thumb|Locatie van de Hoge Venen thumb|Hoogveenlandschap in de Hoge Venen thumb|Winter in de Hoge Venen thumb|Houtpad door de besneeuwde Hoge Venen thumb|Vegetatie in de Hoge Venen: dophei, pijpestrootje en beenbreek
De Hoge Venen (Duits: Hohes Venn; Frans: Hautes Fagnes) zijn een onderdeel van het Natuurpark Hoge Venen-Eifel. De Hoge Venen liggen op een hoogvlakte, grotendeels in de Ardennen en voor een kleiner deel in de Eifel. Het ligt in Wallonië in oostelijk België, (provincie Luik), en in een stukje aangrenzend Duitsland. Het geheel beslaat ongeveer 72.000 ha.
Zoals de naam Hoge Venen al zegt, bestaat een groot deel van de regio uit vegetaties met hoogveen. Een deel hiervan is nog actief, wat wil zeggen dat er nog steeds veenvorming optreedt.
Geschiedenis Vanaf de middeleeuwen begon de mens met de ontginning van het woud en ingrepen in het landschap. Kaalkap, begrazing, akkerbouw en veenwinning leidden stilaan tot een open landschap. Vanaf de 18e eeuw, onder Oostenrijks bestuur, veroorzaakte het aanplanten van fijnsparren (voor mijnhout) een metamorfose in het landschap. In de 20e eeuw voerde het toerisme dan weer een totaal nieuwe en ingrijpende exploitatievorm in op het hoogplateau.
Bescherming In 1957 werd het staatsnatuurreservaat Hoge Venen (réserve naturelle des Hautes Fagnes/Naturreservat Hohes Venn) opgericht. De Hoge Venen zijn sinds 1966 voorzien van het Europees diploma voor Natuurbeheer. De Hoge Venen zijn deels Europees beschermd als Natura 2000-gebied 'Plateau des Hautes-Fagnes'. Het reservaat is 5.371 hectare groot.
Beschrijving Het gebied van de Hoge Venen worden begrensd door Eupen in het noorden, Monschau in het oosten, Malmedy in het zuiden en Spa in het westen. Het Belgische, grootste deel ligt in de Oostkantons (de Duitstalige Gemeenschap plus de gemeenten Weismes en Malmedy) die tot 1919 bij Duitsland hoorden. Met toppen tot net onder de 700 meter is het het hoogst gelegen gebied van België, waaronder ook het hoogste punt van het land, het Signaal van Botrange (694 m TAW, 692 m boven NAP). Ook ontspringen de riviertjes Roer, Vesder (Duits: Weser), Gileppe en Helle (Duits: Hill) in de Hoge Venen.
Het gebied kenmerkt zich door veel neerslag. Enkele stuwmeren in het gebied worden gebruikt als drinkwatervoorraad en voor stroomopwekking. Het landschap bestaat uit hoogveengebieden, heideterreinen, schrale graslanden, weiden en veel bossen. In en om de verspreid liggende dorpjes zijn karakteristieke boerderijen te vinden. Sommige huizen en boerderijen zijn omgeven door karakteristieke, hoge beukenhagen, die bescherming bieden tegen wind en regen. Voorbeelden hiervan zijn te vinden in onder meer Sourbrodt (België) en Kalterherberg (Duitsland).
Door het gebied loopt ook de Vennbahn, een inmiddels gesloten spoorlijn op de grens van België en Duitsland die Aken met het Groothertogdom Luxemburg verbond.
Het Hertogenwoud is een groot bos ook in het uiterste oosten van België, aan de grens met Duitsland. Het behoort tot het Natuurpark Hoge Venen-Eifel, dat in beide landen ligt, en ligt ten noorden van de Hoge Venen.
Klimaat Op de Hoge Venen valt het meeste neerslag van geheel België. Gemiddeld is dit zo'n 1400 tot 1500 mm per jaar. De hoeveelheid neerslag is hoog, maar (blijkbaar) niet hoog genoeg voor het ontstaan van gematigd regenwoud, zoals men dit bijvoorbeeld aantreft in Galicië.
De gemiddelde julitemperatuur is 14,5 °C. Van eind december tot eind februari is de gemiddelde dagtemperatuur lager dan 0 °C. In januari is deze -0,7 °C, in februari -0,4 °C. In januari bedraagt de gemiddelde minimumtemperatuur ('s nachts/'s ochtends) -3,0 °C. De Hoge Venen hebben een gematigd boreaal-atlantisch klimaat (Köppen Cfb) met een neiging naar een continentaal klimaat (Dfb). De grens tussen beide wordt bepaald door de temperatuur van de koudste maand. Met -0,7 °C ligt in de buurt van de grens tussen zeeklimaat en landklimaat (volgens de definitie 0 °C of -3 °C). Er is geen sprake van een subarctisch of boreaal klimaat, aangezien er vier (bijna vijf) maanden een gemiddelde temperatuur hebben die hoger is dan 10 °C: juni-september (en bijna mei als vijfde).Klimatologisch overzicht van de Hoge Venen, Pascal Mormal en Christian Tricot, KMI, 2008. Gearchiveerd op 26 mei 2023.
Natuurbranden en overstromingen In 1911 brandde het gebied twee maanden lang en werd bijna 4.000 hectare natuurgebied verwoest. De veenbrand bleef maandenlang voortwoekeren.
Op 25 april 2011 woedde in de Hoge Venen een grote brand die 1000 ha bos en heide vernielde. Sporen van de brand waren nog jarenlang zichtbaar.
Van 13 tot 15 juli 2021 werd het gebied getroffen door hevige regenval, gevolgd door de rampzalige overstromingen van de omliggende rivierdalen. Volgens het Wereldnatuurfonds is de aanplant van grote aantallen fijnsparren een van de oorzaken. Omdat deze bomen veel water slecht verdragen, zijn overal afvoerkanalen gegraven, waardoor de plaatselijke bodem verdroogd is.
Natuurbrand van 2026
Midden augustus 2026 woedde er, tijdens een zeer droge en warme periode, in de Hoge Venen een grote natuurbrand. Circa 3000 ha bos en heide werd aangetast. Uit veiligheidsoverwegingen moesten 600 mensen tijdelijk hun huis verlaten. Volgens een deskundige zijn de omstandigheden vergelijkbaar met de brand van 1911.
Flora In het hoogveengebied zijn kenmerkende heide- en veenplanten te vinden, zoals struikhei, dophei en veenmossoorten, orchideeënsoorten, klokjesgentiaan, zonnedauwsoorten, veenbes en veenpluis.
Als gevolg van eutrofiëring en ontwatering zijn daarnaast lichte berkenbossen met pijpenstrootje opgekomen wat het risico op heidebrand vergroot. Japanse duizendknoop (Fallopia japonica) is ook hier een woekerende invasieve soort.
Verspreide kenmerkende planten
Zeldzame heide- en veenplanten
Fauna Bijzondere dieren zijn onder andere
Edelherten en reeën Euraziatische lynxen Korhoenders Veenmier Wilde zwijnen Wolf
Toerisme In het gebied zijn talrijke wandelroutes uitgezet, deels geasfalteerd en deels over de voor het hoogveenmilieu kenmerkende houten vlonderpaden. De Hoge Venen zijn hiervoor ingedeeld in vier zones: Zone A: voor wandelaars vrij toegankelijk Zone B: wandelen alleen toegestaan over de gemarkeerde wegen en paden Zone C: alleen toegankelijk met een gids Zone D: volledig ontoegankelijk. De zones zijn ingesteld naargelang de aanwezigheid van zeldzame dieren en planten.
In de winter zijn de Hoge Venen bedekt met sneeuw en worden diverse langlaufloipes uitgezet. In het voorjaar en de zomer bestaat ondanks de vele neerslag vaak brandgevaar in de Hoge Venen.
Er zijn twee 'natuurcentra' in het gebied: Natuurcentrum Huis Ternell, op de weg van Eupen naar Monschau, van de Duitstalige Gemeenschap van België Natuurparkcentrum Botrange in Robertville, van de provincie Luik.
Externe links
Haus Ternell - Natuurcentrum van de Duitstalige Gemeenschap van België Natuurparkcentrum Botrange Duits-Belgisch Natuurpark Hoge Venen-Eifel Les oiseaux des Hautes-Fagnes. Histoire et géographie des oiseaux nicheurs.