De Noordzee is een randzee van de Atlantische Oceaan in het noordwesten van Europa. De gemiddelde diepte is 94 meter, maar ten zuiden van de Doggersbank is de diepte veelal minder dan 50 meter.
De zee wordt aan drie zijden door land begrensd en opent zich trechtervormig naar de Noordoostelijke Atlantische Oceaan. Binnen een afstand van 150 kilometer van de kusten leven 80 miljoen mensen. De Noordzee is een belangrijke schakel in scheepsroutes en dient als verbinding tussen Europa en de andere wereldmarkten. Daarnaast zijn er nog vele veerverbindingen tussen de landen rond de Noordzee. De zuidelijke Noordzee is, samen met het aangrenzende Kanaal, de drukst bevaren scheepvaartregio ter wereld. In de zeebodem bevinden zich grote aardolie- en aardgasreserves, die sinds de jaren 70 van de 20e eeuw grootschalig geëxploiteerd worden. Commerciële visserij heeft het visbestand van de zee in de laatste decennia verminderd. Milieuproblemen zijn ontstaan door de zeevaart en doordat de vervuilde rivieren van Europa er in uitmonden.
In alle landen rondom deze zee wordt ze Noordzee genoemd (Engels North Sea, Duits Nordsee, Noors Nordsjøen, Deens Nordsøen. In Denemarken wordt tevens de benaming Westerzee (Vesterhavet) gebruikt, waar hav het Oudnoorse woord voor zee is.
Ligging De Noordzee ligt grotendeels op het Europees continentaal plat. Alleen de Noorse geul, een smal gebied van de Noordelijke Noordzee voor Noorwegen, is veel dieper (zo'n 700 meter) en is daarom geen onderdeel meer van het continent Europa. De Noordzee wordt in het westen begrensd door Engeland en Schotland op het eiland Groot-Brittannië. In het noordoosten grenst de zee aan het Scandinavische schiereiland (Noorwegen) en in het oosten en zuidoosten aan de op het Europese continent liggende landen Denemarken, Duitsland, Nederland, België en Frankrijk.
In het zuidwesten gaat de Noordzee via de Straat van Dover (ook Nauw van Calais genoemd) in het Kanaal over. In het zuidoosten ligt achter de Waddeneilanden de Waddenzee. In het oosten is er via het Skagerrak en het Kattegat contact met de Oostzee en naar het noorden is er een trechtervormige opening richting de Noordelijke IJszee, die het oosten van de noordelijke Atlantische Oceaan vormt.
Naast de duidelijke grenzen van de kusten der omliggende landen, wordt de Noordzee begrensd door een denkbeeldige lijn van het Noorse Lindesnes naar het Deense Hanstholm. De noordelijke grens ligt minder duidelijk vast. Traditioneel wordt een gedachte grenslijn van Noord-Schotland over de Shetlandeilanden naar het Noorse Ålesund verondersteld; volgens het Oslo-Parijs verdrag van 1962 loopt de grens iets westelijker en noordelijker (ter hoogte van het Noorse Geirangerfjord).
De belangrijkste rivieren die in de Noordzee stromen zijn de Elbe, de Wezer, de Eems, de Rijn, de Maas en de Schelde. Vanuit Groot-Brittannië stromen de Theems en de Humber in de Noordzee uit.
De oppervlakte van de Noordzee bedraagt ongeveer 575.000 km² bij een watermassa van 54.000 km³.
Grenzen en zones De Nederlandse grenzen van de Noordzee zijn vastgelegd in verdragen met België, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. Nederland en Duitsland zijn het niet eens over de grens van de territoriale zee nabij de monding van de Eems.Nederlandse grenzen op de Noordzee, Defensie. Geraadpleegd 30 mei 2020.
Volgens het Zeerechtverdrag van de Verenigde Naties is de zee ingedeeld in de territoriale zee (tot 12 mijl uit de kust), een aansluitende zone (12 tot 24 mijl uit de kust), de exclusieve economische zone (tot 200 mijl uit de kust) en het continentaal plat (de zeebodem).Maritieme zones en zeegrenzen, Ministerie van Defensie. Geraadpleegd 30 mei 2020. De Nederlandse Noordzee is hierop (telkens verder van de kust af) verdeeld in de volgende maritieme zones: kustwateren (1 mijl (1.852 meter) uit de kust) zones volgens Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB) waar vis mag worden gevangen de territoriale zee (tot 12 mijl uit de kust) de aansluitende zone (12 tot 24 mijl uit de kust) en een exclusieve economische zone (tot 200 mijl uit de kust).
Het plat is ingedeeld in blokken ten behoeve van concessies voor bijvoorbeeld gas- of oliewinning.blokindeling-ncp
Zeven procent van het Nederlandse deel van de Noordzee is beschikbaar voor militaire doeleinden.Militair gebruik, Noordzeeloket. Geraadpleegd 29 mei 2020. Het betreft onder meer schietgebieden voor de Koninklijke Marine en de Koninklijke Luchtmacht.Tweede Structuurschema Militaire Terreinen, deel 4, Defensie/VROM/LNV, pg. 7. Geraadpleegd 29 mei 2020.
Naam Door de geschiedenis heen zijn er verschillende namen gebruikt voor de Noordzee. De oudste bekende vermelding is Septentrionalis Oceanus, of 'Noordelijke Oceaan', zoals die werd genoemd door Plinius de Oudere in zijn Naturalis historia. Vanuit Romeins oogpunt was het ook alleszins een noordelijke zee. Men zou daarom kunnen vermoeden dat later zo ook de benaming Noordzee wellicht vanuit Frankrijk overgekomen zou zijn, maar dat blijkt niet het geval te zijn. We moeten de oorsprong van deze aanduiding waarschijnlijk juist in de Lage Landen en in Noord-Duitsland zoeken.
Men vermoedt dat de Noordzee zijn naam heeft gekregen van de Friezen die destijds de Nederlandse kust bewoonden. De huidige naam is mogelijk ontstaan vanuit het oogpunt van de bewoners van de Waddeneilanden, vanwaar het geheel naar het noorden lag, in tegenstelling tot de Zuiderzee.
Voor de Friese en Germaanse kustbewoners vormde Noordzee een tegenhanger van de Zuiderzee – zuidelijk, althans gezien vanuit Friesland.Wolfgang Pfeifer et al., Etymologisches Wörterbuch des Deutschen, 4. Aufl., München 1999, S. 930 f., s. v. Nord. Ook voor de bewoners van de Nederlanden in algemene zin is de Noordzee noordwestelijk gelegen. In het Fries komt het woord Northeff ten minste sinds het midden van de 13e eeuw voor, in het Middelnederlands in de vormen Nortzee of Noertzee sinds het einde van de 13e eeuw. In het Oudengels kennen we de naam Norðsæ al sinds het derde kwart van de 10e eeuw, later in de middeleeuwen ook wel als North-se, maar dit woord raakte vervolgens in onbruik.
In het Oudnoors sprak men ook wel over Westsǣ of Westarsalt en in de Hanzesteden over Westersee, in Denemarken sinds de 16e eeuw over Vesterhav ('Westzee'). Deze laatste benaming wordt in Denemarken nog steeds naast de moderne naam Nordsø gebruikt. De naam Nordhavet, Nordsjøen, Nederduits Norrensche Mer werd aanvankelijk voor de Noorse Zee (Norskehavet) en het Skagerrak gereserveerd.
De atlas Geographike Hyphegesis van Claudius Ptolemaeus uit de 2e eeuw na Chr. voerde de Noordzee op onder de Griekse naam Γερμανικὸς Ὠκεανός ('Germanikòs Ōkeanós'). Deze naam kwam door leenvertaling als Oceanus Germanicus of Mare Germanicum in het Latijn, en zo vervolgens onder meer in het Duits als Deutsches Meer of Teutsche See.Zie bijvoorbeeld: Konversations-Lexikon, 1888; Autorenkollektiv, Verlag des Bibliographischen Instituts, Leipzig en Wenen, 4e druk, 1885-1892; Deel 4, p. 801a. Deze Grieks/Latijnse namen golden lange tijd als het algemene model, zo ook voor het Frans en het Engels. Al in het laat-Middelhoogduits kwam echter de aanduiding Nordermer, Nortmer of Nordersê op. In de 17e eeuw werden deze vervangen door de huidige Duitse naam Nordsee, geheel in overeenstemming met het Nederlandse Noordzee. Vanuit de Duitse Hanzesteden lag de zee eveneens in het noorden (zoals de Oostzee ten oosten van de Hanzesteden lag). Via Nederlandse en Noord-Duitse zeekaarten en zeilaanwijzingen verspreidde het equivalent van de Nederlandse benaming zich verder in Europa (Eng. North Sea, Fr. Mer du Nord etc.).
Voordat North Sea vanaf het einde van de 16e eeuw opnieuw in het Engels werd opgenomen, gebruikte men ook daar de namen German Sea of German Ocean, de laatste ook weer ontleend aan het Latijnse Mare Germanicum of Oceanus Germanicus.Hartmann Schedel 1493 map :File:Schedelsche Weltchronik d 287.jpg: Baltic Sea called Mare Germanicum, North Sea called Oceanus Germanicus Deze bleven zelfs in zwang tot in de jaren 30 van de 19e eeuw.North Sea Online Etymology Dictionary Daarnaast waren de Latijnse termen Mare Britannicum of Oceanus Britannicus, Mare Frisicum of Oceanus Fresonicus (vertaald als Fryesen Mere, Vriesche Zee of Frisian Sea), Mare occidentale ('Westzee') en Oceanus Cimbricus of Mare Cimbricum ('Deense Zee') in zwang. Ook de Engelse naam North Sea kwam waarschijnlijk van het Nederlandse Noordzee dan wel het Nederduitse Nordsee, al was die term voor vele Britten geografisch minder adequaat. thumb|250px|Noordzee met dieptelijnen
Geologie thumb|de Noordzee ongeveer 9000 jaar geleden De huidige Noordzee is geologisch gezien een jonge zee, die ontstond nadat aan het einde van de laatste ijstijd (ongeveer 11.000 jaar geleden) het zeeniveau begon te stijgen. In de ondergrond onder het Noordzeebekken liggen gesteenten en structuren die het gevolg zijn van geologische processen tijdens de laatste 350 miljoen jaar. Sinds halverwege het Tertiair (de laatste 20 miljoen jaar) is de tektonische daling van het Noordzeebekken vergelijkbaar met nu. De ligging van bodemdalingsgebieden ten opzichte van nauwelijks dalende gebieden langs de bekkenrand bepaalt de grootte van de Noordzee bij wisselende zeespiegelhoogte.
De huidige toestand De huidige grootte van de Noordzee is enige duizenden jaren na het einde van de laatste IJstijd bereikt. Het is een stadium met relatief hoge zeespiegelstand. Tot zo'n 6000 jaar geleden was er sprake van zeespiegelstijging naar min of meer (± 1 meter) de huidige stand. Doordat de Noordzeebodem zakt, stijgt de zeespiegel relatief nog steeds, over de laatste 6000 jaar in totaal zo'n 5 meter, waarvan ongeveer 50 centimeter in de laatste 1000 jaar. In de laatste anderhalve eeuw was de zeespiegelstijging 20 tot 25 centimeter.
In het Nederlandse deel van de Noordzee bevinden zich de volgende geografische gebieden: Doggerbank Breeveertien-bekken Duitse Bocht Friese Front Klaverbank Zuidelijke Bocht
IJstijden: droogvallende en onderlopende Noordzee thumb|Krijtrotsen van Dover thumb|Cap Blanc-Nez In de laatste ijstijd (het Weichselien) en in eerdere ijstijden lag de Noordzee grotendeels droog. De zeespiegel was tientallen meters lager, doordat wereldwijd veel water als gletsjerijs en ijskappen lag opgeslagen. Het zuidelijke deel van de Noordzee is het ondiepste gedeelte en lag in ijstijden geregeld droog. Ongeveer 9000 jaar geleden verdronk de zuidelijke Noordzee voor het laatst, in de aanloop naar de huidige toestand. Op het hoogtepunt van de laatste ijstijd stond de zeespiegel tot 120 meter onder de huidige stand en liep de kustlijn ongeveer 600 kilometer noordelijker (Doggerland). Delen van de Noordzee nabij Schotland en Scandinavië/Denemarken waren met landijs bedekt. In enkele eerdere ijstijden was dat in nog veel sterkere mate het geval, vooral in het Saalien en Elsterien. Alleen het uiterste zuiden van de Noordzee is nooit met landijs bedekt geweest.
Uit recent internationaal onderzoek onder leiding van Jenny Collier (Imperial College Londen) is gebleken, dat op dit hoogtepunt van de ijstijd, in de steentijd, ongeveer 450.000 jaar geleden, een kalkstenen landbrug nog een smalle verbinding vormde tussen de huidige kustplaatsen Dover en Calais (de Weald-Artoisanticline). Rond 160.000 jaar geleden is deze laatste landverbinding definitief bezweken.Als gerapporteerd in Nature Communications, zie De Volkskrant, 05-04-2017. De beroemde krijtrotsen van Dover en Cap Blanc-Nez in Frankrijk zijn het restant van die landtong.