thumb|Vlooienburg rechts met Diaconieweeshuis (ca. 1900)

Vlooienburg (oorspronkelijk: "Vloonburch") is een voormalig aangelegd eiland in Amsterdam. Het is in navolging van Uilenburg, Marken en Rapenburg in het kader van de tweede uitleg vanaf 1593 in een ondiepte van de Amstel aangeplempt.Theo Bakker, pagina 2 De Stopera is sinds de naoorlogse sloop van de bebouwing het enige pand op Vlooienburg.

Beschrijving Vlooienburg, soms ook aangeduid als Vlooyenburg, had de vorm van een rechthoek. Het werd aan de zuidwestkant omringd door de Binnen-Amstel, aan de noordwestkant door de Zwanenburgwal (die toen ook wel Verversgracht genoemd werd), aan de noordoostkant door de Houtgracht (of de Joden Houttuinen) en aan de zuidoostkant door de Leprozengracht (of Huiszittengracht). Aan die laatste gracht lag ook de Stroomarkt en werd turf uitgedeeld aan de armen. Op het eiland lagen van oost naar west de Lange Houtstraat en de Zwanenburgstraat. Dwars daarop, van noord naar zuid, lag de Korte Houtstraat.Kaarten van Amsterdam, pagina 33

Over de vroege geschiedenis van Vlooienburg is niet veel bekend, want er zijn geen uitgiftekaarten bewaard gebleven. De eerste verkoop van een huis dateert van 1608.Stadsarchief Dat betekent dat de uitgifte van ledige erven daarvoor moet hebben plaatsgevonden; sommige auteurs vermoeden al in 1602, anderen veronderstellen dat het aanplempen begon in dat jaar. Met het uitzicht op een Twaalfjarig Bestand nam de investeringslust toe, evenals op de iets oudere, noordelijker gelegen Houtgracht, Uilenburg en Rapenburg. In de periode 1608-1625 zijn 1610 en 1611 absolute topjaren. Vlooienburg was een aantrekkelijk deel van de stad voor de aankoop van een huis, alhoewel de kaden van Vlooienburg, de Hout- en Leprozengracht bestemd waren als opslagplaats voor hout. (In 1610 werd namelijk alle houtopslag in het stadscentrum verboden.) Burgemeester Cornelis Pietersz. Hooft verzette zich tegen de politiek van het stadsbestuur, omdat alle houthandelaren waren gedwongen zich te verplaatsen en op kosten werden gejaagd, vanwege de inmiddels toegeslagen speculatie. Een van de belangrijkste investeerders (of speculanten) was Syvert P. Sem.Stadsarchief

Een van de eigenaren van de houttuinen op en rond Vlooienburg was de stadsbouwmeester Hendrick de Keyser.Stadsarchief

Circa 1626 zijn houtwallen aan de Amstel nog eens verbreed. Rond 1657 vond langs de Amstel een opwaardering van het gebied plaatsAbrahamse, J.E. (2010) De grote uitleg van Amsterdam. Stadsontwikkeling in de 17e eeuw, p. 255-256. toen daar in 1661 een aantal opvallende huizen verschenen.

Het meest markante gebouw op Vlooienburg was lange tijd het Gereformeerde Diaconieweeshuis, gebouwd in 1657, nadat enkele jaren de pest had gewoed en er uitzonderlijk veel wezen in Amsterdam waren. Het gebouw werd in 1888 afgebroken en vervangen door nieuwbouw in 1889.Theo Bakker, pagina 9 Naast het Gereformeerde Diaconieweeshuis kende het eiland in 1870 nog een tweetal weeshuizen, waaronder het joodse jongensweeshuis Megadle Jethomiem. De pupillen werden op 10 februari of op 5 maart 1943 weggevoerd en na aankomst in Sobibor vermoord. Aan weerszijden van de Korte Houtstraat stond een diamantslijperij.

In 1882 werden de Leprozen- en de Houtgracht gedempt, waardoor Vlooienburg niet langer een eiland was. Op de ontstane ruimte werd het Waterlooplein ingericht.

Bewoners Al vanaf het begin was het een plek waar Joden zich vestigden. Immers het gebied was geplempt in verband met krapte op de woningmarkt. Voornamelijk Portugese Joden vestigden zich er. Vlak voor de start voor de bouw van de Stopera (1981/1982) konden archeologen opgravingen doen in en op het terrein waarbij eigenlijk van alles werd gevonden. Van kook- tot pispotten, speelgoed en allerlei eetgerei. Bij onderzoek in de 21e eeuw werd aan de hand van bestudering van 10% van de vondsten geconstateerd dat er vanuit de beginperiode ook resten zijn van de gebruiksvoorwerpen van diverse migrantengroepen. De bouw van de synagogen trok meer Joden aan, zodat de bevolkingssamenstelling van de wijk veranderde tot de Joodse wijk die het later werd. De wijk is na 1945 vanwege bouwvalligheid en plannen voor een stadssnelweg en een metrolijn grotendeels gesloopt. De gebouwen die er nog stonden werden afgebroken voor de bouw van de Stopera.

Naam De naam Vlooienburg wordt voor het eerst gebruikt in 1608. Waar de naam Vlooienburg vandaan komt is niet duidelijk. Mogelijk is het een volksverbastering van de oorspronkelijke naam Vloonburgh of Vloonburch, zoals deze vermeld staat op de kaart uit 1625 van Balthasar Florisz. van Berckenrode. Verondersteld wordt dat deze oorspronkelijke naam zou slaan op een 'vloedborg', dat is een soort uiterwaarde, die bij hoge waterstand onderliep. De daarachter gelegen Sint Antoniesdijk bood bescherming tegen een buiten zijn oevers tredende Amstel.

Maquette In de zomer van 2026 werd een maquette van de wijk in de Stopera geplaatst. De maquette met huisje-voor-huisje doet sterk denken aan de eerste stadsplattegronden van Amsterdam. Bureau Monumenten en Archeologie constateerde in aanloop daarnaartoe, dat er vermoedelijk geen buurt is te vinden die zo veranderd is. Het gehele (schier)eiland met grachten, straten en bevolking verdween ten faveure van de betonkolos Stopera. Het onderzoek naar de geschiedenis werd ondersteund door het Joods Historisch Museum (de wijk lag midden in de Jodenbuurt en de Vrije Universiteit Amsterdam. Onderzoek was mogelijk omdat voor de bouw van de Stopera archeologisch onderzoek was verricht. Huizen waren toen al verdwenen, maar de nog herkenbare beerputten leverden tal van vondsten op, die wezen op een multiculturele wijk. Toch bleek het Jodendom overheersen, in vergelijking tot de rest van Amsterdam-Centrum werden er weinig varkenspoten teruggevonden. In de vitrine zijn behalve Vlooienburg en het stadhuis/opera ook enkele vondsten te zien.

Literatuur Maarten Hell: Verloren wereld in de Amstelbocht. Leven op Vlooienburg, 1600-1815. Walburg Pers, 2024. Marijn Stolk: The Archaeology of Vlooienburg. Materiality and Daily Life in Multicultural Amsterdam, 1600-1800. PhD University of Amsterdam, December 2022.

Afbeeldingen

Externe link Documentaire Vlooienburg, de geschiedenis van een Joodse wijk (2020), NPO

Categorie:Wijk in Amsterdam Categorie:Amsterdam-Centrum Categorie:Historische geografie Categorie:Kunstmatig eiland in Nederland Categorie:Amsterdams eiland