Parasaurolophus is een geslacht van uitgestorven plantenetende ornithischische dinosauriërs uit de groep van de Hadrosauridae dat ongeveer 76 tot 73 miljoen jaar geleden, in het Campanien, leefde in het gebied van het huidige Noord-Amerika.
De eerste fossielen van Parasaurolophus werden in 1916 of 1917 gevonden in Canada. Het geslacht kreeg in 1922 zijn naam die zoiets als 'verwant aan Saurolophus betekent, toen de typesoort Parasaurolophus walkeri benoemd werd. Er zijn daarna nog drie soorten benoemd in het geslacht. Een daarvan wordt meestal als het aparte geslacht Charonosaurus beschouwd. P. tubicen en P. cyrtocristatus zijn vermoedelijk geldige soorten. Van alle soorten bij elkaar zijn in totaal maar weinig resten gevonden. Daaronder bevindt zich wel een aantal erg volledige schedels. Die gaven wetenschappers meer inzicht in een van de meest opvallende kenmerken van het geslacht: de schedelkam.
Parasaurolophus werd minstens een kleine acht meter lang en bijna drie ton zwaar. Hij had een lange, hoge en smalle romp. De achterpoten waren groot en krachtig en stelden het dier in staat snel te rennen. Spieren die vastzaten aan een hoge stijve staart dreven de dijbenen aan. Als hij langzaam liep, kon hij ook op alle vier de poten lopen. De voorpoten waren veel kleiner maar sterk gespierd om de romp te ondersteunen. De romp liep naar voren toe in een steile bocht naar beneden en ging daarna over in een lange S-vormige nek. Die droeg een op zich vrij kleine kop. Het hoofd werd naar achteren sterk verlengd door een lange schedelkam die aan het uiteinde naar beneden gebogen was. Bij P. tubicen was de kam hoger en bij P. cyrtocristatus korter en meer gebogen. De kam bestond uit de voorste snuitbeenderen die zo sterk uitgegroeid waren dat de neusbeenderen helemaal naar het achterhoofd gedrongen werden tot de onderkant van de kam. Door de kam liepen vele ingewikkelde luchtgangen. Het kan zijn dat die per soort in bouw verschilden. In de kaken stonden honderden tanden in drie rijen op elkaar. Ze werden steeds uit de tandkassen aangevuld en de twee oudste rijen sleten af om een snijrand te vormen. Met een knippende beweging werden vrij harde planten verwerkt die een hoornsnavel afbeet.
Het kan zijn dat Parasaurolophus in kudden leefde. Parasaurolophus is bij het grote publiek de bekendste hadrosauride geworden wegens de opvallende snuitkam. De wetenschappers zijn het niet eens over de vraag waarvoor de kam diende. Misschien kon er indruk mee gemaakt worden op soortgenoten of konden soorten ermee uit elkaar gehouden worden. De kam kon ook gebruikt worden om af te koelen. De meest populaire verklaring is dat er geluiden mee gemaakt konden worden, als met een trompet. Zo konden signalen gegeven worden aan andere leden van een kudde.
Binnen de Hadrosauridae behoort Parasaurolophus tot de Lambeosaurinae, een groep Euornithopoda die ook schedelkammen hebben, in allerlei vormen. Charonosaurus heeft een kam die lijkt op die van Parasaurolophus. Samen vormen ze de groep van de Parasaurolophini.
Vondst en naamgeving Parasaurolophus walkeri In 1920 vond L.W. Dippell, lid van een team van de Universiteit van Toronto onder leiding van Levi Sternberg, in Quarry No 12 aan de Sand Creek bij de Red Deer River in Alberta, Canada, een skelet van een euornithopode.
De typesoort Parasaurolophus walkeri werd in 1922 benoemd en beschreven door William Arthur Parks. De geslachtsnaam verbindt het Oudgrieks παρα, para, 'nabij', met de geslachtsnaam van Saurolophus. Het motief was dat beide vormen een opvallende schedelkam hebben. In feite zijn beide geslachten niet heel nauw aan elkaar verwant. De soortaanduiding eert Byron Edmund Walker, de oprichter en voorzitter van de raad van bestuur van het Royal Ontario Museum tot de collectie waarvan het fossiel behoort.Parks, W.A. 1922. "Parasaurolophus walkeri, a new genus and species of trachodont dinosaur". University of Toronto Studies: Geological Series. 13: 5–32
Het holotype ROM 768''' (eerder GSC 4578) is gevonden in een laag van de Dinosaur Park Formation die dateert uit het Laat-Campanien en zevenenzeventig tot zesenzeventig miljoen jaar oud is. Het bestaat uit een bijna volledig skelet waaraan alleen de staart en de onderbenen ontbreken. Het betreft wellicht een jongvolwassen dier. Parasaurolophus walkeri is een tamelijk zeldzaam lid van de fauna van de Dinosaur Park Formation die toch een van de grootste diversiteiten toont die van de Dinosauria bekend is. Ondanks uitgebreide opgravingen zijn er behalve het holotype alleen nog een losse schedel, een hersenpan van een jong dier, specimen CMN 8502 in 1917 ontdekt door C.M. Sternberg,Evans D.C., Reisz R.R. & Dupuis K. 2007. "A juvenile Parasaurolophus (Ornithischia: Hadrosauridae) braincase from Dinosaur Provincial Park, Alberta, with comments on crest ontogeny in the genus". Journal of Vertebrate Paleontology 27(3): 642–650 een losse hersenpan op 2 augustus 1955 ontdekt door Wann Langston jr, specimen CMNH 52845,Evans D.C., Bavington R. & Campione N.E. 2009. "An unusual hadrosaurid braincase from the Dinosaur Park Formation and the biostratigraphy of Parasaurolophus (Ornithischia: Lambeosaurinae) from southern Alberta". Canadian Journal of Earth Sciences 46(11): 791–800 en twee skeletten zonder schedel van de soort gevonden, de specimina TMP 93.53.21 en UALVP 300 — dit laatste zou overigens een composiet kunnen zijn van drie individuen waaronder een van Corythosaurus. Een derde skelet zonder schedel gevonden in 1916 behoorde vermoedelijk ook tot het taxon maar dat kan niet meer gecontroleerd worden omdat het van C.H. Sternberg gekocht door het British Museum, Natural History aan boord van de SS Mount Temple onder de golven verdween toen dit stoomschip tijdens de Eerste Wereldoorlog getorpedeerd werd. De soort is buiten deze formatie ook nergens aangetroffen.
In 2020 werd het holotype opnieuw beschreven met de klemtoon op de aanwezige ziekelijke afwijkingen. Daaronder valt een opvallende wond in de bovenste rug.Filippo Bertozzo; Fabio Manucci; Matthew Dempsey; Darren H. Tanke; David C. Evans; Alastair Ruffelln & Eileen Murphy. 2020. "Description and etiology of paleopathological lesions in the type specimen of Parasaurolophus walkeri (Dinosauria: Hadrosauridae), with proposed reconstructions of the nuchal ligament". Journal of Anatomy
Andere soorten
Parasaurolophus tubicen In 1921 vond Charles Hazelius Sternberg in San Juan County, New Mexico, een gedeeltelijke schedel. C.H. Sternberg werkte toentertijd voor de Universiteit van Uppsala in Zweden en was wegens geldnood gedwongen op zijn oude dag allerlei vrij dubieus materiaal aan de man te brengen.Sullivan, R.S. & Williamson, T.E. 1997. "Additions and corrections to Sternberg's San Juan Basin Collection, Paleontological Museum, University of Uppsala, Sweden". New Mexico Geological Society. Guide Book 48 p. 249-253 De vondst kreeg dan ook eerst weinig aandacht maar werd in 1931 door Carl Wiman benoemd als een tweede soort: Parasaurolophus tubicen. De soortaanduiding betekent 'trompetter' in het Latijn. Het holotype PMU.R1250 is gevonden in de Kirtlandformatie die iets jonger is dan de Dinosaur Park Formation, vijfenzeventig tot drieënzeventig miljoen jaar.Wiman, C. 1931. "Parasaurolophus tubicen, n. sp. aus der Kreide in New Mexico". Nova Acta Regia Societas Scientarum Upsaliensis, Series 4 7(5): 1–11 Op 17 augustus 1995 werd door Robert Sullivan een tweede schedel gevonden van die soort, specimen NMMNH P-25100,Williamson, T.E. & Sullivan, R.M. 1996. "A preliminary report on a new skull of Parasaurolophus from the Upper Cretaceous Kirtland Formation, San Juan Basin, New Mexico", New Mexico Geology 88: 55 en in 1996 en 1999 beschreven.Sullivan, R.S. & Williamson, T.E. 1996. "A new skull of Parasaurolophus (long-crested form) from New Mexico: External and internal (CT-scans) features and their functional implications". Journal of Vertebrate Paleontology Supplement to number 3. Abstracts of Papers. 16: 68ASullivan, R.S. & Williamson, T.E. 1999. "A new skull of Parasaurolophus (Dinosauria: Hadrosauridae) from the Kirtland Formation of New Mexico and a revision of the genus". New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin. 15: 1–52 In 2000 werd een schedel van een jong dier beschreven, specimen SMP VP-1090.Sullivan R.M. & Bennett G.E. 2000. "A juvenile Parasaurolophus (Ornithischia: Hadrosauridae) from the Upper Cretaceous Fruitland Formation of New Mexico". New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin 17: 215–220 Specimen SMP VP-2002 is een linkeropperarmbeen van een jong dier. Verder is er een gedeeltelijk skelet toegewezen, specimen SMP VP-1344. Rechterbovenkaaksbeen MNA PI 529 en rechterdentarium NMMNH P-27286 uit New Mexico zijn in 1999 aan een Parasaurolophus sp. toegewezen.
Parasaurolophus cyrtocristatus In 1923 vond C.H. Sternberg bij de Coal Creek in Utah specimen FMNH P27393, een gedeeltelijk skelet met schedel. In 1961 werd dit door John Ostrom benoemd als een derde soort: Parasaurolophus cyrtocristatus. De soortaanduiding betekent 'kortgekamd' vanuit het Latijn curtus, 'kort', en cristatus, 'van een kam voorzien'. Deze laatste soort is gevonden in de Hunter Wash Member van de onderste Kirtlandformatie, 76,1 tot 75 miljoen jaar oud.Ostrom, J.H. 1961. "A New Species of Hadrosaurian Dinosaur from the Cretaceous of New Mexico". Journal of Paleontology. 35(3): 575–577John Ostrom, 1963, "Parasaurolophus cyrtocristatus, a crested hadrosaurian dinosaur from New Mexico", Fieldiana 14: 143-168 P. cyrtocristatus is mogelijk de juveniele vorm of het wijfje van P. tubicen,Hopson J.A. 1975. "The evolution of cranial display structure in hadrosaurian dinosaurs". Paleobiology 1(1): 21–43 maar de meeste onderzoekers hebben die mogelijkheid verworpen. In 2021 werd deze soort opnieuw beschreven aan de hand van de zeer gave schedel met onderkaken van een jong dier specimen DMNH EVP.132300 in 2017 gevonden door Erin Spear. Daarbij werd opnieuw geconcludeerd dat de soort geldig was.Gates T.A., Evans D.C. & Sertich J.J.W. 2021. "Description and rediagnosis of the crested hadrosaurid (Ornithopoda) dinosaur Parasaurolophus cyrtocristatus on the basis of new cranial remains". PeerJ 9: e10669 Sinds 1971 is veel materiaal van deze soort gevonden in de Kaiparowitsformatie, hoewel het meestal aan een onbepaalde Parasaurolophus sp. werd toegewezen wegens de twijfel over de geldigheid.Weishampel D.B. & Jensen J.A. 1979. "Parasaurolophus (Reptilia: Hadrosauridae) from Utah". Journal of Paleontology 53: 1422–1427 Hieronder valt ook specimen RAM 14000, een door Kevin Terris bij het Grand Staircase-Escalante National Monument in 2009 gevonden skelet van een jong dier, bijgenaamd Joe. Verder zijn er de schedels BYU 2467, UMNH VP 16394, UMNH VP 16666, UMNH VP 16689 en UCMP 143270. Specimen SMP VP-1619 is een rechteropperarmbeen.
Parasaurolophus jiayensis In 2014 vond een studie dat Charonosaurus nauwer verwant was aan P. walkeri dan aan P. cyrtocristatus of P. tubicen. Men hernoemde het geslacht daarom tot een vierde soort: Parasaurolophus jiayensis.Xing, H.; Wang, D.; Han, F.; Sullivan, C.; Ma, Q.; He, Y.; Hone, D.W.E.; Yan, R.; Du, F. & Xu, X. 2014. "New Basal Hadrosauroid Dinosaur (Dinosauria: Ornithopoda) with Transitional Features from the Late Cretaceous of Henan Province, China". PLOS ONE. 9 (6): e98821 Opvolgende studies leverden echter vaak een ander resultaat op en de naam is niet gebruikelijk geworden.
Beschrijving GrootteParasaurolophus walkeri is een vrij grote soort. De lengte van ROM 768 is door Sullivan geschat op 9,45 meter. Dit exemplaar was daarbij wellicht nog onvolgroeid. Gregory S. Paul schatte de lengte in 2015 duidelijk lager, op 7,5 meter, uitgaande van een kortere staart. Hij meende overigens dat C. tubicen en C. cyrtocristatus jongere synoniemen zijn van P. walkeri. Het gewicht schatte hij op 2,6 ton.
Onderscheidende kenmerken