De afschaffing van kernenergie of kernuitstap is een besluit van de overheid van een land om voortaan geen kernenergie meer te gebruiken en kernreactoren buiten bedrijf te stellen. Veelal heeft men daarbij enkel de opwekking van elektriciteit op het oog en blijven reactoren voor medische of wetenschappelijke toepassingen buiten beschouwing.
Twee landen hebben een volledige kernuitstap gerealiseerd: Italië in 1990 en Duitsland in 2023.
Een kernuitstap komt tegemoet aan bezorgdheden na rampen zoals Tsjernobyl en Fukushima en omtrent het kernafval. Anderzijds kan niet alle capaciteit vervangen worden door hernieuwbare energie, waardoor meer energie uit fossiele brandstoffen nodig is dan zonder kernuitstap en dus zo de energietransitie vertraagt.
België miniatuur|Kerncentrales in Doel
Initiële kernuitstap (2003) Op 31 januari 2003 is in België een wet aangenomen die een kalender vastlegt om het gebruik van kernenergie voor industriële elektriciteitsproductie af te bouwen.Wet van 31 januari 2003 houdende de geleidelijke uitstap uit kernenergie voor industriële elektriciteitsproductie, Belgisch Staatsblad van 28 februari 2003 (geraadpleegd op 10 september 2012) Daarmee voerde de paars-groene regering Verhofstadt I met staatssecretaris voor Energie Olivier Deleuze (Ecolo) een maatregel uit die in het regeerakkoord van 1999 was opgenomen op vraag van de groene partijen. Volgens de wet mogen er geen nieuwe kernreactoren worden gebouwd en moet de productie van de bestaande reactoren te Doel en Tihange gestopt worden 40 jaar na hun ingebruikname.
Op de kernuitstap kwam veel tegenstand omdat niet meteen duidelijk was waardoor kernergie, dat op dat moment zorgde voor 60% van de elektriciteit verbruikt in België, vervangen zou worden. Ook regeringspartij VLD, die in de regering-Verhofstadt II verder ging zonder de groenen, wou de wet op de kernuitstap liever zien verdwijnen.
Eerste (pogingen tot) verlengingen In 2007 schreef Yves Leterme in zijn formateursnota dat de kerncentrales langer open moeten blijven, maar het voorstel haalde het niet in de onderhandelingen voor de regering-Leterme I. Wel werd een extra onderzoeksrapport gevraagd aan de GEMIX, een "expertengroep voor de studie van de energiemix". Hun rapport beval aan om de sluiting van de drie oudste reactoren met 10 jaar uit te stellen, tot 2025, en de vier jongste met 20 jaar uit te stellen, tot 2045.
Op 22 oktober 2009 ondertekenden de regering-Van Rompuy en GDF SUEZ een akkoord waardoor de drie oudste reactoren een levensduur van 50 jaar zouden krijgen in ruil voor het belasten van de nucleaire rente.De Standaard Regering heeft deal met Suez, 23 oktober 2009 (geraadpleegd op 10 september 2012) Door de val van de regering kon dit akkoord, dat een wetswijziging vereiste, niet worden uitgevoerd.
Toen de regering-Di Rupo was aangetreden, kwam haar staatssecretaris voor Energie Wathelet op 27 juni 2012 naar buiten met een nieuw plan.Melchior Wathelet, Het Belgische elektriciteitssysteem op een tweesprong: een nieuwe energiepolitiek om de overgang te doen slagen, 27 juni 2012 (geraadpleegd op 10 september 2012) Als onderdeel hiervan was een compromis over de kernuitstap opgenomen waardoor de met GDF Suez overeengekomen verlenging van de drie oudste reactoren, met name Doel 1, Doel 2 en Tihange 1, voor de helft zou worden doorgevoerd. De aangepaste kalender werd op 20 juli 2012 in grote lijnen aanvaard door de ministerraad.Communicatiedienst van de Federale Ministerraad, Nieuwe kalender voor de nucleaire uitstap, 20 juli 2012 (geraadpleegd op 10 september 2012) Maar alvorens hij in een wettekst kon worden gegoten, kwamen technische mankementen op de reactorvaten van Tihange 2 en Doel 3 aan het licht die de haalbaarheid ervan mogelijk zouden doorkruisen.Infofiche op de website van het Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle (geraadpleegd op 10 september 2012)Doel 3 en Tihange 2 mogelijk voorgoed dicht door scheurtjes Tegen het einde van de regeerperiode werd het Plan Wathelet toch in zijn oorspronkelijke vorm gestemd.Wet van 18 december 2013 houdende wijziging van de wet van 31 januari 2003 houdende de geleidelijke uitstap uit kernenergie voor industriële elektriciteitsproductie en houdende wijziging van de wet van 11 april 2003 betreffende de voorzieningen aangelegd voor de ontmanteling van de kerncentrales en voor het beheer van splijtstoffen bestraald in deze kerncentrales Wathelet werkte een nieuw subsidiesysteem voor gascentrales uit, maar dit werd door de Europese Commissie afgekeurd als illegale staatssteun.
De volgende regering-Michel I kondigde in 2014 aan dat imminente sluiting van Doel 1 & 2 met tien jaar zou worden verlengd, zodat deze reactoren tot 2025 zouden kunnen blijven werken.'Openhouden Doel 1 en 2 is onnodig, gevaarlijk en duur', De Standaard, 18 december 2014. Gearchiveerd op 21 mei 2022. Omdat het wetgevend werk niet op tijd klaar was, werd Doel 1 op 15 februari 2015 stilgelegd, zoals voorzien in de initiële wet van 2003. Doel 2 volgde op 1 december. Na het aannemen van de wet omtrent de levensduurverlenging op 30 november 2015, werd Doel 2 op 24 december 2015 weer aan het net gekoppeld en Doel 1 op 30 december 2015.
In 2018 maakte de federale regering (met MR-energieminister Marie-Christine Marghem) werk van een capaciteitsremuneratiemechanisme (CRM), een veiling voor subsidies aan projecten die productiecapaciteit moet opleveren ter vervanging van de kerncentrales. De Europese Commissie dient zo'n systeem goed te keuren onder de staatssteunregels, wat tegen februari 2020 nog niet in orde was.Europa heeft vragen bij financiering exitplan kernenergie, De Morgen, 25 februari 2020. Gearchiveerd op 29 januari 2023.
Regering-De Croo (2020-2025) thumb|400px|Elektriciteitsopwekking in België per bron in terawattuur Het regeerakkoord van de regering-De Croo bevestigde in september 2020 de kernuitstap tegen 2025, maar met een "plan B" om tot 2 GW aan capaciteit te behouden mocht tegen november 2021 blijken dat dit nodig is voor bevoorradingszekerheid. Engie benadrukte de behoefte aan duidelijkheid of ze met een mogelijke verlenging moeten rekening houden en ging ten slotte vanaf februari 2021 uit van een definitieve kernuitstap tegen 2025.Engie rekent niet meer op openhouden kerncentrales, Het Nieuwsblad, 23 februari 2021. Gearchiveerd op 29 januari 2023. Minister van Energie Tinne Van der Straeten (Groen) zette alles op alles om de kernuitstap te realiseren. Er dienden tijdig gascentrales gebouwd te worden om de kerncentrales te vervangen. Het CRM werd aangepast en kreeg goedkeuring van de Europese Commissie in augustus 2021, op voorwaarde dat de kernuitstap zoals gepland werd gerealiseerd.Staatssteun: Commissie geeft groen licht voor Belgisch capaciteitsmechanisme, Europese Commissie, 27 augustus 2021. Gearchiveerd op 29 januari 2023.Reconstructie van een mislukte kernuitstap | Hoe Tinne Van der Straeten dacht dat de buit binnen was, De Tijd, 14 januari 2023. Gearchiveerd op 2 februari 2023. Dit deed de deur dicht voor plan B. In oktober 2021 kreeg Engie/Electrabel binnen het CRM-veilingsysteem subsidies toegekend voor de bouw van een gascentrale in Vilvoorde (796,25 MW) en in Awirs (803,35 MW).Engie/Electrabel krijgt subsidies voor gascentrales in Vilvoorde en Awirs ter vervanging van kerncentrales, Het Laatste Nieuws, 31 oktober 2021. Gearchiveerd op 29 januari 2023. De kernuitstap leek hiermee in orde te komen.
De provincie en de Vlaamse overheid (met N-VA-minister Zuhal Demir) weigerden echter de vergunning voor de gascentrale in Vilvoorde, waardoor tegen december 2021 de kernuitstap toch onzeker bleek. Op aandringen van federaal regeringspartij MR onderzocht het FANC tegen januari 2022 of een verlenging van de kernuitstap nog haalbaar zou zijn.Hoever is de MR bereid te gaan voor een nucleair plan B?, De Standaard, 22 december 2021. Gearchiveerd op 29 januari 2023. Het FANC stelde dat een verlenging mogelijk is als hier onmiddellijk werk van wordt gemaakt.Veilige verlengde uitbating Doel 4 & Tihange 3 mogelijk, onder voorwaarden, FANC, 17 januari 2022. Gearchiveerd op 25 maart 2023. Intussen werd de CRM-wet aangepast zodat makkelijker andere projecten konden worden gesubsidieerd bij problemen met vergunningen.Ex-minister van Energie weigert te stemmen over aanpassing CRM-veiling in kerndossier: “Hallucinant”, Het Laatste Nieuws, 8 februari 2022. Gearchiveerd op 29 januari 2023.
In februari 2022, naar aanleiding van de Russische inval in Oekraïne, werd een kernuitstap in 2025 met een vervanging door gascentrales onhoudbaar. Op 1 april 2022 werd aangekondigd dat het sluiten van Doel 4 en Tihange 3 met tien jaar zal worden uitgesteld.Wijziging van de wet over de kernuitstap, persbericht ministerraad van 1 april 2022. Gearchiveerd op 1 april 2023. Tegen januari 2023 bereikte de regering een akkoord met uitbater Engie over de verlenging.Federale topministers zetten licht op groen voor akkoord over verlenging jongste kernreactoren, Engie heeft het over "niet-bindende overeenkomst", VRT, 9 januari 2023. Gearchiveerd op 29 januari 2023. Volgens een op 18 mei 2023 door milieugroepen ingediend veiligheidsrapport zou bij die verlenging echter ‘het risico na een kernramp met een factor 2 miljoen zijn onderschat’. In december 2023 ondertekenden de regering en Engie het definitieve akkoord waarmee de twee kerncentrales 10 jaar langer open blijven.Regering en Engie ondertekenen akkoord, twee kerncentrales 10 jaar langer open: “België blijft nucleair land”, 13 december 2023, Het Laatste Nieuws
Zoals voorzien in de wet werd in september 2022 Doel 3 stopgezet en werd op 31 januari 2023 Tihange 2 stopgezet.Na veertig jaar is de stekker definitief uit Tihange 2, VRT, 31 januari 2023. Gearchiveerd op 2 februari 2023. De effectieve ontmanteling zal pas binnen enkele jaren kunnen starten.
Regering-De Wever (2025-heden) De regering-De Wever schrapte de wet op kernuitstap op 15 mei 2025. Er worden onderhandelingen met Engie opgestart om reactoren Doel 4 en Tihange 3 niet met 10 jaar (zoals reeds beslist) maar met 20 jaar te verlengen (tot 2045 dus). De regering wil ook de mogelijkheid van nieuwe kerncentrales onderzoeken. Zoals voorzien werd in februari 2025 Doel 1 stopgezet en werd op 30 september 2025 Tihange 1 stopgezet.
Overzicht Kernreactor Vermogen (2012) Datum van ingebruikname Sluitingsdatum wet 2003 Sluitingsdatum protocolakkoord 2009 Sluitingsdatum wetswijziging 2013 Sluitingsdatum wetswijziging 2015 Sluitingsdatum wetswijziging 2022 Doel 1 433 MW Tihange 1 962 MW Doel 2 433 MW Doel 3 1006 MW Tihange 2 1008 MW Doel 4 1038 MW Tihange 3 1046 MW Vet = verlenging tegenover vorige wettelijke sluitingsdatum (protocolakkoord dus niet meegerekend) Rood = dicht volgens laatst vermelde sluitingsdatum
Duitsland miniatuur|Opwekking van elektriciteit in Duitsland per bron (1990 - 2020) miniatuur|Productie, de vraag en de export van elektriciteit in Duitsland, 2003-2 In Duitsland sloot de rood-groene regering-Schröder I op 14 juni 2000 een akkoord met de stroomproducenten dat voorzag in een gefaseerde sluiting van de actieve kerncentrales. Dit akkoord werd wettelijk verankerd op 1 maart 2002.
Onder de regering-Merkel II werd daarop teruggekomen. Via een wetswijziging van 28 oktober 2010 kregen de kerncentrales een looptijdverlenging. Na de kernramp van Fukushima werd deze verlenging echter weer ongedaan gemaakt. Acht kerncentrales werden onmiddellijk stilgelegd en een nieuwe wetswijziging van 5 augustus 2011 zocht terug aansluiting bij de oorspronkelijke kalender. De laatste centrales zouden in 2022 worden gestopt. Wegens de energiecrisis werd deze afsluiting van de laatste centrales uitgesteld tot 16 april 2023.