thumb|Kruisschakelaar thumb|Kruisschakelaar
Een kruisschakelaar is een met behulp van relais bediende schakelmatrix die vooral in de jaren 70 en 80 van de twintigste eeuw in telefooncentrales werd toegepast als opvolger van de hefdraaikiezer. Een of meer kruisschakelaars in matrixvorm opgesteld wordt een register genoemd.
De matrix bestaat uit een aantal relais voor de bediening van de horizontale armen en een aantal relais voor de bediening van de verticale armen. De verticale armen worden door een enkel relais per arm bediend en kunnen in twee standen staan: onbekrachtigd en bekrachtigd, de horizontale armen worden door een paar relais per arm bediend en kunnen in drie standen staan: onbekrachtigd, bovenste relais bekrachtigd en onderste relais bekrachtigd. Een matrix met tien in- en tien uitgangen heeft tien verticale armen en vijf horizontale armen.
Alle relais zijn in rust onbekrachtigd. Door nu eerst een horizontale arm te bekrachtigen en vervolgens een verticale arm, zal de combinatie van contacten op het kruispunt van de twee armen worden gesloten. De horizontale bekrachtiging wordt na het sluiten opgeheven. Het contact op het kruispunt blijft gesloten totdat de bekrachtiging van de bijbehorende verticale arm wordt opgeheven.
Het maximale aantal verbindingen dat op deze manier kan worden gemaakt wordt beperkt door het kleinste aantal van het aantal verticale armen of het dubbele van het aantal horizontale armen. Wanneer er minstens net zo veel uitgangen als ingangen zijn, heet het register blokkeringsvrij, wat inhoudt dat er altijd een verbinding kan worden gemaakt. Zijn er minder uitgangen dan er ingangen zijn, dan kan het register zijn geblokkeerd wanneer alle uitgaande lijnen bezet zijn. Een abonnee die op dat moment een verbinding wil opbouwen, krijgt een bezettoon te horen.
Een kruisschakelaar in de installatietechniek heeft ongeveer dezelfde functie, het doorschakelen van een verbinding. Het gaat in een telefooncentrale vanzelf om een groter aantal mogelijke verbindingen waaruit kan worden gekozen dan bij een kruisschakelaar in de installatietechniek.
Categorie:Geschiedenis van de telefonie