Josephine Baker of Joséphine Baker, artiestennaam van Freda Josephine McDonald (Saint Louis (Missouri), 3 juni 1906 – Parijs, 12 april 1975) was een Franse variétéartiest, tweede luitenant van de Vrije Franse strijdkrachten (Forces françaises libres; FFL), humanist en filantroop.Ze werd geboren als Amerikaanse, maar op 30 november 1937 kreeg zij de Franse nationaliteit. Op 30 november 2021 werd ze symbolisch bijgezet in het Panthéon te Parijs.Kenmerkend voor haar leven waren: passie, verzet en strijd.Zij leidde een zeer kleurrijk bestaan, waarin haar leven diverse keren op het spel stond.
Personalia Afkomst Over haar afkomst is bekend, dat haar grootmoeder van moeders kant een slavin was geweest, en haar vader is niet met zekerheid bekend. Zelf zei ze, en ook haar moeder beaamde dat, dat haar biologische vader blank en mogelijk van Spaanse afkomst was, zodat zij een mulattin was. Een van haar overgrootmoeders van moeders kant was van Indiaanse afkomst. Nadat haar biologische vader haar ongehuwde moeder Carrie McDonald had verlaten, huwde haar moeder met Arthur Martin. Ze had uit dat huwelijk een stiefbroer en twee stiefzussen.Josephine Baker: van danseres tot verzetsheldin, Historiek, 3 maart 2025
Karakter Door haar leven op straat en in de gesegregeerde VS, ontwikkelde zij zich tot een rebelse strijdster met anarchistische inslag, vechtend, toegewijd, onvermoeibaar, vastberaden en vasthoudend voor een hoger doel; zij ging door tot ze de uitputting nabij was. Daarnaast was zij spontaan, onstuimig en vrijgevig. Zij bezat een magnetische persoonlijkheid en hield van dieren en kinderen. Zij was berucht behoeftig; ze leefde nog liever zonder eten dan zonder liefde. Haar liefdesleven beperkte zich niet alleen tot affaires met mannen, maar ze ging evenzeer intieme contacten met vrouwen aan. Hoewel zij snakte naar liefde, was ze ook trots, zelfstandig en vastbesloten om niet (van mannen) afhankelijk te zijn. Zij vertrouwde alleen zichzelf. Dieren gaven haar onvoorwaardelijke liefde, een erfenis van haar jeugd in St. Louis, waar zij de met haar broertje en zusjes gedeelde kamer vulde met huisdieren, en waarbij zij op straat werd gezet.
Achternaam Door haar huwelijk in 1921 met de Amerikaan Willie Baker verkreeg zij diens achternaam. Na de scheiding van hem in 1923 behield zij die echter, omdat zij bij audities merkte dat zij onder de naam Baker steeds meer bekend was en herkend werd.
Jeugdjaren thumb|Josephine Baker als kind rond 1908 thumb|Aankomst Josephine Baker in Den Haag in 1928 Josephine Baker groeide op in armoede in een gesegregeerde samenleving met veel racisme. Als kind was ze dienstmeid bij verschillende families en leefde ze vanaf haar twaalfde als dakloze. Ze verdiende wat door op straat voor voorbijgangers te dansen. Op haar vijftiende werd ze opgemerkt door de Jones Family Band and the Dixie Steppers uit Saint Louis, die haar opnamen in hun Vaudeville-gezelschap, waarmee zij optrad en door de VS reisde. Hierna verhuisde ze naar New York en debuteerde ze begin jaren twintig op Broadway als chorusgirl (koorzangeres) in het zwarte gezelschap de New Plantation Club, waarin zij door haar humoristische uitspattingen opviel en hierdoor meer op de voorgrond trad.
Vroege carrière Vertrek uit de VS De eerste keer dat zij naar Frankrijk vertrok was in 1925, nadat zij door haar opvallende optreden in de club was gescout door de witte producer Caroline Dudley Reagan, echtgenote van Joseph Delteil en schepper van de beroemde Revue Nègre, met de vraag of zij in Parijs wilde komen optreden in een zwart artiestengezelschapLa Revue Nègre, Knight of Verona, 21 oktober 2020. Geraadpleegd 10 maart 2025, en waarmee zij, nadat ze hierin had toegestemd, in het Théâtre des Champs-Élysées in La Revue Nègre optrad met haar wereldberoemde Danse Sauvage, slechts gekleed in struisvogelveren en een rokje van namaakbananen, schaamteloos een karikatuur neerzette van hoe de meeste witte mensen iemand van Afrikaanse afkomst indertijd zagen.Toen zij in de restauratiewagen van de boottrein naar Parijs een lunch genoot, was het voor haar de eerste keer dat zij tussen alleen witte mensen zat.In 1926 onderbrak zij de Europese tournée van het gezelschap en keerde terug naar Parijs waar zij zich aansloot bij de Folies Bergère met de act La Folie du Jour. Vanaf toen kreeg zij de bijnamen als: 'Zwarte Venus', 'De Zwarte Parel' en 'De Creoolse Godin'.
Eerste Europese eigen optredens In 1928 maakte zij met haar gezelschap een Europese tour, die veel stof deed opwaaien. Zo werd in Oostenrijk vanuit conservatieve hoek heftig geprotesteerd tegen haar optreden, maar in Zweden, Nederland en Italië oogstte zij veel succes. In München werd in 1929 haar optreden zelfs verboden vanwege het 'kwetsen van de goede zeden'. In 1929 reisde ze met haar geliefde van dat moment, Giuseppe Pepito Abatino, met de Oriënt-Express door Centraal-Europa en deed daar Joegoslavië en Hongarije aan. In Servië gaf zij een liefdadigheidsoptreden ten bate van kinderen die in armoede leefden. Terug in Parijs verbond zij zich voor een aantal jaren aan de Folies Bergère.
thumb|Josephine Baker geland op Schiphol, 10 september 1969
Optredens in Nederland en België Op 14 augustus 1928 arriveerde Josephine Baker per trein in Nederland voor een reeks optredens in Den Haag, Amsterdam en Rotterdam, waarbij zij door enthousiaste menigten werd onthaald, die haar bloemen toewierpen.Josephine Baker in Amsterdam, Apps over Amsterdam, 12 juli 2020. Gearchiveerd op 1 juni 2023.In Den Haag zong zij in het voormalige Scala-theater zelfs in het Nederlands een lied. Over Den Haag zei zij: In geen stad ben ik zo schitterend en enthousiast ontvangen als hier. Het Hollandse volk is niet koud zoals men beweert, het is een hartelijk volk.Een wereldster in Den Haag, Haags Gemeentearchief, 14 december 2023 Hierna reisde ze naar Amsterdam, waar ze van 1 t/m 3 september dansvoorstellingen gaf in het Concertgebouw, met elke avond een aansluitend optreden tot middernacht in restaurant Trianon achter het Concertgebouw. Baker wilde op de laatste dag van haar optredens ook handtekeningen verkopen in het voormalige café Mille Colonnes aan het Rembrandtplein (waar nu Escape is gevestigd), ten bate van een radiofonds voor blinden. Door geruzie werd dat verplaatst naar de volgende dag, waarbij Baker uiteindelijk 140 gulden voor het goede doel wist in te zamelen, destijds een aanzienlijk bedrag. Ook in latere jaren is Baker nog een aantal malen in Nederland geweest, zoals in de Oudejaarsshow in 1964 in Theater Carré.
In mei 1930 slaagde Frans Wijnants er in om Josephine Baker zes optredens te laten geven in de Antwerpse Hippodroom.
Definitief in Frankrijk In 1936 vertrok zij, in gezelschap van haar grootste fan en beste vriendin, de Japanse Miki SawadaMiki Sawada was de kleindochter van de oprichter van het Mitsubishi-imperium. Haar echtgenoot was gedurende de periode vlak voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog de Japanse ambassadeur in Frankrijk (Parijs) en daarom een betrouwbare bron om aan informatie over de Japanse regeringsbesluiten te komen. Hierbij zette zij echter haar vriendschap met Miki op het spel. naar de VS en verwachtte een warm onthaal. Maar het werd een koude douche. Op Broadway speelde zij in het toneelstuk Ziegfeld follies, waarvoor Vincente Minnelli de decors en de kostuums had ontworpen, en Ira Gershwin de muziek had geschreven. De theaterrecensenten brandden haar optredens met racistische opmerkingen af; Time noemde haar een 'negermeid' zonder bijzonder talent. Ontgoocheld, mede vanwege de toegenomen rassendiscriminatie in de VS, en getroost door Miki, keerde zij deze natie de rug toe door terug te keren naar Frankrijk en nam zich voor zich definitief te vestigen in het land waar zij reeds met open armen was ontvangen en op handen werd gedragen. In Parijs voelde zij zich thuis en kon zij zijn wie zij was.
thumb|Josephine Baker actief tijdens de voedseldistributie in 1932.
Le Vésinet In de Parijse voorstad Le Vésinet kocht zij het dertig kamers tellende herenhuis Le Beau Chêne. Hier gaf zij financiële steun aan de armen uit de omgeving, werd peettante van de kinderen in het plaatselijk weeshuis en stelde de tuin van het huis open voor hen.
Franse nationaliteit In 1937 ging zij haar derde huwelijk aan, deze keer met de Franse suikerhandelaar, vliegenier en verzetsstrijder Jean Lion, die van Joodse afkomst was en eigenlijk Jean Levi heette, en hierdoor haar Franse nationaliteit verkreeg. Door vlieglessen van haar man behaalde zij haar 1e-graads vliegbrevet. In 1940 raakte zij zwanger, maar kreeg een miskraam. Het huwelijk werd in 1941 ontbonden, nadat was gebleken dat Lion er een minnares op na hield, en dat beiden een totaal verschillend doel nastreefden.
Spionageactiviteiten Over de spionageactiviteiten van Baker was tot 2020 weinig bekend. Oorzaken daarvan waren dat zij zelf niet prat ging op dit werk en er erg weinig over vertelde, dat de geheime diensten weinig tot niets loslieten over spionnen, en dat archiefstukken over spionage geheim bleven, behalve in uitzonderlijke zaken, indien zij belangrijk waren voor het landsbelang en de geschiedenis. Doordat veel archieven, ook in Frankrijk, na 75 jaar werden geopend, konden geschiedschrijvers uit de tot dan toe gesloten bronnen putten. De gegevens van de Franse geheime dienst liggen opgeslagen bij Le service historique da la défence, dat is ondergebracht in het Château de Vincennes. Voorts kan worden geput uit: London National Archives of Kew in Londen/Kew Churchill Archives Centre in Cambridge; Beinecke Rare Books in Yale; Reichssicherheitshauptamt (RSHA) in Berlijn; Archieven van de FBI.
Aanzet tot verzet In 1938 werden tijdens een tournee door Duitsland ammoniakbommen naar haar gegooid, terwijl er leuzen werden gescandeerd dat zij terug moest naar Afrika. Haar show in Berlijn had zij gepland voor een half jaar, maar brak deze na drie weken reeds af wegens verstoringen van haar optredens door nazistische activisten. Door haar anti-raciale houding zette dit voor haar de toon zich te keren tegen nazi-Duitsland. Na de Kristallnacht, waarbij Joden om het leven werden gebracht en Joodse winkels werden vernield, sloot zij zich aan bij de Internationale Liga tegen Racisme en Antisemitisme. Ook in Italië was zij niet welkom doordat Mussolini het haar verbood daar te verschijnen.
Periode Tweede Wereldoorlog Baker zelf stelt dat de periode van de Tweede Wereldoorlog de belangrijkste is geweest in haar carrière, en dat zij tijdens deze periode pas echt volwassen is geworden.