thumb|Topografische gemeentekaart van Kerkrade, december 2017 Kerkrade () (Kerkraads: Kirchroa, Duits: Kirchrath) is een Nederlandse gemeente in de Oostelijke Mijnstreek in Zuid-Limburg. Aangrenzende gemeentes zijn onder andere Heerlen en Landgraaf en de Duitse gemeentes Herzogenrath en Aken. Kerkrade maakt deel uit van het bestuurlijke samenwerkingsverband plusregio Parkstad Limburg. Kerkrade bestaat uit de gelijknamige plaats Kerkrade en uit de kernen Eygelshoven, Kaalheide, Spekholzerheide, Terwinselen, Chevremont en Bleijerheide.
Naam Het achtervoegsel rade of rode betekent "rooiing" of "ontginning" en verwijst naar het werkwoord rooien: het kappen en bebouwen van bosachtig gebied. Daar kan nog het volgende aan worden toegevoegd. De oudste vorm daarvan was roda. De voetbalclub Roda JC en de Rodahal zijn daarnaar genoemd. Een grensdorp in de gemeente heet Haanrade (van Hanrothe of Hagenrode), waarvan het voorvoegsel Haan tot een persoon (Hago) wordt herleid, maar ook op het woord haag (omheining). Ook de naam Kaalheide refereert aan het gerooide Kerkraadse landschap.
Geschiedenis
Het gebied van de huidige gemeente Kerkrade was in de middeleeuwen deel van het Land van Rode, waarvan de Burcht Rode en de Abdij Rolduc (Rode-le-Duc) de belangrijkste politieke en geestelijke machtscentra waren. Eind dertiende eeuw kwam deze heerlijkheid in het bezit van het hertogdom Brabant, waarna het werd aangeduid als Land van 's-Hertogenrode of 's-Hertogenrade ("het Rode van de hertog"). Later vormde het, samen met het Land van Valkenburg en het Graafschap Dalhem, de Brabantse Landen van Overmaas. Het Partagetraktaat van 1661 regelde de verdeling van de Landen van Overmaas tussen de Spaanse Nederlanden en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Kerkrade en omgeving ging tot de Spaanse Nederlanden behoren; vanaf 1778 de Oostenrijkse Nederlanden.
Na de komst van de Fransen in 1794 werd Kerkrade ingelijfd bij de Eerste Franse Republiek. Inwoners van Kerkrade waren daarna twintig jaar lang Franse burgers (citoyens), bewoners van het Franse departement Nedermaas. Bij het Congres van Wenen in 1815 wordt nog geen overeenstemming bereikt over het Land van 's-Hertogenrade. Dat gebeurt pas ruim een jaar later op 26 juni 1816 met het Traktaat van Aken, waarbij het stadje Herzogenrath (met de Burcht Rode) wordt toegewezen aan Pruisen, en het vlakbij gelegen Kerkrade (met de Abdij Rolduc) aan het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. In 1830 roepen de Belgen hun onafhankelijkheid uit en wordt Kerkrade Belgisch (samen met de rest van Limburg, met uitzondering van Maastricht). Kerkrade wordt weer Nederlands ten gevolge van het Verdrag van Londen (19 april 1839).
Op 1 januari 1982 hielden de toenmalige gemeenten Kerkrade en Eygelshoven op te bestaan en werd de nieuwe gemeente Kerkrade gevormd.
Door middel van het samenwerkingsverband Europastad Eurode vormt Kerkrade opnieuw een symbolische Nederlands-Duitse eenheid met Herzogenrath.
Politiek en bestuur Gemeenteraad
De gemeenteraad van Kerkrade bestaat uit 29 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1994: GemeenteraadszetelsPartij199419982002200620102014201820222026Burgerbelangen788898101114Ouderenpartij Kerkrade-----1124Ons Kerkrade-----4444Lokaal Alternatief----32332GroenLinks-PvdA 2CDA767554221VVD-11122211SP---213321PvdA55478443Hart voor Vrijheid-------1-GroenLinks334211--BBK Lokaal8853-----Har(d)t voor Kerkrade---1-----Leefbaar Kerkrade--2------D661------- -Totaal313131292929292929
Burgemeester: Petra Dassen-Housen (CDA)
Wethouders: (2018-2022) Tim Weijers (Burgerbelangen), locoburgemeester Jo Schlangen (Burgerbelangen) Huub Wiermans (Burgerbelangen) Leo Jongen (PvdA) Bert Bejas (CDA)
Geografie Kerkrade ligt met de wijken Chevremont en Bleijerheide op het Plateau van Kerkrade, met aan de west en noordzijde het Anstelerbeekdal en aan de oostzijde het Wormdal. De buurten Gracht, Heilust, Kaalheide en Spekholzerheide liggen daarentegen op het Plateau van Spekholzerheide. Eygelshoven ligt juist in het Anstelerbeekdal en het Strijthagerbeekdal.
Woonplaatsen Nederlandse naamLimburgse naamInwonersKerkradeKirchroa39.985EygelshovenEgelze5.440
Wijken en gebieden
Kerkrade-Noord: Eygelshoven-Kom (sinds 1 januari 1982 behoort Eygelshoven tot de nieuwe gemeente Kerkrade) Hopel Vink Waubacherveld
Kerkrade-Oost/Noord: Chevremont Ham (Erenstein) Haanrade Kaffeberg RolduckerveldKerkrade-Oost/Zuid: Bleijerheide Holz Kerkrade-Centrum Mucherveld Nulland
Kerkrade-West: Gracht Heilust Kaalheide Locht Spekholzerheide Terwinselen
Ontwikkelingsproject Parkplan Rolduc Centrumplan
Cultuur Rodahal De Rodahal ligt in het centrum, aan het Europaplein. De hal is ontworpen door Laurens Bisscheroux (1934-1997) en geopend in 1966. De hal werd gebouwd als evenementenhal en werd in 1993 grootscheeps gerenoveerd voor het Wereld Muziek Concours (W.M.C.wmc.nl), een om de vier jaar terugkomend internationaal bekend muziekfestival met de nadruk op blaasmuziek. Bekend werd de Rodahal ook toen het schlagerfestival, gepresenteerd door Dennie Christian, werd uitgezonden op tv. Tevens waren hier rocklegendes zoals Golden Earring, Motörhead, Iron Maiden en Alice Cooper te vinden, in 2007 vond The Southern Blues NightSouthernbluesnight.nl - historie plaats. Ook biedt de hal de mogelijkheid voor tentoonstellingen, beurzen en markten. De hal heeft een bijzondere vorm die betrekking heeft met de heuvelachtige omgeving, als een vlinderdas, in de volksmond "ut Sjtriksje". Ook bijzonder is de hangende dakconstructie. De Rodahal heeft een capaciteit van 2500 mensen. Ze werd na 2005 voor € 12 miljoen verbouwd, zodat ze weer voldeed aan de eisen, die het eerstvolgende W.M.C. van 2009 eraan stelde.
D'r Joep Sinds 1957 staat D'r Joep, het nationale monument van de mijnwerkers, op de Markt in het centrum van Kerkrade. Op de Markt staat ook een Heilig Hartbeeld. In 2015 is er in het kader van de Mijn een Mijnjaar geweest. 50 Joepen zijn beschilderd en bewerkt door Kerkradenaren en scholen uit Kerkrade waaronder De Brede Basisschool Steltloper en vervolgens geëxposeerd op de markt.
Orlando Festival Het Orlando Festival is een jaarlijks terugkerend evenement waaraan Kerkrade de naam "Klankstad" ontleent. Dit topevenement van kamermuziek staat nationaal en internationaal in hoog aanzien.
Muziekkiosk In juni 2001 werd op de Markt in Kerkrade een nieuwe muziekkiosk geopend. Het podium was multifunctioneel en geschikt voor demonstraties en voorstellingen, maar werd in 2014 afgebroken.
Raadhuis Kerkrade miniatuur|Raadhuis van Kerkrade Het raadhuis werd in de jaren 1912-1913 gebouwd in Neorenaissancestijl naar ontwerp van gemeentearchitect C.J. Duykers. Het raadhuis werd op 22 oktober 1913 officieel in gebruik genomen en is qua architectuur een kopie van Raadhuis Nieuwer-Amstel uit 1890.
Theater Kerkrade Het Theater Kerkrade (voorheen Wijngrachttheater) vormt samen met Theater Heerlen (voorheen Stadsschouwburg Heerlen) de Parkstad Limburg Theaters. Theater Kerkrade heeft 633 zitplaatsen.
Wereld Muziek Concours Het Wereld Muziek Concours is een internationaal muziekfestival dat om de vier jaar in Kerkrade wordt gehouden.
Carnaval In Kerkrade wordt carnaval, oftewel 'Vasteloavend', gevierd. Veel activiteiten worden georganiseerd door de drie grootste carnavalsverenigingen die Kerkrade kent. Vasteloavendsverain Kirchroa-West, Karnevalsvereniging Burgerlust 1924 en de grote stadscarnavalsvereniging Kirchröatsjer Vasteloavends Verain Alaaf Kirchroa 1936 (KVV). Deze laatste brengt tussen 1966 en 2013 zes albums uit onder de naam “Kirchröatsjer Sjpetsiejalietète”. Het grootste evenement is "D'r Jroeëse Tsog", de jaarlijkse carnavalsoptocht die op carnavalsmaandag plaats vindt, een van de langste en grootste optochten van Limburg met een lengte van 5 kilometer en ieder jaar meer dan 4500 deelnemers. In 2017 namen bijna 5000 deelnemers deel (158 nummers) aan de optocht. De optocht staat bekende om de zeer kleurrijke en vaak grote groepen en de einzelgängers. Sinds 2016 wordt de optocht gedurende 5 uur live uitgezonden door de provinciale tv-zender L1. Ook het vernieuwde "Klonetrekke" op carnavalsdinsdag is een typisch Kerkraads carnavalsevenement dat duizenden “klone” naar de Kerkraadse markt trekt. In de Rodahal worden grote "sietzòngen" georganiseerd. Zoals: de kingersietzòng, de herresietzong, de damesietzong, de vètdonnesjdigsietzòng en als apotheose op carnavalszaterdag de jalasietzòng. De Prinseroad van de KVV organiseert het vermaarde Jalabal waar ieder jaar bijna 1000 feestvierders naar toekomen. De stadsprins wordt de eerste zondag van het nieuwe jaar geproclameerd en treedt op carnavalsdinsdag af. Bekende stadsprinsen uit de afgelopen jaren waren Paul Savelsberg, Louis Roukens, Fer Kousen, Jos Bellen, Raoul Deckers, Rik Caumon en Marcel Mahr. Veel mooie carnavalsliedjes in het Kerkraads zijn in de loop der tijd verschenen, zoals Kirchröatsjer Meëdsjer, Tante Annie oes Bennekom, Sjweiermam, Ja, die Mokkel, 'T sjunste op de welt. Bekende buuttereedners zijn Frans Haselier, Fer Kousen en het duo Peter Greven en John Sonnenschein als Blieërheidsjer Jonge.
Centrum Bleijerheide Zie Jongenspensionaat Bleijerheide.
The Rock Temple The Rock Temple, gevestigd op Plein 13, is een concertzaal die zich richt op de hardere muziekstromingen.
Dialect In Kerkrade wordt door een groot deel van de bevolking een Ripuarisch dialect gesproken dat nauw verwant is aan de voornamelijk in Duitsland gesproken dialecten zoals het Keuls of het Akens dialect. De meeste inwoners van Kerkrade wisselen in hun taalgebruik gemakkelijk van Nederlands naar Duits.
Bereikbaarheid Kerkrade heeft meerdere treinstations op zijn grondgebied, waaronder station Kerkrade Centrum, station Chevremont, station Eygelshoven en station Eygelshoven Markt. De aanduiding Centrum bij de eerstgenoemde dateert uit de tijd dat er verschillende stations waren met Kerkrade in de naam.
In december 2015 werd het eerste deel van de Buitenring Parkstad Limburg (N300) geopend. Dit was een stuk van 700 meter lengte in Kerkrade. In 2019 werd de ringweg afgerond met de aansluiting op de Rijksweg 76 (A76) in Nuth. De Buitenring loopt van Nuth, via Brunssum en Landgraaf, door naar Kerkrade, waarna hij in een rotonde eindigt bij het grensoverschrijdende bedrijventerrein Avantis. Vanaf deze rotonde in de Provinciale weg 281 kan je makkelijk afslaan naar de A76. Daarmee is de Ring Parkstad gesloten en de bereikbaarheid van Kerkrade via de weg flink verbeterd.
Toerisme en recreatie Botanische Tuin Kerkrade
Kasteel Erenstein thumb|Kasteel Erenstein Kasteel Erenstein is een kasteel dat rond 1340 is gebouwd en is gelegen in het natuurgebied Anstelvallei te Kerkrade. De kasteelgrachten worden gevoed door de Anstelerbeek. Het kasteel en bijbehorende hoeve huisvesten een hotel. Het kasteel ligt direct naast GaiaZOO en heeft voor de gasten een eigen ingang tot het dierenpark. Ieder jaar vindt in augustus het Castle of Love festival plaats, een dance-event.
In 2021 en 2022 werd in dit kasteel het RTL 4-programma De Verraders opgenomen. Het was oorspronkelijk de bedoeling om hiervoor naar het buitenland te gaan, maar omdat dit door de coronapandemie in deze jaren niet mogelijk was, werd besloten om naar deze locatie te gaan.
GaiaZOO In 2005 opende GaiaPark zijn poorten. Dit "thematisch dierenpark" vertelt het verhaal van de aarde, van het heden en het verleden. Gaia is de Godin "Moeder Aarde" uit de Griekse mythologie. De Gaia-hypothese beschouwt de aarde als een levend geheel waarin alles met elkaar samenhangt en elkaar beïnvloedt. Omdat de naam Gaiapark te veel zou lijken op een park werd de naam veranderd in GaiaZOO. GaiaZOO is uitgegroeid tot een bekende dierentuin. Jaarlijks investeert GaiaZOO in projecten om de attractiviteit van deze bijzondere dierentuin hoog te houden.
Discovery Center Continium