thumb|De Sint-Trudokerk thumb|rechts|Kaart van Limburg, Jacob Bos, naar Jacob van Deventer, 1558 Grote-Brogel (Limburgs Gru(e)te Briegel) is een dorp in het arrondissement Maaseik van de provincie Belgisch-Limburg, het was een zelfstandige gemeente tot aan de gemeentelijke herindeling van 1977 toen het inclusief Erpekom, een deelgemeente werd van de stad Peer.
Etymologie De oudste schriftelijke vermelding is Brogilo (1222), afgeleid van Kelt./Germ. brogil oftewel "bebost broek".Maurits Gysseling, Toponymisch woordenboek van België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (vóór 1226) (Brussel, Belgisch Interuniversitair Centrum voor Neerlandistiek, 1960), p 192 De klinkerverandering van "oo" naar "uu" in het Limburgs (bijv. "groot" werd ) zorgde voor de uitspraak . Dit leidde tot schrijfwijzen Brugele (1329)Theodor Joseph Lacomblet, Urkundenbuch für die Geschichte des Niederrheins III (Düsseldorf, Wolf, 1853), p 201. Gearchiveerd op 19 juli 2023., Broegel (1361)Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap, Publications XI (Roermond, Romen, 1874), p 307. Gearchiveerd op 19 juli 2023. en Breugel (1477).J. de Chestret de Haneffe, La seigneurie de Grand-Brogel et les monnaies de Jean de Bunde – in Société royale de numismatique de Belgique, Revue XXXI (Brussel, 1875), p 468. Gearchiveerd op 3 oktober 2022. Het adjectief "groot" verscheen in de 16e eeuw om het onderscheid tussen Bruegel en Cleyn Bruegel duidelijker te maken. Groot Bruegel kwam al voor in 1558,Jacob van Deventer, Brabantiae Belgarum provinciae recens exactaque descriptio (Venetië, Tramezzino, 1558). Gearchiveerd op 23 juni 2023. hoewel gewoon Bruegel ook later nog opdook.Christoffel Plantijn, Belgii Inferioris descriptio emendata cum circumiacentium regionum confinijs (Antwerpen, 1582). Gearchiveerd op 3 maart 2016.Gerardus Mercator, Cleve et Murs (postuum Amsterdam, 1628). Gearchiveerd op 19 juli 2023. Groot Bruegel bestond nog in 1795,Administration du département de l'Escaut, Recueil des arrêtés des commissaires du gouvernement Français (Gent, 1795), p 22. Gearchiveerd op 19 juli 2023. maar daarnaast ontstond een minder dialectisch klinkende variant: Grooten Broogele.Volkstelling in het kanton Peer, ca. 1798. Gearchiveerd op 19 juli 2023. Het dorp wordt door de omliggende dorpen en steden nog steeds "Brugel" of "Breugel" genoemd, maar eigenaardig genoeg zeggen de Brogelaars zelf "Briegel". Een reeks landkaarten met opmerkelijke vermeldingen van Grote Brogel als Bruegel
Op een reeks oude landkaarten staat Grote Brogel soms opvallend afgebeeld als Bruegel, Brugel of Breughel terwijl andere belangrijker plaatsen niet vermeld werden.
Het zijn kaarten waarvan de basis is gelegd door Jacob Van Deventer. Jacob van Deventer ([Kampen], ca. 1505 - [Keulen], ) was een Nederlandse cartograaf.
Rons 1540 publiceerde Sebastian Münster een reeks kaarten waaronder "BRABANTIA V > RHENIET X < NOVA TABVLA." Seabastian Münster, "Brabantia V Rheni Et X Nova Tabula", Bazel, 1542 Hier wordt Grote Brogel aangeduid met Brügel. De steden Peer en Bree worden ook vermeld.
De kaart "Belgii inferioris descriptio emendata cum circumiacentium regionum confinijs "Belgii inferioris descriptio emendata cum circumiacentium regionum confinijs , afmetingen 23.8x33.3 cm, schaal ca 1: 2.100.000, ( https://uvaerfgoed.nl/viewer/image/11245_3_1284/ ) werd onder toezicht van Abraham Ortelius op boekformaat gebracht. Deze kaart werd voor het eerst gepubliceerd in de Franstalige versie van het omvangrijke werk van Ludivico Guicciardini over de Nederlanden, Description de tout le Pais Bas Guicciardini L., Description de tout le Pais Bas, Plantin, Antwerpen, kaart n° 1, 1582 , uitgegeven door Christoffel Plantijn Christoffel Plantijn (geboren als Christophe Plantin) (Saint-Avertin bij [Tours], circa - [Antwerpen], [1 juli] ), boekdrukker en uitgever te Antwerpen in 1582. Wat hier opvalt dat Bruegel vermeld wordt en de steden Peer en Bree niet. In 1585 gaf Mercator deze kaart uit op groter formaat.:Bestand:1606 Belgii Mercator.jpg, schaal 1:1 500 000 E. van Meteren, een neef van Ortelius zorgde voor een kaartje van de Nederlanden waar Bruegel als" Brügel" wordt vermeldFrans Hogenberg of Matthias Quad, 1582, DESCRIPTIO GERMANIAE INFERIORIS, kopergravure, 23.8x33.2 cm, schaal ca 1:2.500.000. In 1597 publiceerde Frans Hogenberg een nieuwe kaart van "DESCRIPTIO GERMANIAE INFERIORIS" Descriptio Germaniae Inferioris, Frans Hogenberg, Keulen, 1597, afmetingen 238 x 300 mm . Johannes Mercator plaatst Breughel en Brey alleen in het huidige Noord Limburg op een kaart van het Graafschap Moers. Graafschap Cleve en Murs, 24 x 17 cm, https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/65IV5YRW44M57YH5SXQKYC27RRNMBLKE
Geschiedenis Bij opgravingen zijn grafheuvels uit de ijzertijd aangetroffen. Op twee glooiingen werden grote Keltische cultusplaatsen gevonden waar talrijke offergaven waren gebracht.Herman Clerinx, De god met de maretak. Kelten en de Lage Landen, 2023, p. 218-219. Volgens de archeologe Marleen Martens wijst hun spreiding niet op een tempel maar op een openluchtmonument, vermoedelijk heilige bossen.Marleen Martens, "Een openluchtcultusplaats te Peer(Grote-Brogel), gesticht tijdens de pre-Augusteïsche periode of vroeger' in: Signa 6. Tijdschrift uitgegeven door het Comité voor de verspreiding van het onderzoek naar de Gallo-Romeinse archeologie, 2017
Tijdens het ancien régime vormde Grote-Brogel een heerlijkheid, die in de 17e eeuw werd verheven tot baronie. Naast Grote-Brogel omvatte ze ook Erpekom, dat tot de 20e eeuw slechts een gehucht was.Philippe Vandermaelen, Cartes topographiques de la Belgique (1841-1853) Kerkelijk maakten deze woonkernen deel uit van de parochie Peer, totdat deze kort na 1249 gesplitst werd. Het patronaatsrecht was in het bezit van de abdij van Sint-Truiden.
Grote-Brogel behoorde leenrechtelijk tot Gulik (het latere Palts-Neuburg) en gerechtelijk tot Loon, m.a.w. het opperste leenhof was dat van Düsseldorf en de opperste schepenbank was die van Vliermaal.Guillaume Jos De Corswarem, Mémoire historique sur les anciennes limites et circonscriptions de la province de Limbourg (Brussel, Hayez, 1857), p 290-291. Gearchiveerd op 19 juli 2023. Het was tegelijkertijd een achterleen van Bocholt, dus werd het bestuurd door de heren van Bocholt. De onthoofding van graaf Horne veroorzaakte een splitsing; Grote-Brogel ging naar de families Von Neuenahr (1572), Van Hoensbroek (1641), Van Geulle (midden 17e eeuw), Von Hompesch zu Rurich (1707) en Von Nesselrode (1759-1792).Onroerend Erfgoed Vlaanderen De heren en baronnen lieten er nooit een kasteel optrekken.
Begin 19e eeuw besloeg heide nog de helft van het gebied. Later werd de volledige heide hetzij gecultiveerd hetzij bebost (in 1844 was er 387 ha bos). Er ontstonden vier nieuwe gehuchten: Lobroek en Broek (ten N. van Grote-Brogel), Bos (ten O. van Grote-Brogel) en Laar (tussen Grote-Brogel en Erpekom). Omstreeks 1833 waren er enkele houtteerfabriekjes en twee jeneverstokerijen. Daarnaast werd er wol en vlas verwerkt, wat in 1948 resulteerde in de oprichting van de Kempische Wolspinnerij (later deel van textielgroep Spin-Group, die eind 2008 failliet werd verklaard).
Demografische ontwikkeling
Bronnen:NIS, Opm:1831 tot en met 1970=volkstellingen; 1976 = inwoneraantal op 31 december
Economie Als landelijke deelgemeente is landbouw hier de grootste economische activiteit. Aan de N73 ligt bedrijventerrein Laarderheide en ten oosten van het dorpscentrum een zand- en grindgroeve. Daarnaast is er veel toerisme; in 1980 vestigde Center Parcs zich op de Erperheide, in 2000 opende in de Breugelhoeve het "Zuivelcentrum".
Bezienswaardigheden De Sint-Trudokerk is een neogotische kerk uit 1898 met een gotische toren van omstreeks 1500, die onder meer een aantal eeuwenoude heiligenbeelden bezit. Kerk en omgeving vormen een beschermd dorpsgezicht. Hoeve "het Ooievaarsnest" (Hoogstraat 4) werd al vermeld in 1619 en gaat mogelijk zelfs terug tot de 13e eeuw. Volgens de overlevering werd Pieter Bruegel de Oude er geboren. Ook is dit het geboortehuis van sociaal voorman Pieter-Jan Broekx. Monumentale zomereik als scherboom bij verdwenen hoeve.
Natuur en landschap Grote-Brogel ligt aan de noordelijke rand van het Kempens Plateau, dat er afdaalt van 68 m naar 49 m. Aan de westgrens van de deelgemeente loopt de Vrenenbeek, een bovenloop van de Warmbeek, en aan de oostgrens de Abeek. Grote-Brogel ligt dan ook pal op de waterscheiding tussen de Dommel en de Abeek. De helft van de deelgemeente is landbouwgebied. Een tiende van de totale oppervlakte is bebost, waaronder het natuurgebied rond de Abeekvallei.
Evolutie van het inwoneraantal 19e eeuw Jaar 1806 1816 1830 1846 1856 1866 1876 1880 1890 Inwoners 484 482 567 681 730 723 731 712 724 Volkstellingen op 31/12
20e eeuw tot aan de fusie met Peer Jaar 1900 1910 1920 1930 1948 1961 1970 1976 Inwoners 719 840 910 1084 1284 1487 1611 1842 Volkstellingen op 31/12
Als deelgemeente Jaar 1996 2006 Inwoners 2526 2722 Bron: stadsbestuur van Peer
Bekende inwoners Pieter Bruegel de Oude (1525-1569), schilder (geboorteplaats omstreden) Pieter-Jan Broekx (1881-1968), katholiek vakbondsman
Nabijgelegen kernen Kaulille, Peer, Reppel, Kleine-Brogel
Externe links
Categorie:Plaats in Limburg (België) Categorie:Peer (België)