thumb|NMBS-trein - een MS62 in Gent-Sint-Pieters thumb|Een MS96 nabij Lokeren thumb|NMBS-treinen: locomotief HLE 11 met de toenmalige Beneluxtrein en MS80 (Break) in Antwerpen-Centraal thumb|NMBS-trein locomotief HLE 16 in Köln Hauptbahnhof (2004) thumb|NMBS L 09-trein in Aachen Hauptbahnhof met een gemoderniseerde MS70JH thumb|Desiro-treinstel, HLE 27(01) met M4-rijtuigen en goederenwagons in Turnhout De Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen (NMBS), in het Frans Société Nationale des Chemins de fer Belges (SNCB), in het Duits Nationale Gesellschaft der Belgischen Eisenbahnen (die NMBS/SNCB), is een nv die in opdracht van de Belgische Staat treindiensten in België exploiteert. Het totale Belgische spoornetwerk telt 3500 kilometer (waarvan 2998 km geëlektrificeerd).
Het logo, een hoofdletter B in een liggende ellips, kwam er na een wedstrijd in 1934. Een ontwerper op de tekenafdeling van de NMBS genaamd Jean de Roy stelde een B voor met daarrond twee concentrische cirkels. Architect Henry Van de Velde, artistiek adviseur van de NMBS en voorzitter van de wedstrijdjury, verving de cirkels door een ovaal. (catalogus Train World)
De vijf drukste stations zijn de drie Brusselse stations Brussel-Noord, Brussel-Centraal en Brussel-Zuid, gevolgd door Gent-Sint-Pieters en Antwerpen-Centraal.
Geschiedenis
In 1926 werd de Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen (NMBS) opgericht. Het nam de spoorlijnen en activiteiten van de staatspoorwegen over. De spoorwegen waren toen georganiseerd binnen het ministerie van Spoorwegen, Telegrafie en Posterijen, onder het rechtstreekse gezag van de Minister van Spoorwegen. Vanaf het einde van de 19e eeuw was het Bestuur der staatsspoorwegen begonnen met de overname van de vele private spoorwegmaatschappijen en -netten. Overigens, tot in 1958 zouden, naast de NMBS, nog enkele private spoorwegen blijven bestaan.
De Staatsspoorwegen werden gekenmerkt door politieke inmenging en een logge structuur, en hadden enkele grote corruptieschandalen meegemaakt (waardoor de Staat het Hoog Comité van Toezicht, de latere anticorruptiedienst, had opgericht). Daarenboven bleek dat een groot deel van het staatsbudget naar de spoorwegen ging, zonder duidelijk zicht op besteding en opbrengst ervan. De oprichting van de NMBS moet in die context worden gezien: een afzonderlijke rechtspersoon (een naamloze vennootschap), met eigen vermogen en financiering, zou de spoorwegen veel efficiënter kunnen beheren. Ook in andere Europese landen werden de spoorwegen, om dezelfde redenen, in door de overheid opgerichte vennootschappen ondergebracht. De structuur en oprichting van de NMBS was overigens gelijklopend met deze van de Deutsche Reichsbahn Gesellschaft (DRG). Ook in Belgisch-Congo had het (vergelijkbaar) samengaan van privaat initiatief met overheidscontrole goed gewerkt.BEULENS, F., Financieel-institutionele analyse van de Belgische beursgenoteerde spoorsector 1836-1957, Antwerpen 2004, Garant, 454
De overheid behield, via een systeem van bevoorrechte aandelen, de controle op de bedrijfsvoering van de NMBS. De Staat behield de gewone aandelen (met meervoudig stemrecht, waardoor het controle hield op de NMBS). De beleggers konden de bevoorrechte aandelen verwerven, en dus intekenen op een deel van het kapitaal. Na de Tweede Wereldoorlog kocht de staat de meeste van de aandelen terug.
De NMBS had het tijdens de economische crisis in de jaren dertig erg moeilijk, door het teruglopen van goederen en reizigers. Toch kon ze enkele opmerkelijke initiatieven tot een goed einde brengen: de voltooiing van de expreslijn tussen Brussel en Gent, de elektrificatie van de lijn tussen Brussel en Antwerpen en het inleggen van sneltreinen tussen Brussel en Oostende met een rittijd van één uur. Op het einde van de jaren dertig boekte het bedrijf winst.
Na de invasie van de Duitsers in 1940 werd het bedrijf overgenomen door het nieuwe regime. De treinen van de maatschappij werden gebruikt om Joden en andere gevangenen naar kampen doorheen het derde rijk te sturen, en velen in de spoorwegmaatschappij collaboreerden met de nazi's.
Aanbod De NMBS biedt nationaal en internationaal passagierstreinvervoer aan.
Nationaal
Het nationale aanbod is opgedeeld in InterCity-treinen en lokale treinen. Brussel, Antwerpen, Gent, Charleroi en Luik hebben een voorstedelijk treinaanbod van lokaal verkeer, aangeduid als S-treinen. De dienstregeling wordt elk jaar in december gewijzigd. InterCity- of IC-treinen stoppen in principe in elk groot station. Uitzonderlijk slaan bepaalde verbindingen middelgrote stations over of stoppen ze tussen steden. Lokale of L-treinen stoppen in (bijna) alle stations. S-trein is (sinds 13 december 2015 voor Brussel en sinds 1 september 2018 voor Antwerpen, Gent, Luik en Charleroi) de naam voor een lokale trein die deel uitmaakt van het voorstedelijke aanbod van Brussel, Antwerpen, Gent, Luik en Charleroi. Tijdens de spits rijden er extra piekuurtreinen (P-treinen).
Aantal reizigers In 2022 vervoerde de NMBS 227 miljoen reizigers, een toename met 32% tegenover 2021, maar nog steeds minder dan in 2019 (voor de COVID-19-pandemie), toen 253 miljoen reizigers opstapten. Van deze 227 miljoen waren er 82 miljoen met een woon/werk abonnement en 61 miljoen met een schoolabonnement, 73 miljoen waren occasionele reizigers. De NMBS meldde in april 2026 zelf dat het aantal reizigers sedert de opkomst van het telewerken, dat onder meer fors toenam sinds en door de coronapandemie, ruim overschat werd voor de recente jaren. Bij de berekeningen werd voor de woon-werk-abonnementen uitgegaan van 468 ritten per jaar (ongeveer 235 werkdagen), terwijl dit door thuiswerken in werkelijkheid lager lag. Door de invoering van een flexibel abonnement ("flex") in 2023 dat bij elke rit gescand moet worden, een procedure die ook voor andere tickets steeds meer gebruikt wordt, komt de NMBS na herberekening bij nieuwe lagere cijfers uit. Voor 2019 (voor corona) waren er geen 253 miljoen reizigers, maar 230 miljoen, een verschil van 9 procent. En in 2024 waren er geen 245 miljoen reizigers, maar 205,6 miljoen, een kloof van 16 procent. Voor 2025 komt NMBS met de preciezere telmethode uit op 207,8 miljoen reizigers.
Fietsvervoer op de trein Op alle klassieke treinen is er plaats voor fietsen, met een fietsticket en onder bepaalde voorwaarden. Het aantal plaatsen en de toegankelijkheid hangt sterk af van het treinmaterieel. Zo is er op treintypes zoals de I11 plaats voor twee fietsen, in het bagagecompartiment. Op M6-dubbeldekstrein is een grote multifunctionele ruimte (voor kinderwagens, rolstoelreizigers of fietsen (maximaal 12), of reizigers op klapstoeltjes). Bij deze twee treintypes kan de deur enkel door de treinbegeleider geopend worden. Vanaf 2021 werd in de zomerperiode in bepaalde treinen ruimte gemaakt voor 10 in plaats van 2 fietsen, samen goed voor 600 extra fietsplaatsen, vooral op de lijnen Oostende-Eupen en Brussel-Luxemburg.
In 2019 waren er 251.000 reizigers met een fiets, zowat een verdubbeling tegenover tien jaar eerder. In 2021 hadden de NMBS-treinen samen plaats voor 4.450 fietsen. Door de ingebruikname van de nieuwe M7-dubbeldeksrijtuigen zal dat aantal tegen eind 2025 stijgen tot 6.700, waarvan bijna de helft zonder tussenkomst van de treinbegeleider en via lage instaphoogte bereikbaar. Het aantal treinen met een lage opstap gaat in diezelfde periode van 29 naar 47%.
Internationale dag- en nachttreinen
NMBS exploiteerde in het verleden enkele internationale dag- en nachttreinen in samenwerking met andere nationale spoorwegmaatschappijen. In 2003 schafte de NMBS de nachttreinen af om zich toe te spitsen op hogesnelheidstreinen.
miniatuur|Een Desiro-treinstel (MS08)
Huidige organisatie De NMBS is de Belgische naamloze vennootschap van publiek recht die de exploitatie en commercialisering verzekert van het nationale en internationale reizigersvervoer per spoor. Zij staat eveneens in voor het beheer van het rollend materieel.
De NMBS stelt ruim 18.600 mensen te werk en realiseert een omzet van ongeveer 1,897 miljard euro (2005). Ze beheert ook haar deelnemingen in vennootschappen als Eurostar, IFB, TRW en anderen.
In 1991 werd de NMBS een 'autonoom overheidsbedrijf'. Om tegemoet te komen aan de EU-regelgeving voor een vrije toegang voor alle vervoerders op het Europese spoorwegnet, werd de NMBS op 1 januari 2005 opgesplitst in drie delen: een beheerder van de infrastructuur (Infrabel), een exploitant van de treinen (NMBS) en een overkoepelende holding (NMBS-Holding). Zij vormden met hun drieën de NMBS-Groep.
Op 1 januari 2014 verdween de NMBS-Groep. Infrabel werd een autonoom overheidsbedrijf. NMBS-Holding fuseerde met NMBS en veranderde haar naam in NMBS. Daarnaast werd de firma HR-Rail opgericht, als filiaal van zowel Infrabel als NMBS. HR-Rail zorgt voor het personeelsbeheer (werkgever en loonberekening) van de twee spoorbedrijven. Vakbondsleden bij de spoorwegen pleiten echter voor het samensmelten van de NMBS en Infrabel in één spoorwegbedrijf, zoals dat vóór 2005 het geval was.
Momenteel is de NMBS verlieslatend en vooral hierdoor zijn de schulden van de NMBS-Groep in 2010 opgelopen tot 3,08 miljard euro terwijl deze eind 2009 'slechts' 2,73 miljard euro bedroegen. De NMBS-Groep zag het eerste halfjaar 2011 haar omzet stijgen, en slaagde erin het verlies te verkleinen tegenover dezelfde periode vorig jaar. Dankzij de verbeterde resultaten van de NMBS trad er vanaf 2015 een schuldstabilisatie op.
Marc Descheemaecker, voormalig bestuursvoorzitter van de NMBS, loodste een zwaar besparingsplan door zijn raad van bestuur. Het hield onder meer in dat 193 treinritten werden geschrapt.
B-Technics B-Technics is de afdeling van de NMBS die verantwoordelijk is voor de aankoop, het onderhoud en de modernisering van de treinen. In 2023 werkten er ongeveer 5.500 personeelsleden.
Bestuur Gedelegeerd bestuurders De namen van de directeurs van de NMBSWerkgroep Spoorweggeschiedenis; documentatiedienst v/d NMBS, nu NMBS Train World Heritage 1926-1932: Foulon 1933-1942Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij, Anderlecht. Dossier SOMA 838: "Documenten Narcisse Rulot", "Discours prononcé par M. le Directeur Général Rulot le 5 décembre 1942, à l'occasion de la St-Eloy" (daags na het vertrek van de eerste trein met verplicht in Duitsland tewerkgestelde spoorwegbeambten en -arbeiders).: Narcisse Rulot 1945: R. Henning 1946-1951: F. Delory 1952-1965: M. de Vos 1966-1973: L. Lataire 1974-1978: G. Vanhee (bijna 40 jaar in dienst bij de NMBS)Personeelsblad NMBS 'Het Spoor', 03/80 1979-1986 (tot eind november): Edouard Flachet, Directeur-Generaal (Directeur Général).
Vanaf 1986 is deze functiebenaming verdwenen en vervangen door "gedelegeerd bestuurder" (Administrateur Délégué).
Gedelegeerd bestuurders: einde 1986-1987: Honoré Paelinck (slechts enkele maanden) 1986-1991: Etienne Schouppe, directeur-generaalMoet (begin) 1987 geweest zijn, vermits H.Paelinck vanaf einde 1986 'slechts enkele maanden' de functie waarnam. 1991-2002: Etienne Schouppe, gedelegeerd bestuurder tot 25 april 2002 2002: Christian Heinzmann, gedelegeerd bestuurder (benoemd met koninklijk besluit van 25 april 2002; nam zelf ontslag op 30 april 2002; bleef aan tot juli 2002) Korte bestuursperiode van het directiecomité onder leiding van directeur Antoine Martens 2002-2004: Karel Vinck (aangesteld midden juni, KB van 4 juli 2002) 2005-2013: Marc Descheemaecker 2013-2017: Jo Cornu 2017-heden: Sophie Dutordoir
Voorzitters Periode Voorzitter 1914 - 1938 Michel Levie 1986 - 1991 Didier Reynders 1991 - 2002 Michel Damar 2002 - 2004 Alain Deneef 2004 - 2009 Edmée De Groeve 2009 - 2013 Laurence Bovy 2013 - 2021 Jean-Claude Fontinoy 2021 - heden Thibaut Georgin
Vervoersbewijzen en tarieven