miniatuur|Watergebrek in de landbouw, Verenigde Staten 2011 miniatuur|Baseline water stress: verhouding van de totale jaarlijkse wateropnames tot de totale jaarlijkse beschikbare hernieuwbare aanvoer van water, rekening houdend met het stroomopwaartse consumptieve gebruik miniatuur|Waterstress per land, gedefinieerd als de ratio tussen het gebruik van water en het aanbod (2019) Waterschaarste is het tekort aan voldoende schoon water. De vraag naar water overstijgt de aanbodcapaciteit van het natuurlijke systeem of de toegang ertoe. Dit is een probleem waar een derde van de mensheid mee te maken heeft10 facts about water scarcity Wereldgezondheidsorganisatie Geraadpleegd op 23-10-2012 en een van de bepalende thema's van de 21ste eeuw. World Resources Institute Geraadpleegd op 05-12-2017 Schaarste is herkenbaar aan vraag waaraan niet kan worden voldaan, spanningen tussen gebruikers, concurrentie om water, overmatige onttrekking van grondwater en onvoldoende stroming voor een gezond milieu. Coping with water scarcity FAO Water Report 2012, Geraadpleegd op 23-10-2012 In 2025 zullen, volgens prognoses van de FAO, 1,8 miljard mensen in landen of gebieden leven waar absolute waterschaarste heerst en twee derde van de wereldbevolking zou te maken kunnen hebben met waterstress. Snel groeiende stedelijke gebieden zullen een zwaar beslag leggen op watervoorraden in de buurt. Hot issues: water scarcity FAO 2012. Geraadpleegd op 26-10-2012 Internationale organisaties als UN Water, de World Water Council, Water.org en het World Economic Forum spreken van een mondiale watercrisis.Water, bron van ontwikkeling, macht en conflict kennisdossier van het NCDO 08-01-2012, Geraadpleegd op 22-10-2012How do we prevent today's water crisis becoming tomorrow's catastrophe? World Economic Forum 23-03-2017, Geraadpleegd op 11-01-2018
Waterschaarste wordt veroorzaakt door een complex geheel aan fluctuerende, op elkaar inwerkende menselijke en ecologische factoren. De groeiende wereldbevolking, verbeterende levensstandaarden, veranderende consumptiepatronen en steeds toenemende irrigatie van landbouwgronden zorgen voor een stijgende vraag naar water. Four billion people facing severe water scarcity, 12 februari 2016, American Association for the Advancement of Science. Geraadpleegd op 29-12-2017 Klimaatverandering, ontbossing, waterverspilling en -vervuiling zorgen anderzijds voor een dalende beschikbaarheid.Factsheet Waterschaarste 2012 futureleadersevent.nl. Geraadpleegd op 23-10-2012 Dat de beschikbaarheid van water, evenals de consumptie ervan, doorgaans plaatselijk per seizoen varieert, maakt het moeilijker om inzicht te krijgen in de problematiek. Genuanceerde analyses uit 2016 laten zien dat twee derde van de wereldbevolking (4 miljard mensen) ten minste 1 maand per jaar in omstandigheden van ernstige waterschaarste leeft. Bijna de helft van die mensen leeft in India en de Volksrepubliek China.
In 2012 hadden wereldwijd meer dan 780 miljoen mensen geen toegang tot veilig drinkwater. Progress on Drinking Water and Sanitation, 2012 update Wereldgezondheidsorganisatie en UNICEF, Geraadpleegd op 23-10-2012 (120 miljoen daarvan in Europa). United nations World Water Development Report 4 2012, UNESCO, Overview of Key Messages, Geraadpleegd op 31-10-2012 Op 28 juli 2010 erkende de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties het recht op veilig, schoon drinkwater en sanitatie als een mensenrecht, door het op te nemen in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. General Assembly GA/10967, 28 juli 2010, un.org. Geraadpleegd op 23-10-2012
Terminologie De Zweedse hydrologe Falkenmark ontwikkelde in 1989 een van de eerste kwantitatieve indicatoren om te meten in hoeverre in een gebied fysieke waterschaarste heerst. Hierbij wordt dus niet gekeken naar eventueel slecht beheer of ongelijke verdeling, maar betreft het de totale hoeveelheid water die jaarlijks beschikbaar is per hoofd van de bevolking. Absolute waterschaarste: jaarlijks wateraanbod per persoon minder dan 500 kubieke meter (m³). Dat is 1370 liter per dag. Waterschaarste: jaarlijks aanbod per persoon minder dan 1000 m³ (1 miljoen liter). Dat is 2740 liter per dag. Waterstress: jaarlijks wateraanbod per persoon minder dan 1700 m³ (1,7 miljoen liter). Dat is 4658 liter per dag. De Falkenmark-indicator geeft een nogal grof, mogelijk vertekend beeld, omdat sommige van de factoren die van invloed kunnen zijn, niet worden meegerekend. In de afgelopen decennia zijn meer complexe indicatoren ontwikkeld, die een genuanceerder beeld schetsen in verschillende situaties. Water scarcity assessments in the past, present, and future, 22 juni 2017, Panta-Rhei Research Initiative, International Association of Hydrological Sciences. Geraadpleegd op 02-12-2017
thumb|500px|Wereldwijde fysieke en economische waterschaarste. Bron: UNESCO 2012 Het volgende onderscheid wordt gemaakt om de aard van de schaarse aan te duiden. Fysieke waterschaarste: het aanbod van water kan de vraag niet bijbenen. Droogte kan hiervoor een oorzaak zijn. Wanneer echter in een waterrijk gebied de waterinfrastructuur wordt overbelast (bijvoorbeeld door irrigatie of stroomopwekking), is ook sprake van fysieke waterschaarste. Economische waterschaarste: de beschikbare watervoorraad wordt ongelijk verdeeld. Wanneer waterinfrastructuur ontbreekt of in slechte staat verkeert, is schoon water voor sommigen (meestal met name de economisch zwakste en degenen op het platteland) niet voorhanden.
Waterverbruik kan worden gekwantificeerd op verschillende manieren. Bij percentages is het belangrijk om in de gaten te houden of het om directe consumptie van water gaat, of om de zogeheten watervoetafdruk. Watervoetafdruk: de totale – directe en indirecte – waterconsumptie van iets of iemand. Bij het berekenen van de watervoetafdruk van bijvoorbeeld een land, wordt ook gekeken naar de hoeveelheid water die 'virtueel' geïmporteerd wordt, dat wil zeggen al het water dat in andere landen verbruikt is om alle goederen te produceren die het land importeert. Ook ingecalculeerd wordt de hoeveelheid zoet water die nodig is om veroorzaakte vervuiling te verdunnen tot de toegelaten norm. The water footprint of humanity, 28 februari 2012, Universiteit Twente. Geraadpleegd op 02-11-2012
Vraag en aanbod miniatuur|GlobalWaterWithdrawals
De op aarde beschikbare hoeveelheid makkelijk winbaar zoet water, in de vorm van oppervlaktewater (rivieren en meren) of grondwater (bijvoorbeeld in aquifers), bedraagt 14.000 km³. Hiervan wordt momenteel 'slechts' 5000 km³ door de mens gebruikt en hergebruikt. De voorraad zoet water is in principe dan ook ruim voldoende om de huidige wereldbevolking van 7 miljard te voorzien en kan zelfs een groei naar 9 miljard of meer aan. Ongelijke geografische verdeling van het beschikbare water, en vooral de ongelijke consumptie van water, zorgen er echter voor dat er in sommige delen van de wereld en onder bepaalde bevolkingsgroepen waterschaarste is.
Schaarste als gevolg van consumptie wordt primair veroorzaakt doordat landbouw/veeteelt en industrie grootverbruikers zijn van water. Westerse consumenten gebruiken doorgaans honderden liters meer dan mensen in ontwikkelingslanden. Een groot deel hiervan is indirect verbruik, afkomstig uit water-intensieve agrarische en industriële productieprocessen van consumptiegoederen, zoals fruit, oliegewassen en katoen. Veel van deze productieketens zijn geglobaliseerd, waardoor in ontwikkelingslanden veel water wordt gebruikt en vervuild voor de productie van goederen die bedoeld zijn voor de buitenlandse markt.
Ernstige fysieke waterschaarste treedt op in ongeveer de helft van 's werelds voornaamste rivierbekkens gedurende minstens 1 maand per jaar (zuiver kwantitatief bekeken, dus zonder eventuele vervuiling van het water in te calculeren). Daarbij gaat het om 201 stroomgebieden (van 405), waar 2670 miljoen mensen wonen. Global Monthly Water Scarcity: Blue Water Footprints versus Blue Water Availability 29-02-2012, Universiteit Twente. Geraadpleegd op 03-11-2012
Ongelijke consumptie Eén op de vijf mensen in ontwikkelingslanden heeft geen toegang tot voldoende schoon water (hiervoor noemt de FAO als minimumhoeveelheid 20 liter per dag), terwijl het gemiddelde (huishoudelijke) waterverbruik in Europa en de Verenigde Staten tussen 200 en 600 liter per dag ligt. Daarbij betalen mensen in sloppenwijken doorgaans 5 tot 10 keer meer per liter water dan mensen met leidingwater.
De invloed van de veesector miniatuur|Mondiaal waterverbruik 1900-2025, per regio, in miljarden m³ per jaar. Bijna een derde van de totale wereldwijde watervoetafdruk van landbouw of een kwart van de totale watervoetafdruk van de mens is gerelateerd aan dierlijke producten als vlees en zuivel. In de periode 1980-2004 is de wereldwijde vleesproductie bijna verdubbeld en deze trend zet zich naar verwachting voort in de periode tot 2050. A Global Assessment of the Water Footprint of Farm Animal Products, 2012, Universiteit Twente. Geraadpleegd op 28-10-2012 De overgrote meerderheid van dit land en veel van het water daarin, wordt gebruikt voor de productie van veevoer. 98% van de watervoetafdruk van dierlijke producten zit in het voer van de dieren, slechts 1,1% in drinkwater. The hidden water resource use behind meat and dairy, 2012, Universiteit Twente. Geraadpleegd op 10-11-2012
Bij de irrigatie van de gewassen gaat door inefficiënte methoden gemiddeld ongeveer de helft van het water verloren. Vaak vindt dit plaats in landen waar de wateronttrekking ten behoeve van de veesector – afhankelijk van de aard van de aangesproken watervoorraad – milieudegradatie tot gevolg heeft en tevens ten koste gaat van de watervoorziening van voedselgewassen (voor menselijke consumptie, waarmee aanzienlijk meer mensen gevoed kunnen worden). Livestock's long shadow: Environmental issues and options, 2006, FAO.org. Geraadpleegd op 29-10-2012 De gemiddelde watervoetafdruk per calorie voor rundvlees is twintigmaal die van granen en aardappels.
Bedrijfsleven in 2012 bleek uit onderzoek van KPMG onder de 250 grootste bedrijven ter wereld blijkt dat het internationale bedrijfsleven het dreigend tekort aan water nog nauwelijks serieus neemt. Slechts 10% van deze 250 bedrijven geeft aan dat zij hun bedrijfsvoering aanpast aan de beschikbaarheid van water of dat zij de invloed van waterschaarste op de onderneming of de aandeelhouders proberen te verminderen. Niet meer dan 1 op 3 bedrijven geeft in hun verslag informatie over hun watervoetafdruk, de hoeveelheid water die nodig is voor de producten, gemeten over de hele productieketen. Bedrijven in de mijnbouw en de farmaceutische industrie geven hier meer informatie over, bedrijven in de voedingsmiddelensector en de olie- en gasverwerkende industrie veel minder (ondanks de sterke afhankelijkheid van bedrijven in deze sectoren van wateraanbod). Het uitblijven van een langetermijnstrategie maakt bedrijven kwetsbaar en investeerders zullen volgens KPMG in toenemende mate op zoek gaan naar bedrijven die wel aantonen dat zij langetermijnoplossingen zoeken voor het probleem.KPMG: "Grote bedrijven nemen waterschaarste nauwelijks serieus", 01-11-2012, kpmg.com. Geraadpleegd op 03-11-2012
Energievoorziening