Friedrich Wilhelm Nietzsche (, ; Röcken, 15 oktober 1844 – Weimar, 25 augustus 1900) was een Duits filosoof, cultuurcriticus, componist, dichter en filoloog die wordt beschouwd als een van de invloedrijkste moderne denkers.
Levensloop De jonge Nietzsche Nietzsche werd in 1844 geboren in de plaats Röcken nabij Leipzig dat destijds bij Pruisen behoorde. Hij was de zoon van Karl Ludwig Nietzsche, een dominee die op 30 juli 1849 overleed. In 1850 verhuisde de familie naar Naumburg. Nietzsches zus Elisabeth, die na zijn dood een belangrijke rol speelde bij de receptie van zijn werk, was twee jaar jonger. Hij bracht het grootste deel van zijn vroege jeugd door tussen vijf vrouwen: zijn moeder Franziska, zijn jongere zus Elisabeth, zijn grootmoeder van moederskant en twee ongetrouwde tantes. Als jongen bezocht hij de Schulpforta in Bad Kösen, een middelbare school voor hoger begaafden, waar eerder onder meer de Duitse schrijver Friedrich Gottlieb Klopstock schoolging.
Nietzsche studeerde korte tijd theologie aan de universiteit van Bonn, maar verloor zijn geloof en stapte over op filologie, waardoor hij zijn kennis van de klassieke literatuur kon verdiepen. Hij vervolgde die studie aan de universiteit van Leipzig. Tijdens zijn studies ging hij één of meerdere keren naar bordelen, waar hij syfilis kreeg. Wat volgens sommige bronnen tot zijn latere krankzinnigheid leidde.
In 1865 leerde Nietzsche het hoofdwerk van Schopenhauer kennen, Die Welt als Wille und Vorstellung (De wereld als wil en voorstelling) en werd onmiddellijk een aanhanger van diens filosofie. Nietzsches verering van Schopenhauer grensde aan verafgoding en critici van Schopenhauer beschouwde hij als zijn persoonlijke vijanden. Zijn interesse verschoof van de filologie naar de filosofie.
Hoogleraarschap in Bazel In 1869 werd Nietzsche hoogleraar aan de universiteit van Bazel en opgenomen in de kring rond Richard Wagner, evenals hij een schopenhaueriaan. Nietzsches eerste grote werk verschijnt in 1872, Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik, waarin de oorsprong van de tragedie met filosofische speculatie wordt onderzocht.
Vanaf 1875 raakte Nietzsche in een intellectuele en emotionele crisis. Zijn enthousiasme voor Wagner en Schopenhauer bekoelde. Tijdens de Richard-Wagner-Festspiele van 1876 ergert Nietzsche zich aan de banaliteit van het theater en het publiek. Zijn vroegere omarming van Wagner slaat om in vijandschap.
De breuk met Schopenhauer volgde kort daarop. Op 6 december begon Nietzsche het werk van de filosoof Mainländer te lezen, die een uitgebreide kritiek op de metafysica van Schopenhauer had geschreven. Enkele dagen later, op 19 december, bekende Nietzsche dat hij niet langer de filosofie van Schopenhauer kon onderschrijven.
Met de publicatie van Menschliches, allzumenschliches in 1878 neemt Nietzsche publiekelijk afstand van zijn vroegere opvattingen. Onder invloed van Paul Rée neigt Nietzsche meer naar positivisme en plaatst hij wetenschap boven kunst.
In de jaren van zijn hoogleraarschap verslechterde zijn gezondheid aanzienlijk. Hevige, langdurige migraineaanvallen en verslechterd zicht tot op de rand van volledige blindheid maakten het hem langzamerhand onmogelijk om zijn taken nog langer uit te voeren. In 1879 gaf Nietzsche zijn positie op en verliet hij met een toegezegde toelage de universiteit.Friedrich Nietzsche (1844-1900) – Biografie van de man die God doodverklaarde. Gearchiveerd op 12 juli 2023.
Dementie en dood Nietzsche leefde vanaf dan als vrije filosoof, voortdurend op zoek naar de ideale klimatologische omstandigheden die zijn gezondheid konden bevorderen. Hij bracht afwisselend seizoenen door in onder andere Sils, Nice, Genua en Turijn. Hoewel er geen sprake was van genezing, beleefde Nietzsche bij vlagen een betere gezondheid.
Op 3 januari 1889 stortte de 44-jarige Nietzsche in Turijn geestelijk in. Het bekende verhaal dat hij op straat huilend een afgeranseld paard omhelsde, is nooit gedocumenteerd en berust op een scène uit de roman Misdaad en strafChris Townsend (Phd English literature): Nietzsche's horse. Gearchiveerd op 3 april 2023.Michael John Di Santo - Dramas of Fallen Horses: Conrad, Dostoevsky, and Nietzsche. (JStor) van de Russische schrijver Dostojevski. Bekenden van hem raakten gealarmeerd door de korte briefjes met verwarde en cryptische boodschappen die zij vanuit Turijn ontvingen. Deze bewaarde brieven staan nu bekend als zijn 'Wahnbriefe'.Annette Embrechts: “De mens moet dansen”. Gearchiveerd op 3 april 2023. Hij ondertekende brieven met ‘Caesar’, ‘de gekruisigde’ en ‘Dionysos’. Hij ging naakt door de straten zwerven en dreigde zelfs de Duitse keizer te laten neerschieten. Vanwege de geestelijke crisis waarin hij was komen te verkeren werd Nietzsche door zijn vriend Franz Overbeck naar Bazel gehaald en aldaar in een psychiatrische inrichting uitgebreid onderzocht.Belga: “Nietzsches "gekte": geen syfilis, maar hersentumor oorzaak”. Gearchiveerd op 11 november 2019. Aanvankelijk was hij nog enigszins aanspreekbaar, maar hij werd gaandeweg steeds apathischer, willozer, verviel snel in waanvoorstellingen en herkende zijn vrienden niet meer. Van 1889 tot 1900, de laatste elf jaar van zijn leven, was hij niet meer in staat om voor zichzelf te zorgen, laat staan te schrijven.filosofie.nl: “Waarom werd Nietzsche krankzinnig?”. Gearchiveerd op 11 november 2019. Toen behandeling definitief onmogelijk bleek, namen zijn moeder en zus de zorg voor hem op zich. Uitgevers konden zijn werken, waarvoor de belangstelling sterk toenam, nu zonder zijn bemoeienis uitgeven. Na een jarenlang ziekbed overleed Friedrich Nietzsche op 55-jarige leeftijd.
De meeste deskundigen gingen er tot voor kort van uit dat Nietzsches geestelijke aftakeling het gevolg was van syfilis. Recente wetenschappelijke inzichten hebben hierover evenwel twijfel gezaaid, aangezien bij syfilitische dementie de dood doorgaans intreedt tussen de drie en vier jaar, nadat de bacterie de hersenen heeft aangetast, terwijl Nietzsche vanaf de eerste symptomen van waanzin nog elf jaar geleefd heeft. Ook heeft niemand tijdens zijn leven ooit de diagnose gesteld dat hij aan syfilis zou lijden.zie bijvoorbeeld Leonard Sax, What was the cause of Nietzsche’s dementia? Journal of Medical Biography 2003; 11: 47–54 Latere diagnoses spreken onder meer over een mogelijke degeneratie van de hersenbloedvaten en een tumor van het hersenvlies achter het (rechter) oog.Encyclopaedia Britannica, Friedrich Nietzsche: 'Collapse and misuse.' . Gearchiveerd op 3 april 2023.
Nietzsches filosofie thumb|Friedrich Nietzsche in 1861
Zoals hij zelf aangaf in onder meer zijn tekst Schopenhauer als Erzieher (opgenomen in Unzeitgemäße Betrachtungen - Oneigentijdse beschouwingen) werd de jonge Nietzsche sterk beïnvloed door de filosoof Arthur Schopenhauer, wiens metafysica van de wil hij min of meer overnam, zij het dat hij er andere ethische consequenties aan verbond. Waar Schopenhauer pleitte voor een ascetische 'apollinische' levenshouding was Nietzsche juist een voorvechter van een 'dionysische' bevestiging van de levenswil. Dit strijdlustige concept werd belichaamd door de ÜbermenschVolgens de "Leidraad Nederlandse spelling" worden zelfstandige naamwoorden uit het Duits in het Nederlands met een kleine letter geschreven: übermensch, schnaps, umlaut, edelweiss, apfelstrudel, aha-erlebnis. In het geval van Uebermensch is er echter sprake van een 'technische' term, en dit in bijna alle literatuur met een hoofdletter wordt geschreven.: het in de toekomst levende resultaat van de zich voortdurend manifesterende "wil tot macht", die zich tot de huidige mens verhoudt zoals de huidige mens zich verhoudt tot een aap. Deze gedachte vond zijn bekendste uitdrukking in het boek Also sprach Zarathustra, waarvoor hij een tot dusver in de filosofie onbekende vorm gebruikt: op declamerende toon geschreven profetisch klinkende fictie, waarin met name het royaal gebruik van uitroeptekens opvalt.
Omdat Nietzsche zich rigoureus richtte op heersende ideeën - inclusief die van hemzelf - noemde hij zich de filosoof met de hamer. Beroemd is in dit verband zijn proclamatie dat God dood is (Die fröhliche Wissenschaft, §§ 108, 125 en 343). Meer in het bijzonder: de mens heeft God vermoord. Hij bedoelde dat een God buiten de mens niet kon bestaan, maar een list was om hem te knechten onder, door een priesterkaste opgelegde, leefregels en met een vals besef van goed en kwaad. Dit werd door zijn tegenstanders opgevat als 'nihilisme'. De levensontkennende slavenmentaliteit van de joods-christelijke traditie heeft volgens Nietzsche afgedaan. Nietzsche was van mening dat de slavenmoraal was ontstaan als verzet tegen de heersende orde. Daarom poneerde Nietzsche de slavenmoraal als een moraal die een externe oorzaak heeft. Hiertegenover stelde hij de heersersmoraal, de moraal die zonder invloeden van buitenaf ontstond. De slavenmoraal is immer tegen de heersersmoraal gekeerd. De heersersmoraal is de moraal voor degenen die uit ware kracht sterk, mooi en voornaam de wereld willen tegemoet treden. De slavenmoraal staat in de ogen van Nietzsche symbool voor alles wat zwak is, maar vooral sluw om uit bedrog macht te verkrijgen. Na zijn geestesverduistering heeft zijn zuster Elisabeth Förster-Nietzsche de promotie van zijn gedachten op zich genomen, door deze een plaats te geven in het extreem nationalistische denken, waarbij de slavenmoraal werd geïdentificeerd met het jodendom, en de Übermensch met de edel-Germaan, zoals deze zich manifesteerde in de Duitser van de nieuwe tijd, weldra van het fascisme. Het blijft zeer de vraag of Nietzsche zelf ooit met deze banale interpretatie van zijn denken zou hebben ingestemd. Als prominent NSDAP-partijlid wist zijn zuster hem niettemin postuum te verheffen tot geestelijk voorloper van het fascisme en in het bijzonder het Duitse nationaalsocialisme.
Nietzsches denken is een voortdurende herwaardering van het voorafgaande met de kennelijke bedoeling uiteindelijk elke metafysica en moraal achter zich te laten.
Uit Nietzsches werk blijkt zijn bereidheid tegen zichzelf in te denken en geregeld zijn standpunten te herzien. Door de schijnbare tegenstrijdigheden in zijn werk kan zijn ontwikkeling ruwweg worden ingedeeld in drie fasen:
Eerste periode: (tot Oneigentijdse beschouwingen) idolatie voor Schopenhauer en Wagner, alsmede voor de kunst en cultuur van de oude Grieken. Nietzsche treedt op als fileerder van de westerse cultuur; Tweede periode: (Menselijk, al te menselijk; De vrolijke wetenschap) keert zich tegen al zijn vorige idealen, bekijkt alles nu vanaf een positivistisch standpunt: metafysica, kunst en religie zijn een verraad aan het werkelijke leven, een niet-aanvaarden dat het leven leed inhoudt.Thiele, Leslie Paul. "Twilight of Modernity: Nietzsche, Heidegger, and Politics", Political Theory, Vol. 22, No. 3 (Aug., 1994), pp. 468-490Ibanez-Noe, Javier. "Nietzsche and Kant's Copernican Revolution: On Nietzsche's Subjectivism." New Nietzsche Studies 5 (2002): 132-149 Derde periode: (vanaf Aldus sprak Zarathoestra) hierin ontwikkelt Nietzsche een eigen waardeleer en maakt zich los van het positivisme. Begrippen als God is dood, de wil tot macht en het idee van de eeuwige wederkeer gaan een belangrijke rol spelen. Daarnaast kan de periode 1878-1886 (Menselijk, al te menselijk; Voorbij goed en kwaad) als een aforistische periode betiteld worden.
Richard Wagner en Arthur Schopenhauer