Agro-ecologie is een academische discipline die ecologische processen bestudeert die worden toegepast op agrarische productiesystemen. Het toepassen van ecologische principes kan nieuwe beheersbenaderingen in agro-ecosystemen suggereren.Wezel, A., Bellon, S., Doré, T., Francis, C., Vallod, D., David, C. (2009). Agroecology as a science, a movement or a practice A review. Agronomy for Sustainable Development
Naast de wetenschappelijke discipline wordt de term ook gebruikt voor de landbouwpraktijk, en de sociale en politieke beweging die zich voor deze benadering inzet. Agro-ecologie is niet gekoppeld aan één bepaalde landbouwmethode, maar sluit aan bij diverse benaderingen in de duurzame landbouw.Wezel, A., Bellon, S., Francis, C., & Vallod, D. (2009). Agroecology as a science, a movement and a practice. A review. Agronomy for Sustainable Development 29(4):503-515. Website HAL open science.Wibbelmann, M., Schmutz, U., Wright, J., Udall, D., Rayns, F., Kneafsey, M., … Lennartsson, M. (2013). Mainstreaming Agroecology: Implications for Global Food and Farming Systems. Centre for Agroecology and Food Security (CAFS), Coventry University. PDF op ResearchGate.
Ontstaan en ontwikkeling van de agro-ecologie De term agro-ecologie werd voor het eerst gebruikt in wetenschappelijke publicaties in 1928 en 1930. De discipline kreeg verder gestalte door studies vanuit de zoölogie, agronomie en plantenfysiologie. De zoölogen analyseerden onderwerpen als plaagbestrijding en gewasproductie via de interacties tussen de componenten in het agro-ecosysteem. Vanuit de agronomie werden naast de ecologische ook technologische, sociaal-economische en historische factoren in de analyse betrokken. Tot in de jaren 1960 bleef agro-ecologie een uitsluitend wetenschappelijke discipline. Daarna ontwikkelde het begrip zich in verschillende richtingen. De ontwikkeling van de agro-ecologie vanaf 1970 is een reactie op de achteruitgang van natuurlijke hulpbronnen en de milieuaantasting die geassocieerd werden met de moderne industriële landbouwpraktijken van die tijd.Altieri, M. A. (1994). Agroecology: principles and strategies for designing sustainable farming systems. Deze leidden tot bodemerosie, aantasting van hydrologische systemen, milieuvervuiling, verlies van natuurlijk habitat, uitstoot van broeikasgassen, verlies van koolstofreservoirs en verlies van genetische diversiteit.Gliessman, S. R. (1998). Agroecology:Ecological Processes in Sustainable Agriculture.,Gliessman, S. R. (2015). Agroecology: The ecology of sustainable food systems. In het spoor van de milieubeweging die zich hiertegen keerde, ontwikkelde de agro-ecologie zich verder. Vanaf de jaren 1980 werd het begrip agro-ecologie niet alleen gebruikt als wetenschappelijk concept, maar ook om bepaalde landbouwpraktijken aan te duiden. Vervolgens ontstonden er agro-ecologische bewegingen in de jaren 1990. De agro-ecologie bood hiervoor een conceptueel raamwerk met een holistische aanpak voor de analyse van de landbouwpraktijk. Dit ontwikkelde zich tot een manier om natuurlijke hulpbronnen te beschermen, met richtlijnen voor het ontwerp en beheer van duurzame agro-ecosystemen. De manier waarop de drie benaderingen van agro-ecologie zich in de praktijk voordoen, kan per land verschillen en heeft een historische achtergrond. In Frankrijk werd agro-ecologie vooral opgevat als landbouwpraktijk en deels ook als beweging (agronomie was in Frankrijk de toonaangevende wetenschappelijke discipline). In Duitsland heeft agro-ecologie een lange traditie als wetenschappelijke discipline. In de Verenigde Staten en Brazilië komen alle drie de benaderingen voor, met een nadruk op de wetenschappelijke discipline in de Verenigde Staten en de landbouwpraktijk en sociale beweging in Brazilië.
Afbakening van het begrip Agro-ecologie heeft veel overeenkomsten met andere verwante concepten zoals biologische landbouw, biodynamische landbouw, permacultuur, regeneratieve landbouw en agroforestry. Al deze vormen van landgebruik zijn gericht op het volgen van ecologische principes en het produceren van voedsel op een natuurvriendelijke manier, elk met een eigen invalshoek. De biologische landbouw is een van de meest voorkomende alternatieve landbouwstromingen. Contrasterend met de agro-ecologie, behoudt het biologische landbouwmodel veelal de aanpak van monocultuur en vervangt inputs zoals kunstmest en bestrijdingsmiddelen door alternatieven. De agro-ecologie daarentegen tracht een meer diepgaande transformatie teweeg te brengen door middel van mengteelt in plaats van monocultuur en door een drastische vermindering van externe inputs door het versterken van lokale kringlopen.Altieri, M. A., & Rosset, P. M. (1997). Agroecology versus input substitution: A fundamental contradiction of sustainable agriculture. Society and Natural Resources, 10(3), 283–295. Ook heeft de biologische landbouw, in tegenstelling tot de agro-ecologie, een duidelijk gedefinieerde set aan standaarden op basis waarvan ook certificering mogelijk is. Agro-ecologie onderscheidt zich ook van veel alternatieve landbouwvormen door een breder begrip van landbouw te bezigen, waarbij sociale en economische dimensies een prominentere plaats krijgen in actuele landbouwvraagstukken.
Verbreding van het begrip Het begrip agro-ecologie is in de loop der tijd verbreed en meeromvattend geworden. Oorspronkelijk richtte de agro-ecologie zich op het toepassen van ecologische principes en concepten op productieprocessen in landbouwsystemen. Gaandeweg werd de focus verbreed naar de sociale, politieke en economische dimensies van landbouwsystemen.Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (n.d.). The 10 elements of agroecology. Guiding the transition to sustainable food and agricultural systems. FAO website. De agro-ecologie is erop gericht een sociaal, rechtvaardig en gelijkwaardig landbouwsysteem te ontwikkelen. Dit omvat autonomie van boeren, en gegarandeerde toegang tot grond, water, zaden en andere noodzakelijke hulpbronnen voor boeren. Sinds 2000 is de focus van agro-ecologie verbreed van landbouwsystemen naar het gehele voedselsysteem. Een voedselsysteem is het gehele systeem van productie, handel, transport, verwerking en consumptie. De hele mondiale keten heeft effect op hoe landbouw lokaal wordt bedreven.
Agro-ecologie als wetenschappelijk concept Agro-ecologie wordt door Altieri gedefinieerd als de toepassing van ecologische concepten en principes op het ontwerp en beheer van duurzame agro-ecosystemen. Francis et al.Francis, C. A., Lieblein, G., Gliessman, S. R., Cruz, S., & Salomonsson, L. (2003). Agroecology : The Ecology of Food Systems. Journal of Sustainable Agriculture, 22(3). komen met een bredere definitie: “de integrale studie van de ecologie van het gehele voedselsysteem, inclusief alle ecologische, economische en sociale dimensies”. Ook wordt de agro-ecologie als de studie van agro-ecosystemen gedefinieerd. Het concept agro-ecosysteem staat centraal in de agro-ecologie en is het basisperspectief van waaruit het desbetreffende landbouwsysteem wordt bestudeerd. Een agro-ecosysteem wordt gedefinieerd als “een landbouwsysteem begrepen als ecosysteem” of als “alle aanwezige levende en niet-levende componenten en hun interacties in een landbouwsysteem”.Loucks, O. (1977). Emergence of Research on Agro-Ecosystems. Annual Review of Ecology and Systematics. Volgens deze definities beperkt een agro-ecosysteem zich niet tot een bepaalde schaal; het kan bijvoorbeeld een boerderij zijn, maar ook een gehele regio. Agro-ecosystemen worden dan ook op allerlei schalen bestudeerd. Ecologisch gezien zijn dit achtereenvolgens: gen, organisme, populatie, gemeenschap, ecosysteem, landschap en bioom. Ruimtelijk gezien zijn dit: veld of akker, boerderij, gemeenschap, regio, provincie, land, continent, wereld. Van origine is het veld of de akker het meest bestudeerde schaalniveau. Tot op heden wordt nog veel agro-ecologisch onderzoek gedaan op veldniveau, maar sinds de jaren 1970 zijn agro-ecologen ook steeds meer processen op grotere schaal gaan bestuderen, van regionaal tot mondiaal. De agro-ecologische wetenschap kenmerkt zich door het hanteren van een holistische, multidisciplinaire wetenschappelijke benadering (of concept) die elementen heeft van agronomie, ecologie, sociologie en economie.Dalgaard, T., Hutchings, N. J., & Porter, J. R. (2003). Agroecology, scaling and interdisciplinarity, 100, 39–51. . Ook vanuit de antropologie is er veel onderzoek gedaan naar inheemse agro-ecosystemen, zoals in de Amazone door Josep Gari.Gari, J. (2001). Biodiversity and Indigenous Agroecology in Amazonia : The Indigenous Peoples of Pastaza, (January 2001) Als gevolg van het multidisciplinaire karakter van de agro-ecologische wetenschap is er ook een grote diversiteit aan onderzoeksstrategieën, -methodologieën en -technieken. Oorspronkelijk was er vooral een focus op ecologische en agronomische onderzoeksmethodologieën, maar later kwamen daar ook methodologieën vanuit de sociale wetenschappen bij. De agro-ecologie kenmerkt zich ook door toepassing van systeemdenken, een wijze van bestuderen waarbij wordt gekeken naar het gehele systeem, de wisselwerkingen tussen de componenten en hoe deze tot uiting komen op verschillende niveaus binnen dat systeem.Bland, W. L., & Bell, M. M. (2014). Beyond Systems Thinking in Agroecology, (May)., Binnen het systeemdenken worden ziekten en plagen eerder beschouwd als symptoom van een ongebalanceerd agro-ecosysteem dan als een probleem op zich dat door middel van externe inputs zoals bestrijdingsmiddelen verholpen kan worden. Binnen de agro-ecologie ligt er veel nadruk op het gebruik van lokale, traditionele en inheemse kennis van de landbouw en de integratie daarvan met moderne wetenschappelijke inzichten.Third World Network, & Sociedad Cientiífica Latinoamericana de Agroecología. (2015). Agroecology: Key Concepts, Principles and Practices. Mede daarom worden ook vaak participatieve onderzoeksmethoden gebruikt. Daarbij wordt kennis ontwikkeld door samenwerking van verschillende groepen, zoals boeren, wetenschappers en ambtenaren.Ernesto Méndez, V., Bacon, C. M., & Cohen, R. (2015). Agroecology as a Transdisciplinary, Participatory and Action-oriented Approach. Een goed voorbeeld hiervan is de campesino-a-campesino (Spaans voor: van boer tot boer) methodologie, een participatieve onderzoeksmethode die veel is ingezet door La Via Campesina. Dit is een internationale beweging die zich wereldwijd inzet voor de rechten van boeren en een agro-ecologische aanpak in de landbouw. Agro-ecologisch onderzoek beperkt zich dus niet alleen tot academische kringen, maar wordt ook uitgevoerd door maatschappelijke niet-gouvernementele organisaties, boerencoöperaties en overheidsinstanties.
Agro-ecologie als landbouwpraktijk Agro-ecologie als landbouwpraktijk kan vaak niet los gezien worden van de agro-ecologische wetenschap en de gerelateerde sociale bewegingen. Er is vaak een samenspel tussen een politieke visie (voortkomend uit de sociale beweging), de concrete toepassing van technieken om de beoogde doelen te bereiken (in de landbouwpraktijk) en de kennis om zowel de visie als de praktijk te begrijpen en onderbouwen (voortkomend uit de wetenschap). In grote lijnen draait de agro-ecologie als landbouwpraktijk om het verminderen van het gebruik van kunstmest en bestrijdingsmiddelen, en verder om bodembescherming, diversificatie van teeltsystemen en het verantwoord en duurzaam gebruik van water en andere natuurlijke hulpbronnen. In principe streeft de agro-ecologie ernaar om agro-ecosystemen te creëren die even goed functioneren als natuurlijke ecosystemen in termen van productiviteit, efficiëntie, diversiteit, recycling, veerkracht en duurzaamheid. Gliessman stelt dat hoe meer een agro-ecosysteem qua functie en structuur lijkt op het lokale natuurlijke ecosysteem, des te aannemelijker het is dat het agro-ecosysteem op de lange termijn duurzaam zal zijn.