Armenië (Armeens: Հայաստան, Hajastan), officieel de Republiek Armenië (Armeens: Հայաստանի Հանրապետություն, Hajastani Hanrapetut῾jun), is een bergachtig land in de Zuidelijke Kaukasus, gelegen in het noordoostelijke deel van het Armeens Hoogland.
Geografisch gezien behoort het land tot Azië, maar in culturele en historische zin beschouwt het zich als behorend tot Europa en noemt zich (net als Georgië) een Europees land.
Armenië is sinds 2001 lid van de Raad van Europa. Het land grenst aan Georgië, Azerbeidzjan, Iran en Turkije. De grenzen met Azerbeidzjan en Turkije zijn gesloten vanwege een conflict over Nagorno-Karabach.
Geschiedenis thumb|links|Het Armeense koninkrijk op zijn grootst onder Tigranes de Grote van 95 v.Chr.-66 v.Chr. miniatuur|links|De tempel van Garni (1e eeuw n.Chr.) miniatuur|links|Kathedraal van Etsjmiadzin de oudste kathedraal ter wereld miniatuur|links|Het bergklooster van Tatev (in Syunik)
Armenië is een van de oudste landen ter wereld en omvatte oorspronkelijk een veel groter gebied dan nu. Armenië was vroeger een koninkrijk en was op zijn grootst onder koning Tigran de Grote (95 v.Chr.-66 v.Chr). Hij stichtte de stad Tigranocerta als hoofdstad van zijn rijk. Het rijk strekte zich uit over de Kaspische Zee tot aan de Middellandse Zee. In 165 kwam de Armeense onafhankelijkheid ten einde en werd het koninkrijk een vazalstaat van het Romeinse Rijk. Armenië was in 301 het eerste land ter wereld dat het christendom als staatsreligie aannam.
Armenië is meerdere malen in zijn geschiedenis geannexeerd door buitenlandse rijken, zoals door dat van de Meden, Achaemeniden, Seleuciden, Sassaniden en verscheidene Arabische en Turkse machten zoals het Kalifaat van de Rashidun en door de Seltsjoeken. Armenië wist zich meerdere malen vrij te vechten. In 451 kwam Armenië, onder de leiding van Vardan Mamikonian, in opstand tegen het Perzische Rijk. Het lukte de Armeniërs om zich weer onafhankelijk te verklaren nadat ze de Perzen versloegen in de Slag bij Vartanantz. De geschiedenis herhaalde zich in de 9e eeuw; dit keer wist Armenië zich vrij te vechten tegen de Arabieren. Armenië werd weer een zelfstandig koninkrijk onder de Bagratuni.Travel Armenia - Bagratuni Dynasty De toenmalige hoofdstad van Armenië, Ani, werd in 1064 aangevallen door de Turken en Mongolen. Tijdens deze invasie werd het land verwoest, waarbij veel Armeniërs westwaarts vluchtten, dat wil zeggen naar de oostelijke delen van Anatolië. In het zuiden van Anatolië stichtten de Armeniërs het koninkrijk Cilicisch Armenië. Dit rijk was het laatste Armeense rijk dat stand hield tot de 14e eeuw. In 1454 was Armenië politiek verdeeld tussen de Turken en de Perzen.
In de 19e eeuw kwam een groot deel van Armenië, namelijk dat wat tot dusver onder het Perzische Rijk viel, onder militair gezag van het Russische Rijk. Tijdens de Eerste Wereldoorlog in 1915 vond in het Ottomaanse (Turkse) deel van Armenië de Armeense genocide plaats. De motieven lagen in de samenwerking die Armeense bevrijdingsorganisaties langere tijd zochten met Rusland. Al sinds de eerste razzia's van de Ottomaanse autoriteiten tegen Armeniërs in de loop van de jaren negentig in de 19de eeuw, waren velen van hen over de Russische grenzen gevlucht, en in 1916 kwamen Russische groepen die grens over om delen van Ottomaans Armenië te bezetten, of vanuit Armeens oogpunt te bevrijden. Die bezetting moest opgegeven worden toen de socialistische revolutie in Rusland uitbrak. Turkse milities kwamen daarop in actie om wraak te nemen op Armeense 'landverraders'. Dat gebeurde in een massale etnische zuivering, wat ontaardde in een genocide die vooral vrouwen en kinderen trof omdat de Armeense mannen waren opgeroepen en geïnterneerd voor de dienstvervulling in het Ottomaanse leger. Armeniërs die op de vlucht gingen vanuit het noordelijk deel van Armenië zochten hun toevlucht vooral over de grens met Rusland. De Armeniërs uit centraal en oostelijk Anatolië werden naar de Syrische woestijn gedreven, waar velen van hen omkwamen terwijl de overlevenden hun toevlucht zochten in Libanon, Palestina, Griekenland, Frankrijk en de Verenigde StatenBBC News - Armenian genocide dispute. Gearchiveerd op 23 november 2021. Tijdens de genocide werden 1,5 miljoen Armeniërs vermoord door milities die daartoe de middelen kregen van hoge bestuurders en militairen. Het te confisqueren bezit en de grond van de Armeniërs zou hun loon worden. De Jong-Turken onder de officieren wilden Turkije redden uit de ineenstorting van het Ottomaanse Rijk en als een moderne natiestaat herscheppen, dat wil zeggen met een homogene Turkse bevolking.
In 1918 vormde Armenië samen met Georgië en Azerbeidzjan de Transkaukasische Democratische Federatieve Republiek. Deze federatie was een kort leven beschoren en viel na vijf weken uit elkaar toen de Democratische Republiek Georgië de onafhankelijkheid uitriep. Op 28 mei 1918 werd de Republiek Armenië uitgeroepen. In 1920 veroverde het Rode Leger het land en werd de Armeense Socialistische Sovjetrepubliek (SSR) uitgeroepen. Bij het Verdrag van Moskou in maart 1921 sloten de Russische SFSR en de nieuwe republiek Turkije vrede en werd een grens overeengekomen die de provincie Kars aan Turkije gaf. De laatste Armeniërs vertrokken uit Turks geworden gebied en Turken en Koerden werden uit Sovjet bestuurd gebied gezet. In 1922 werd de Armeense SSR samen met de Azerbeidzjaanse en Georgische SSRs opgenomen in de Transkaukasische Socialistische Federatieve Sovjetrepubliek (SFSR), die onderdeel werd van de Sovjet-Unie. In 1936 werd de Transkaukasische SFSR opgeheven en werd de Armeense SSR een unierepubliek.
In december 1988 vond er een zware aardbeving plaats in het noorden van het land. Eerder in dat jaar ontstond er een conflict met Azerbeidzjan over Nagorno-Karabach, een autonome regio binnen Sovjet-Azerbeidzjan die grotendeels door Armeniërs bewoond werd. Op 23 augustus 1990 verklaarde Armenië zich onafhankelijk van de Sovjet-Unie. In 1991 riep ook Nagorno-Karabach de onafhankelijkheid uit. Tijdens de oorlog om dit gebied en daaropvolgende decennia werd Nagorno-Karabach door Armenië politiek en militair ondersteund. Op 21 december 1991 sloot Armenië zich aan bij het door Rusland gedomineerde Gemenebest van Onafhankelijke Staten en op 2 maart 1992 werd het lid van de Verenigde Naties. Op 25 januari 2001 sloot Armenië zich aan bij de Raad van Europa. Omdat Armenië geen vrienden onder zijn nabuurstaten had, bleef het afhankelijk van Rusland, wat zich ook uitte in Russische militaire aanwezigheid.
Armenië leed ernstige economische schade als gevolg van een blokkade door Turkije en Azerbeidzjan. In de jaren 90 van de 20e eeuw vond op grote schaal emigratie plaats. Volgens de officiële cijfers vertrok een tiende deel van de bevolking, maar andere bronnen spreken van een kwart.Managing21 - Armenië, een vergeten land? Voor het heropenen van de grens met Armenië stelde Turkije jarenlang als eis dat Armenië niet langer internationale erkenning van de Armeense genocide zou zoeken, zou afzien van territoriale claims ten opzichte van Oost-Anatolië (westelijk Armenië) en dat Armeense strijdkrachten zich zouden terugtrekken uit de 'bezette gebieden' rond Nagorno-Karabach (Opper-Karabach). Toen het er in 2009 op leek dat er daadwerkelijk vooruitgang in de onderhandelingen tussen Armenië en Azerbeidzjan waren, gingen Turkije en Armenië overleggen over een normaliseringsovereenkomst. Armenian, Azerbaijani Leaders Meet On Karabakh In Moscow (Radio Free Europe, July 17, 2009). Gearchiveerd op 24 september 2015. Op 10 oktober 2009 ondertekenden Armenië en Turkije een protocol, waarmee beide landen een einde maakten aan de jarenlange onderlinge spanningen. Daarbij gingen beide landen diplomatieke betrekkingen aan.Vrede Armenië en Turkije wekt ook woede, De Volkskrant, 2009-10-09 Het protocol moest evenwel nog door de parlementen van beide landen geratificeerd worden. De bedoeling ervan was dat de Turks-Armeense grens weer opengesteld zou worden. De Turkse premier Recep Tayyip Erdoğan stelde dat het Turkse parlement niet tot de ratificatie zou overgaan zolang Armenië zich niet terugtrekt uit Nagorno-Karabach.'Eerst geschil Nakorno-Karabach oplossen', De Standaard, 2009-10-11. Gearchiveerd op 15 november 2012.
Als gevolg van de oorlog in Nagorno-Karabach in 2020 moest Armenië zich grotendeels terugtrekken uit de Azerbeidzjaanse delen rond Nagorno-Karabach, waarna een nieuw normalisatieproces op gang kwam met Turkije. In 2022 maakte het Armeense ministerie van Buitenlandse Zaken bekend dat de landsgrens met Turkije op termijn zou opengaan voor burgers van derde landen. Als gevolg van de Azerbeidzjaanse aanval op Nagorno-Karabach in 2023 werd het gebied ontvolkt van Armeniërs en herstelde Azerbeidzjan haar gezag over het gebied. In deze oorlog kreeg Armenië weinig steun van Rusland en dit veroorzaakte een vertrouwensbreuk.
In augustus 2025 volgde een voorlopig vredesakkoord na onderhandelingen tussen de partijen. Azerbeidzjan en Armenië herstelden hun handelsbetrekkingen. Er staat nog een belangrijk punt open, Azerbeidzjan eist een wijziging in de Armeense grondwet voordat een definitieve overeenkomst kan worden ondertekend. In de Armeense grondwet staat een verwijzing naar een ander document uit het Sovjettijdperk waarin wordt opgeroepen tot de hereniging van Armenië en Nagorno-Karabach, destijds een autonome regio binnen Sovjet-Azerbeidzjan. Armenië heeft deze wijziging onderwerp gemaakt van een volksraadpleging die in 2027 wordt gehouden.
Geografie miniatuur|Rivieren van Armenië
Armenië ligt in de Zuidelijke Kaukasus en is een land dat in zijn geheel aan geen enkele zee ligt. De lengte van de landsgrenzen bedraagt 1254 km: 787 km met Azerbeidzjan (waarvan 221 km met de exclave Nachitsjevan), 164 km met Georgië, 35 km met Iran en 268 km met Turkije.
Het land heeft een oppervlakte van 29.743 km². Van het uiterste noordwesten naar het zuidoosten is de maximale afstand 360 km hemelsbreed en van oost naar west zo'n 200 km. Het gebied is voornamelijk bergachtig en iets meer dan 10% van het land is met bos bedekt. De Aragats is met 4095 meter de hoogste berg van het land en het diepste punt ligt nog altijd 375 meter boven het zeeniveau. De grootste rivieren zijn de Araks, de Debed en de Hrazdan. Het grootste meer van Armenië is het Sevanmeer (Sevana Litj). Het heeft een oppervlakte van 1280 km² en ligt op 1900 meter hoogte. Sev is het op een na grootste meer, dat met een oppervlakte van 2 km² veel kleiner is.
Steden thumb|270px|Zicht op de berg Ararat vanuit de hoofdstad Jerevan.
De tien grootste steden van Armenië waren volgens de volkstelling van 2001:City Population. Gearchiveerd op 23 juli 2018.
Plaats Armeens Inwoners Jerevan Երևան 1.091.235 Gjoemri Գյումրի 140.318 Vanadzor Վանաձոր 93.823 Etsjmiadzin Էջմիածին 51.280 Hrazdan Հրազդան 43.926 Abovyan Աբովյան 38.876 Kapan Կապան 34.656 Armavir Արմավիր 28.733 Ararat Արարատ 26.175 Gavar Գավառ 23.302
Bevolking Demografie thumb|270px|Aantal inwoners tussen 1949 en 2007 Het inwoneraantal van Armenië is en de bevolkingsdichtheid is . Sinds de onafhankelijkheid van Armenië krimpt het inwoneraantal. De netto-aanwas, geboorten minus overledenen, van de bevolking is laag en verder is sprake van een emigratieoverschot. Ongeveer 36% van de bevolking woonde in 2020 op het platteland en nagenoeg hetzelfde aandeel woont in de hoofdstad.
Volkstellingsjaar Inwoners 1926 880.464 1939 1.282.338 1959 1.763.048 1970 2.491.873 1979 3.037.259 1989 3.304.776 2001 3.002.594 2011. Gearchiveerd op 23 december 2021. 2.871.771 2020 3.021.324 Tot 1989 van Armeense SSR
Bevolkingsgroepen Volgens de census van 2022 bestond de bevolking vrijwel geheel uit Armeniërs (98,1%) met kleine groepen ethnische minderheden, waarvan Koerden (Jezidi's, 1,1%) en Russen (0,5%) de belangrijksten waren.
+