thumb|Hitsville USA: de Motownstudio op 2648 West Grand Boulevard in Detroit (Michigan). thumb|Berry Gordy (foto uit 1998) Motown is een Amerikaanse platenmaatschappij die in 1959 werd opgericht door Berry Gordy Jr. in Detroit. De naam is een samentrekking van "Motor City", de bijnaam voor Detroit, en het woord "town".Motown - Music, money, sex and power door Gerald Posner (2005). Onder de vele labels van Motown waren Motown Records en Tamla Records de bekendste. In Europa werden de platen veelal onder de naam Tamla-Motown uitgebracht.
Zeker in de jaren zestig en zeventig was Motown meer dan een label. De muziek die er werd geproduceerd, door Gordy gelabeld als "The sound of young America", vormde de eerste basis voor de doorbraak van Afro-Amerikaanse populaire muziek naar een blank publiek. De muziek heeft een kenmerkend geluid, doordat een vaste groep componisten en producers voor de vormgeving zorgde en voor vrijwel alle opnames dezelfde huisband The Funk Brothers gebruikt werd, met achtergrondzang van The Andantes en hun mannelijke tegenhangers The Originals.
Motown bracht veel grote sterren voort, van wie Diana Ross (& The Supremes), Michael Jackson (& The Jackson 5), Stevie Wonder, Marvin Gaye, Smokey Robinson (& The Miracles), The Four Tops, The Temptations, Martha & The Vandellas en Lionel Richie de grootste bekendheid genieten, ook in Europa. Ook Gladys Knight & the Pips, Edwin Starr en The Isley Brothers, die ook op andere labels succesvol zijn geweest, profiteerden in hun Motownperiode van de mogelijkheden die dit label bood op het gebied van liedjesschrijven, platenproductie en promotie. Er waren ook artiesten die Motown teleurgesteld de rug toekeerden, onder wie Mary Wells, Brenda Holloway en Kim Weston, maar hun verdere carrières waren minder succesvol dan toen ze bij Motown onder contract stonden.
Motown begon als een familiebedrijf, maar werd in 1988 verkocht aan MCA Records, waarna het nog enkele malen van eigenaar verwisselde. Tegenwoordig maakt Motown deel uit van The Island Def Jam Motown Music Group, dat zelf weer een onderdeel is van de Universal Music Group.
Nederlandse artiesten van wie Motown enkele platen in de VS heeft uitgebracht waren The Honest Men en The Cats. Sinds 2009 is de Nederlander Waylon door Universal ondergebracht bij het onderdeel Motown.
Geschiedenis De beginjaren (1959-1963) De start van Motown begon bij de oprichting van het platenlabel Tamla door Berry Gordy. Gordy probeerde, na banen als prijsvechter en lopendebandwerker in de auto-industrie, als liedjesschrijver en producer een bestaan op te bouwen. Hij sloeg een aanbod van twee van zijn zussen af om deel te nemen in een gezamenlijke onderneming, vooral omdat hij eigen baas wilde zijn.Motown de mensen, de muziek, de magie (autobiografie) door Berry Gordy (1995). Na enkele successen als tekstschrijver (onder andere Reet petite van Jackie Wilson) produceerde hij voor The Miracles hun eerste nummer Got a Job. Het nummer werd een bescheiden succes, maar toen Gordy ontdekte dat hij er aan royalty's slechts 3,19 dollar aan overhield, besloot hij een eigen label op te richten. Met onder andere een lening van 800 dollar uit het familiefonds startte hij op 12 januari 1959 het Tamla-label. De naam was afgeleid van Debby Reynolds' liedje Tammy's in Love uit de film Tammy and the Bachelor. In eerste instantie wilde Gordy de naam "Tammy Records" gebruiken, maar toen hij erachter kwam dat er al een "Tammie Records" bestond, koos hij voor Tamla.Motown - The history door Sharon Davis (1988).
In september 1959 richtte Gordy het Motown-label op. Motown is een samentrekking van "Motor City", de bijnaam voor Detroit, en het woord "town". Bad Girl van The Matadors, die op aandrang van Gordy hun naam hiervoor veranderden in The Miracles, werd als eerste single onder dit label uitgebracht. De eerste echte hits van Motown werden Money (That's What I Want) van Barrett Strong en Shop Around van The Miracles.
Eveneens in 1959 verhuisde Gordy naar 2648 West Grand Boulevard. Dit huis (zie ook bijgaande foto) werd niet alleen de woning van de familie Gordy, maar de aanwezige fotostudio en de garage werden omgebouwd tot opnamestudio en huisvesting van Motown. Gordy doopte het huis Hitsville USA en bracht er ook de slogan aan die hij nog jaren zou voeren: "The sound of young America".
In de nieuwe huisvesting begon Motown te groeien. Onder de eerste nummers die werden uitgebracht, waren Shop Around van The Miracles, My Guy van Mary Wells en Do You Love Me van The Contours. Ook werden de eerste platen uitgebracht van artiesten als Stevie Wonder en The Supremes, die echter vooralsnog minder succesvol waren.
De bloeiperiode (1964-1971) Dat laatste veranderde snel toen The Supremes onder hoede kwamen van het productieteam Holland-Dozier-Holland (H-D-H), bestaande uit de broers Brian en Eddie Holland en Lamont Dozier. Zij waren het die in de jaren vanaf 1964 als geen ander het Motown-geluid vormden. Het waren de gevestigde namen die voor de successen zorgden en die in het midden van de jaren zestig ook trouw bleven aan Motown. De topzangeressen Mary Wells, Brenda Holloway en Kim Weston vertrokken met ruzie, maar daartegenover stonden nieuwe ontdekkingen als Stevie WonderZie bijvoorbeeld het boek Stevie Wonder (1977) door Constanze Elsner over de ontdekking van Stevie Wonder. en Tammi Terrell, die een succesvolle zangpartner werd van Marvin Gaye. Aan het eind van de jaren zestig deed Motown ook een gouden greep door de lancering van de Jackson 5.
Where Did Our Love Go was de eerste nummer 1-hit voor The Supremes en het bleek de eerste te zijn uit een serie van vijf opeenvolgende Amerikaanse nummer 1-noteringen. Ook andere artiesten haalden in de volgende jaren de Amerikaanse top van de singleverkoop, maar The Supremes waren veruit het meest succesvol, zoals blijkt uit onderstaand staatje:
(Amerikaanse) nummer 1-noteringen in de periode 1961–1972 Artiest/groep 1961 1962 1963 1964 1965 1966 1967 1968 1969 1970 1971 1972 Totaal The Supremes 3 3 2 2 1 1 12 The Temptations 1 1 1 1 4 The Jackson 5 3 1 4 The Marvelettes 1 1 Stevie Wonder 1 1 Mary Wells 1 1 Four Tops 1 1 Marvin Gaye 1 1 Diana Ross 1 1 Smokey Robinson & the Miracles 1 1 Michael Jackson 1 1
Berry Gordy bleef de stuwende kracht achter het succes van Motown en werd ook als zodanig erkend. Hij ontving in 1965 de "Small Businessman of the Year Award" van de burgemeester van Detroit: Motown had de omzet zien groeien van $ 4,5 miljoen in 1963 via $ 10 miljoen in 1964 naar $ 15 miljoen in 1965. Achter de hierboven genoemde artiesten stonden de ijzersterke liedjesschrijver-producercombinaties die zorgden voor een continue stroom van nieuw materiaal. De composities van Holland-Dozier-Holland en Smokey Robinson leidden tot grote hits, maar ook Harvey Fuqua, Johnny Bristol, William "Mickey" Stevenson, William Weatherspoon en later Norman Whitfield en Ashford & Simpson leverden belangrijke bijdragen aan het succes.
Bijna alle opnamen waren gebaseerd op instrumentale mastertapes, waarvoor Gordy de beste jazzmusici van Detroit had aangeworven. Deze groep sessiemuzikanten, die zich The Funk Brothers noemde, speelde de nummers in. Het vocale aandeel werd pas later ingezongen door de sterren als The Supremes, The Four Tops, Marvin Gaye, Stevie Wonder en anderen. Als achtergrondkoortjes werden drie zangeressen, The Andantes ingezet, en hun mannelijke tegenhangers The Spinners en iets later The Originals. Dit gebeurde anoniem. Geen van deze groepen werd in de credits vermeld, maar ze zijn op talloze Motown-opnamen te horen. Door deze eenheid van uitvoerenden ontstond de typische Motown-sound. Om die te bewaken werd The Funk Brothers ten strengste verboden om zelfstandig op te treden of voor andere producenten te werken. Dat deden ze overigens wel, zodat Gordy hen liet schaduwen door privédetectives.
In 1967 werd het gebouw op West Grand Boulevard te klein en verhuisde het hoofdkantoor van Motown naar het Donovan-gebouw in het centrum van Detroit. Voor sommigen markeerde deze verhuizing het einde van het oorspronkelijke Motown, getuige bijvoorbeeld de uitspraak van The Temptations-zanger Paul Williams: "Hitsville eindigde aan het eind van de jaren zestig".
Feit is dat ondanks de successen niet alles soepel verliep. De reden waarom zangeressen als Mary Wells, Brenda Holloway en Kim Weston vertrokken, was ruzie over contracten en royalty's. Alle drie deden Motown met succes een proces aan. Ook toonaangevende producers en liedjesschrijvers gingen weg. William "Mickey" Stevenson, die getrouwd was met Kim Weston, vertrok samen met haar in 1967. Het trio Holland-Dozier-Holland was ontevreden over royalty's en over het gebrek aan artistieke vrijheid binnen Motown. Zij keerden het label begin 1968 de rug toe, namen liedjesschrijver William Weatherspoon mee en begonnen hun eigen labels Invictus en Hot Wax. Zij bleven tot 1977 verwikkeld in rechtszaken tegen Motown over royalty's.
Door het verlies van deze gezichtsbepalende hitmakers had Motown moeite om geschikt muziekmateriaal voor de artiesten te vinden. Deels werd daarin voorzien door de komst van het duo Nickolas Ashford en Valerie Simpson en door de vorming van componistenteams als The Clan en The Corporation. Ook ging het niet met alle artiesten goed. Er waren interne strubbelingen binnen The Temptations, die onder andere leidden tot het vertrek van zanger David Ruffin. Ook Marvin Gaye maakte een moeilijke periode door na het overlijden van zijn duo-partner Tammi Terrell, die op 24-jarige leeftijd bezweek aan een hersentumor. Jaren later maakte Gaye bekend dat Terrell bij het opnemen van haar laatste album met Gaye zo ziek was dat Valerie Simpson een deel van de opnames voor haar rekening nam. Simpson zelf heeft dit overigens met klem tegengesproken.
Het belangrijkste was het uiteenvallen van The Supremes. In 1967 werd Florence Ballard vervangen door Cindy Birdsong en veranderde Gordy de naam in Diana Ross and the Supremes. Het was een eerste stap naar een verdere solocarrière voor Diana Ross, die echt vorm kreeg toen zij in 1970 The Supremes verliet. Aan de opnamen van Diana Ross and the Supremes waren vaak toch al geen andere Supremes meer te pas gekomen. Zij waren dan vervangen door The Andantes, die ook regelmatig de plaats innamen van The Vandellas rond Martha Reeves en die het laatste Marvelettes-album rond Wanda Young voor hun rekening namen. De aandacht van Gordy voor Diana Ross, die jarenlang zijn minnares was en van wier oudste dochter hij later de vader bleek te zijn, leidde op geregelde tijden toch al tot wrijving bij andere Motown-artiesten, die zich achtergesteld voelden. Vooral de met ruzie vertrokken Mary Wells en Brenda Holloway, maar ook Gladys Knight in haar autobiografie hebben zich hierover scherp uitgelaten.Gladys Knight: Between Each Line of Pain and Glory: My Life Story. Hyperion, New York, 1997.
Met name in de hoogtijdagen werden Motown en Gordy herhaaldelijk publiekelijk verdacht van contacten met de georganiseerde misdaad, maar er werd nooit bewezen dat zaken wettelijk gezien niet door de beugel konden. Gordy zei later dat, hoewel hij onschuldig was, "het echt geen pretje was om door de FBI op het matje te worden geroepen".