De Koninklijke Nederlandse Schaakbond organiseert jaarlijks het Nederlands kampioenschap schaken algemeen en voor dames. Analoog aan dat er wel vrouwenschaak maar geen herenschaak is, is er geen herenkampioenschap, maar ('algemeen', 'open' of 'genderneutraal') Nederlands kampioenschap. Aan het algemeen kampioenschap mogen ook vrouwen meedoen, als ze zich daarvoor weten te plaatsen. In de praktijk gebeurt dat zelden.
Geschiedenis Officieus Nederlands kampioenschap schaken (1873-1908) miniatuur|De wedstrijd van de Nederlandsche Schaakbond in 1887. Staand v.l.n.r.: Benima, Süssholz, Veraart, Tresling, Olland, Arnold van Foreest. Zittend v.l.n.r.: Pinedo, Loman, Tinholt, Kothe, Dirk van Foreest. De Nederlandse Schaakbond was in 1873 opgericht met als primair doel jaarlijks een nationale wedstrijd te houden.Sissa, 1873; zie ook sportgeschiedenis.nl: https://sportgeschiedenis.nl/encyclopedie/algemene-schaakgeschiedenis/ Deze wedstrijden werden tot en met 1908 gehouden. Sinds de invoering van het algemeen Nederlands kampioenschap in 1909, worden de nationale wedstrijden tot 1908 'officieuze Nederlandse kampioenschappen' genoemd.Zie onder meer Hut, Johan (2011a), Canon (31): Nederlandse kampioenschappen; Hut (2011b), Canon (52): Open kampioenschap van Nederland; beide artikelen op www.schaaksite.nl. Deze waren representatief voor het Nederlandse schaken tegen het einde van de 19e eeuw.
De winnaars van de officieuze Nederlandse kampioenschappen tussen 1873 en 1908 staan in onderstaande lijst:Gegevens van 1873 tot 1879 ontleend aan Jaarboekje van den Nederlandschen Schaakbond, van 1873 tot 1879; Gegevens van 1880 en later ontleend aan de Engelstalige Wikipedia, waar Whyld, Ken (1986), Chess: The Records, Guinness Books, pp. 107–8 als bron vermeld wordt; Plaats van 1880 tot 1908 ontleend aan https://nl.qwe.wiki/wiki/Dutch_Chess_Championship; meer bronnen in de voetnoten per jaar.
JaarPlaats1873Den HaagHenry GiffordB.W. BlijdensteinC.P. Hofstede de Groot1874Amsterdam Adriaan de LelieH.W.B. GiffordB.W. Blijdenstein1875Rotterdam Henry GiffordCharles DupréG.M. Stolte1876Gouda Julius de VogelG. MohrW. Kamphuizen1877Den HaagAnsel Polak DanielsG.M. StolteC. Messemaker1878AmsterdamMaarten van 't KruijsJ.J. VeraartUden Masman1879RotterdamCharles DupréC. MessemakerP.W. van de Kamer1880GoudaRenette, Hans (2016), H.E. Bird: A chess biography with 1,198 games, uitgegeven door McFarland & Co. p. 271-274Henry BirdC. MessemakerL. Benima en J.F. Malta1881Den HaagJaarboekje 1885Levi BenimaH. KotheRudolf Loman1882Den HaagChristiaan MessemakerRudolf LomanL. Benima1883RotterdamLevi BenimaGedeelde tweede en derde prijs: Rudolf Loman en Charles Dupré1884Goudahttps://www.365chess.com/tournaments/Gouda_1884/29619Christiaan MessemakerCharles DupréLevi Benima1885Den HaagTijdschrift van den Nederlandschen Schaakbond, 01-11-1905., p. 257Dirk van ForeestC. MessemakerLevi Benima1886UtrechtJaarboekje 1886Dirk van ForeestGedeelde tweede en derde prijs: Levi Benima en Rudolf Loman1887AmsterdamJaarboekje 1887Dirk van ForeestJ.D. TreslingL. Benima en Olland1888RotterdamDe Groene Amsterdammer, 19 augustus 1888Rudolf LomanA.G. OllandL. Benima en J.F. Heemskerk1889GoudaRee leert jonge Jorden een lesje, Johan Hut, schaaksite.nl, 13 jan. 2012Arnold van ForeestRudolf LomanF. van den Berg1890Den HaagJaarboekje 1890Rudolf LomanArnold van ForeestGedeelde derde en vierde prijs: J.F. Heemskerk en J.F. Malta1891UtrechtZie m.n. De Groene Amsterdammer van 30 augustus 1891, p. 5Rudolf LomanAdolf OllandA. van Foreest1892AmsterdamF. van den BergGedeelde tweede en derde prijs: Arnold van Foreest en Rudolf Loman1893GroningenZie m.n. De Groene Amsterdammer van 27 augustus 1893, p. 5. Eindstand van de zevenkamp was: Loman en Foreest 4.5 punten; Vijzelaar 4 punten; Benima en Olland 3.5 punten; N.N. 1 punt; Deelman 0 punten. Er was geen tiebreak regeling, dus Loman en Foreest werden gezamenlijk eerste.A. van Foreest en Rudolf LomanJ. VijzelaarLevi Benima1894RotterdamZie m.n. De Groene Amsterdammer van 19 augustus 1894, p. 5R. LohmanAdolf OllandL. Benima en J.F. Heemskerk1895ArnhemZie m.n. De Groene Amsterdammer van 18 augustus 1895, p. 7. Tiebreak (Sonneberg) werd gebruikt om tweede en derde plaats vast te stellen.Adolf OllandD. BleijkmansA. van Foreest1896LeidenZie m.n. De Groene Amsterdammer van 9 augustus 1896, p. 5Dirk BleijkmansA. van ForeestW. Meiners1897UtrechtZie m.n. De Groene Amsterdammer van 15 augustus 1897, p. 7. Wedstrijdverloop bevat onregelmatigheden die niet in dit artikel verklaard worden.Rudolf LomanGedeelde tweede en derde prijs: D. Bleijkmans, A. Olland1898Den HaagJ.D. TreslingA. OllandA. van Foreest en Rudolf Loman1899AmsterdamZie m.n. De Groene Amsterdammer van 20 augustus 1899, p. 5; Tijdschrift van den Nederlandschen Schaakbond, juli 1913, p. 151Henry Ernest AtkinsAdolf OllandD. Bleykmans, N. Mannheimer, R. Swiderski, D. Tresling1900GroningenGerard OskamVan RijnGedeelde derde en vierde prijs: Meiners en Strick van Lintschoten1901HaarlemZie m.n. De Groene Amsterdammer van 4 augustus 1901, p. 7; Tijdschrift van den Nederlandschen Schaakbond, juli 1913, p. 151Adolf OllandB. LeussenA. van Foreest1902RotterdamArnold van Foreest1903HilversumTijdschrift van den Nederlandschen Schaakbond, juli 1913, p. 152Paul Saladin LeonhardtOldřich DurasB. Leussen1904LeeuwardenDirk Bleijkmans1905ScheveningenFrank MarshallB. LeussenRudolf Spielmann1906ArnhemBernard Wolff Beffie1907UtrechtJan Willem te Kolsté1908HaarlemJan F. Esser
Het algemeen Nederlands kampioenschap schaken (1909-heden) miniatuur|NK Schaken van 1926 in Utrecht. Staand vlnr: J.H. Pannekoek, H. Meyer, J.L. Kersten, Max Euwe, P.F. van Hoorn, G.W. Kloosterboer. Zittende vlnr: J.G. Hartogensis (wedstrijdleider), L. Fick, G. Kroone, Rudolf Loman, Arnold van Foreest, W.A.T. Schelfthout. Vanaf 1909 werden de regels aangescherpt en werd officieel van "Nederlands kampioenschap" gesproken.Zie onder meer het Tijdschrift van den Nederlandschen Schaakbond, juli 1913, p. 149 Het officiële kampioenschap was aanvankelijk een tweejaarlijks toernooi; vanaf 1970 werd het een jaarlijks kampioenschap. Een overzicht van de resultaten wordt door het Max Euwe Centrum gegeven.
Het algemene kampioenschap werd van 1969 t/m 1981 in Leeuwarden gespeeld onder sponsoring van Friesche Vlag en van 2001 t/m 2005 onder sponsoring van Essent. Van 2006 t/m 2008 werd in het Media Park in Hilversum gespeeld. Vanaf 2009 bestaat het toernooi uit 10 in plaats van 12 deelnemers. Het toernooi van 2020 werd vanwege het heersende coronavirus niet gespeeld. In 2021 spanden zes schakers, waaronder titelverdediger Lucas van Foreest, een kort geding aan tegen de schaakbond vanwege het vereiste coronatoegangsbewijs.Uitspraak rechtbank Noord-Holland, 13 oktober 2021 De schakers verloren de rechtszaak, waarop twee van hen alsnog in het toernooi speelden.Algemeen Dagblad, 14 oktober 2021 In 2021 werd tegelijkertijd voor een andere opzet gekozen, met in totaal 24 spelers in een knock-outtoernooi.
Jaar Plaats 1909 Leiden Adolf OllandA. SpeijerB. Leussen 1912 Delft Rudolf Loman Johannes EsserHenry Baudet / J.W. te Kolsté 1913 Amsterdam Johannes EsserRudolf Loman 1919 Den Haag Max MarchandR.A.J. Meijer / Max Euwe 1921 Nijmegen Max EuweJacques DavidsonRudolf Loman / Adolf Olland 1924 Amsterdam Max EuweJacques DavidsonAdolf Olland 1926 Utrecht Max Euwe 1929 Amsterdam Max EuweGedeelde 2e en 3e: Salo Landau en Henri Weenink 1933 Den Haag / Leiden Max Euwe 1936 Rotterdam Salo Landau 1938 Amsterdam Max EuweNicolaas CortleverJohannes van den Bosch 1939 Nederland Max EuweSalo Landau 1942 Den Haag Max Euwe 1948 Amsterdam Max EuweTheo van Scheltinga 1950 Amsterdam Max EuweTheo van ScheltingaCarel van den Berg 1952 Enschede Max EuweTheo van ScheltingaJan Hein Donner 1954 Amsterdam J.H. DonnerGedeelde 2e en 3e plaats: Max Euwe en Nicolaas Gortlever 1955 Den Haag Max EuweJan Hein Donner 1957 Amsterdam J.H. DonnerGedeelde 2e, 3e en 4e plaats: Hans Bouwmeester/ Roessel/ Van der Berg 1958 Amsterdam J.H. DonnerNicolaas CortleverTheo van Scheltinga 1961 Den Haag Tan Hoan Liong 1963 Den Haag Frans Kuijpers 1965 Den Haag / Amsterdam Lodewijk Prins Coen Zuidema Frans Kuijpers Kick Langeweg 1967 Zierikzee Hans Ree Hans Bouwmeester Eddie Scholl 1969 Leeuwarden Hans Ree Kick Langeweg Jan Timman 1970 Leeuwarden Eddie Scholl Coen Zuidema Kick Langeweg 1971 Leeuwarden Hans Ree J.H. Donner Eddie Scholl 1972 Leeuwarden Coen Zuidema Jan Timman Kick Langeweg 1973 Leeuwarden Genna Sosonko Coen Zuidema Bert Enklaar 1974 Leeuwarden Jan Timman Genna Sosonko