Het Mauritshuis (officieel Koninklijk Kabinet van Schilderijen Mauritshuis) in Den Haag is sinds 1822 een museum met een wereldberoemde collectie Nederlandse en Vlaamse schilderkunst uit vooral de zeventiende eeuw. Tot de vaste collectie behoren onder meer Meisje met de parel en Gezicht op Delft van Johannes Vermeer, "Soo voer gesongen, soo na gepepen" van Jan Steen, De stier van Paulus Potter en De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp van Rembrandt van Rijn.
Het Mauritshuis is oorspronkelijk een stadspaleis, gebouwd voor Johan Maurits prins van Nassau-Siegen in de eerste helft van de zeventiende eeuw. De architectuur van het gebouw, ontworpen door de schilder-architect Jacob van Campen, is vele malen nagevolgd. Het gebouw aan de Hofvijver is eigendom van de Nederlandse staat en behoort tot de 'Top 100 van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg' uit 1990.
Gebouw Bouw rechtop=0.6|miniatuur|links|Dwarsdoorsnede, vervaardiging Pieter Post thumb|Intekening Mauritshuis in de toenmalige situatie met de te verplaatsen brug thumb|Het Mauritshuis rond 1700 met verder op de achtergrond het in zelfde stijl gebouwde Huygenshuis De opdrachtgever of bouwheer was Johan Maurits van Nassau-Siegen, in die tijd officier in het Staatse leger, de latere gouverneur-generaal van Nederlands-Brazilië.Mauritshuis, Portret van Johan Maurits (1604-1679), graaf van Nassau-Siegen, stichter van het Mauritshuis. Gearchiveerd op 12 juli 2024. Dit voormalig stadspaleis werd gebouwd tussen 1633 en 1644 en is ontworpen door Jacob van Campen en zijn assistent Pieter Post. Van Campen liet de bouw over aan Post. De bouw duurde onder meer zo lang omdat Johan Maurits in 1636 voor een periode van ruim zeven jaar naar Brazilië ging en er daarom geen haast was. Een ander probleem was de brug, die op de plaats van het huidige gebouw zat. Deze mocht niet worden afgebroken voordat er een nieuwe brug was gebouwd met een nieuwe poort naar het Binnenhof, de huidige Mauritspoort.
Het pand werd door Johan Maurits gebouwd uit de opbrengsten van zijn inkomsten als gouverneur-generaal van Nederlands-Brazilië. Een belangrijke inkomstenbron voor de West-Indische Compagnie aldaar was de suikerriethandel, die door Johan Maurits gefaciliteerd en uitgebreid werd door een vaste slavenroute te bewerkstelligen tussen Afrika en de WIC-kolonie. Vanwege de lichtgekleurde gevelstenen en zijn feitelijke inkomsten via de suikerrietteelt werd het stadspaleis ook wel smalend het Suikerhuis genoemd.
Bouwstijl Het vierkante gebouw is in Hollands-classicistische stijl en staat bovengronds op een hoge sokkel. De gevel heeft een kroonlijst, aan elke zijde gedragen door een kolossaalorde van Ionische zuilen met de bekende krul in het kapiteel. Het ingezwenkte dak en het gebruik van baksteen is typisch Hollands. Doordat het van natuursteen voorziene middengedeelte iets uitsteekt (een zogenoemde risaliet), lijkt het op een Romeinse tempel. Deze bouwstijl werd vaak gebruikt door aanhangers van Renaissance-idealen. Boven de ramen bevinden zich guirlandes en aan de voor- en achterzijde bevindt zich een fronton, aan de voorzijde voorzien van het familiewapen, aan de achterzijde een in reliëf gebeeldhouwd strijdtoneel van Pieter Adriaensz. 't Hooft.
Interieur Het huis werd ingedeeld met op twee verdiepingen aan de linker- en rechterzijde een appartement. Aan de achterzijde, uitkijkend op de Hofvijver kwam op de begane grond en de eerste verdieping een grote zaal. Oorspronkelijk bevatte de zaal bovenin een koepel.
Voordat Johan Maurits uit Brazilië terugkwam had hij al tropisch hout naar Den Haag gestuurd voor het trappenhuis. Zelf nam hij kostbaarheden mee zoals huiden, Indiaanse wapens, koralen, opgezette dieren en schilderijen met Braziliaanse onderwerpen (slaven, planten, dorpen). Deze werden in de vestibule en het trappenhuis gehangen.
Familieportretten kwamen in de grote zaal aan de achterkant van het huis. In de hal op de eerste verdieping hing hij portretten van leden van koningshuizen. Zijn slaap- en werkkamer waren op de eerste verdieping links uitkijkend op de hofvijver. In zijn werkkamer hingen schilderijen over de onafhankelijkheidsstrijd van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In zijn slaapkamer stond een borstbeeld van vorst Frederik Willem I van Brandenburg, zijn werkgever als stadhouder van Kleef.
Tuin Het Mauritshuis beschikte aan de voorzijde over een overtuin, die doorliep tot het Huygenshuis en de hoek omliep langs de toenmalige hofgracht. Het stuk grond Aeckerlandt off Reygersborch werd met het octrooi der Staten van 25 februari 1636 aan het Mauritshuis in bruikleen gegeven, mits het onbebouwd en onderhouden bleef.A.J. Servaas van Rooijen, Toen en nu. Het Mauritshuis. - Koninklijk kabinet van schilderijen., De Huisvriend, 1897-1898
De tuin werd ontworpen door Maurits Post. Daarin bevonden zich een paviljoen, een uitzichtpunt op een kunstmatige heuvel en verschillende standbeelden. Vanuit het Mauritshuis was de tuin door een ondergrondse gang onder de weg door bereikbaar. In 1808 werd deze onderdoorgang vanwege achterstallig onderhoud buiten gebruik gesteld en gedicht.Mauritshuis, Trouw, 30 augustus 1984. Gearchiveerd op 20 juni 2024. De tuin is in de negentiende eeuw bebouwd met het pand voor het Ministerie van Koloniën, het gebouw van de Hoge Raad en de daarvoor in de plaats gekomen uitbreiding van de Tweede Kamer.
Hotel van Staat thumb|Gastmaal bij kaarslicht voor de Engelse koning Karel II in het Mauritshuis op 30 mei 1660 (naar Jacob Toorenvliet) In 1647 verhuisde Johan Maurits naar Brandenburg-Pruisen, waar hij voor de vorst van Brandenburg stadhouder van Kleef werd. Hij maakte daarna alleen gebruik van zijn Haagse stadspaleisje tijdens diplomatieke bezoeken en verhuurde het als een Hotel van Staat voor hoge gasten van de Staten van Holland. In 1660 werd hier een groot feestmaal aan koning Karel II van Engeland aangeboden als onderdeel van de Dutch Gift. Na het overlijden van Johan Maurits in 1679 werd het Mauritshuis gekocht door de Haagse hypotheekhouder Gerrit Maes, die het bleef verhuren aan de staat.Mauritshuis weer open, Nationaal Archief, 30 juni 2014. Gearchiveerd op 21 april 2019.thumb|Vergadering van de Commissie ter Verbetering van de Rijmpsalmen van de Staten-Generaal in het Mauritshuis in 1773
Brand in 1704 In 1704 had de Engelse veldheer de hertog van Marlborough enige tijd zijn verblijf in het Mauritshuis, als hotel van staat, toen hij Den Haag bezocht voor overleg over de Spaanse Successieoorlog.Vereeniging ter Beoefening der Geschiedenis van 's-Gravenhage, Mededeelingen (...), deel 2: Het Mauritshuis en het Huis van Huygens, Uitgeverij W.P. van Stockum & Zoon, Den Haag, 1876. Gearchiveerd op 25 september 2020. De avond na zijn vertrek, kort voor Kerstmis, brandde het Mauritshuis geheel uit. Alleen de muren en kelders bleven intact.Jacob de Riemer: Beschryving van's Graven-Hage (...), deel 1, boek 2, p. 754; Reinier Boitet, Delft, 1730 Er werd door de erven van Maes een loterij georganiseerd om de herbouw te financieren. De herbouw duurde tien jaar en werd voltooid in 1718.Geschiedenis van het gebouw, mauritshuis.nl. Gearchiveerd op 12 juli 2024. De zaal op de begane grond werd ingericht in Lodewijk XIV-stijl met wand- en plafondschilderingen van Giovanni Antonio Pellegrini. De versieringen werden met bladmessing en bladgoud afgewerkt. De ontvangstzaal wordt om die reden de Gouden zaal genoemd.Gouden zaal, Mauritshuis. Gearchiveerd op 12 juli 2024.
De Staten van Holland huurde het wederom. Gedurende de rest van de achttiende eeuw hield de Hoge Krijgsraad haar zittingen in het Mauritshuis. In 1773 werd er 121 keer vergaderd om te komen tot de nieuwe Psalmberijming van 1773. Ook de Raad der Koloniën vestigde zich er.
Inrichting als museum In 1807 werd de Koninklijke Bibliotheek in het Mauritshuis gevestigd.Broos, B.P.J.: Mauritshuis, 's-Gravenhage: gids van het Koninklijk Kabinet van Schilderijen, pagina 18, (Publicatie van museum het Mauritshuis), Uitgeverij SDU, Den Haag, 1988 Gevolgd in 1816 door het nieuw opgerichte Koninklijk Penningkabinet.Duparc, F.J. (1975) Een eeuw strijd voor Nederlands cultureel erfgoed, dbnl.org. Gearchiveerd op 9 oktober 2023. Deze verhuisden in 1821 samen naar het huis Huguetan op het Lange Voorhout. In 1820 kocht de Nederlandse staat het Mauritshuis op een veiling. Het werd na de aankoop verbouwd door architect Charles Vander Straeten. Op de onderverdieping werd in 1821 het Koninklijk Kabinet van Zeldzaamheden gevestigd dat zich voorheen op het Buitenhof bevond. Op de bovenverdieping werd het Koninklijk Kabinet van Schilderijen gevestigd, dat hiervoor gehuisvest was in de Galerij Prins Willem V. Het Kabinet van Zeldzaamheden verliet in 1875 het Mauritshuis.
In 1912 werd een achttiende-eeuwse plafondschilderingsensemble van Jacob de Wit, afkomstig uit het Huis van Leyden, geplaatst in de Potterzaal (de grote zaal op de eerste verdieping).Jacob de Wit, Apollo omringd door de negen muzen, 1743, Mauritshuis. Gearchiveerd op 12 juli 2024. De schouw uit deze kamer was gemaakt door Jan Baptist Xavery en werd overgeplaatst naar het Rijksmuseum Amsterdam.Schoorsteen met reliëf van Paris en Oenone, Jan Baptist Xavery, 1739, rijksmuseum.nl
In 1939 werd vanwege de politieke situatie de kelder verstevigd tot kunstbunker Mauritshuis, waarbij in geval van oorlog kunstwerken zouden kunnen worden opgeslagen.
In 1987 werd een plafondschildering aangebracht in de trapzaal, de zaal op de eerste verdieping van het trappenhuis. De schildering Icarus Atlanticus: Allegorie op de ijdelheid van de mens werd vervaardigd door Ger Lataster.Icarus Atlanticus: Allegorie op de ijdelheid van de mens, mauritshuis. Gearchiveerd op 12 juli 2024.
Restauraties miniatuur|Bioscoopjournaal uit 1951 naar aanleiding van de aanleg van centrale verwarming in het Mauritshuis
In 1997 werd het dak voorzien van vier schoorstenen volgens het oorspronkelijk ontwerp. De schoorstenen zijn replica's die vanwege de belasting van de dakconstructie uitgevoerd zijn in polyester met het uiterlijk van gefrijnd zandsteenwerk.Reconstructie schoorstenen Mauritshuis, VIS restauratiearchitecten. Gearchiveerd op 26 juni 2018.
De kruisvensters zijn in 2013 hersteld van een zesvlakkige Empire-indeling met schuifraam naar een vierdeling naar het 17e-eeuwse ontwerp van Pieter Post met getrokken glas.Verbouwd Mauritshuis gaat in juni weer open en Nieuwsuur nam al een kijkje, NRC, 13 december 2013. Gearchiveerd op 1 mei 2023. In 2014 werd de gouden zaal gerestaureerd en werden alle zaalmuren opnieuw voorzien van wandbespanning van zijde. De benedenverdieping met blauwe stof, de bovenverdieping met groene stof en de trapzaal met rode stof. Sinds 2014 wordt het Mauritshuis met projecties belicht waardoor onder meer de ramen zelf donker blijven en geen strooilicht weerkaatsen.Mauritshuis: nachtelijke parel aan de Hofvijver, openbareverlichting.nl, 21 juli 2014. Gearchiveerd op 7 augustus 2022. De acht grotere zalen zijn uitgerust met glazen kroonluchters in achttiende-eeuwse Venetiaanse stijl. De gevel kreeg in 2013 een geelachtige tint om Bentheimer zandsteen en grijs om marmer te imiteren.Jaarverslag 2013, Mauritshuis
Uitbreiding Op 4 juni 1987 werd het Mauritshuis heropend met een vergroting van zevenhonderd vierkante meter vloeroppervlak onder het voorplein waar een groot depot werd ondergebracht.