Aqua Tofana is een vloeibaar vergif, dat gebruikt werd als middel om iemand om het leven te brengen. De naam wordt geassocieerd met de naam van de 17e-eeuwse Italiaanse seriemoordenaar Giulia Tofana. Het vergif is ook bekend als "Aqua Toffana", "Acqua Toffana", "Aqua Tufania" en "Acqua di Napoli". In Frankrijk wordt de naam "eau admirable" of "eau de Brinvillier(s)" gebruikt, naar de ter dood veroordeelde gifmengster Marie-Madeleine-Marguerite d'Aubray, Marquise de Brinvilliers (1630–1676). In Frankrijk noemde Liselotte van de Palts het schertsend "poudre de succession", een bijnaam die veel gebruikt wordt, ook al gaat het niet werkelijk om een poeder, maar om een vloeistof. Een van de waarschijnlijke bestanddelen, Arseen(III)oxide is wel een kristallijn poeder, maar dat is goed oplosbaar.
Samenstelling Over de bestanddelen is bekend dat het arseen(III)oxide, antimoon en loodoxide bevatte. Het is mogelijk dat ook belladonna tot de bestanddelen behoorde. De precieze receptuur is verloren gegaan, maar het resultaat was een geur-, smaak- en kleurloze vloeistof die goed met water en wijn kon worden vermengd en in spijzen niet opviel. Ook cantharide, een substantie gewonnen uit de Spaanse vlieg, wordt genoemd als bestanddeel.
De groene knolamaniet met de daarin aanwezige zeven gifstoffen, waaronder het in een dosis van 1 gram al dodelijke alfa-amanitine, werd al in de Romeinse tijd gebruikt. Heksen en gifmengsters in het zuiden van Italië kenden ook in de 17e en 18e eeuw de dodelijke werking van deze paddenstoel, die in kleine doses dodelijk is, maar vaak pas na dagen, wanneer iedere geneeskundige hulp te laat komt, een dodelijke leverziekte veroorzaakt.
Arseen(III)oxide is een oxide van arseen, met als brutoformule As2O3. De stof komt voor als een toxisch wit kristallijn poeder, dat redelijk goed oplosbaar is in water.
Gebruik en uitwerking Het sterke gif veroorzaakte, zo heet het, na enige maanden een onafwendbare dood. Daarvoor waren vijf of zes druppels genoeg. Door de druppels precies te doseren, werd een kort of lang sterfbed bereikt. Volgens tijdgenoten stierven honderden mensen, waaronder pausen, aan het gif. Gif werd door vijanden of rivalen toegediend, maar de slechte stand van de medische kennis, slechte hygiëne en bedorven voedsel veroorzaakten veel sterfgevallen die ten onrechte aan gif werden geweten. De 18e-eeuwers kenden aan het Aqua Tofana een zeer bijzondere werking toe. Zo zou een vergiftiging met precies gedoseerde druppels die op van tevoren berekende tijdstippen werden toegediend de dood op een van tevoren bepaald tijdstip veroorzaken. Dat zou de gifmenger en zijn of haar handlangers de kans geven om te ontsnappen of hun sporen uit te wissen.
De werking van de afzonderlijke bestanddelen is als volgt:
Arseenoxide wordt door het lichaam gemakkelijk opgenomen. Het wordt omgezet in monomethylarseenzuur en dimethylarseenzuur en door de nieren weer uitgescheiden. Per dag of per twee dagen scheidt het lichaam de helft van het gif weer uit. Bij geregelde toediening wordt 30 tot 40% van het arseen in het lichaam opgeslagen. Men vindt het in botten, spierweefsel, huid en haar terug. Het wordt met name in keratine teruggevonden, waardoor nagels en haren een typische verkleuring te zien geven bij een arseenvergiftiging. De eerste symptomen van een grotere dosis arseen zijn braken, buikpijn, diarree en bloederige diarree. Kleinere doses leiden tot kramp, hartkloppingen, leverontsteking en nierontsteking. Op de nagels verschijnen de karakteristieke "strepen van Mees" en het haar valt uit. Over de giftige uitwerking van arseen is een uitgebreide medische en forensische literatuur verschenen.Madame Bovary by Flaubert De ontwikkeling van de Marshtest maakte rond 1840 de aanwezigheid van arseen en antimoon in een drank, gerecht of lichaam aantoonbaar. Hierdoor kon het Aqua Tofana na 1840 niet meer als ondetecteerbaar vergif worden gebruikt. Onderzoek van 19e-eeuwse en nog oudere lijken en haren laat zien dat veel mensen in die tijd blootstonden aan grote doses arseen, onder andere door groene kleurstoffen op basis van het nu verboden Parijs groen dat in behang werd gebruikt. Lood: loodzouten en andere verbindingen met lood leiden tot nierfalen en schade aan het centrale zenuwstelsel. Antimoon irriteert de maag en de darmen en wekt braken en diarree op. Dat is niet bevorderlijk voor het succes van de beoogde vergiftiging. De symptomen van antimoonvergiftiging lijken sterk op die van arseenvergiftiging. Atropine (Belladonna) uit de mogelijkerwijs gebruikte wolfskers veroorzaakt tal van klachten. Typische verschijnselen na inname zijn: een droge mond, verminderde zweetsecretie, verminderde bronchiaalsecretie, verhoogde intraoculaire druk, pupilverwijding en accommodatieverlies van het oog, hartklachten zoals tachycardie (extreem snelle hartslag), palpitaties, atriale en ventriculaire ritmestoornissen, duizeligheid, hoofdpijn, zwakheid, blozen, misselijkheid, braken, opgeblazen gevoel en een verlies van smaak, mysurie, acute urineretentie en obstipatie, nervositeit, slaperigheid, slapeloosheid, mentale verwardheid, desoriëntatie, hallucinaties en opwinding (vooral bij ouderen). Een dosis van 1 gram is dodelijk.
Geschiedenis De giftige uitwerking van arseen was al eeuwen bekend voordat de gifmengster Giulia Tofana in juli 1659 in Rome met haar dochter en drie medewerksters voor de moord op 600 mensen werd geëxecuteerd. Het is echter onzeker of zij haar naam aan het gif heeft gegeven. Ook de Napolitaanse gifmengster Tufania of Tophania di Adamo wordt genoemd. Zij zou in 1709 of 1719 zijn opgehangen. Giulia Tofana zou haar dochter zijn geweest.
Naar verluidt zou de giftige vloeistof zijn verhandeld in flessen met de beeltenis van de heilige Nicolaas van Myra, om te verhullen dat het ging om het gif. Soortgelijke flessen werden gebruikt voor het water dat uit de beenderen van deze heilige zou voortkomen, manna genoemd.
Theorieën Over het gebruik van Aqua Tofana bestaan vele theorieën, die vaak niet bewezen kunnen worden. De Frans-Italiaanse aristocrate Olympia Mancini werd beschuldigd van verschillende (onbewezen) gifmoorden.
Men beschuldigde in de 18e eeuw de jezuïeten en de aan de vrijmetselarij verwante Illuminati dat dezen hun tegenstanders en lastige personen met gif uit de weg ruimden. Van ten minste twee pausen, Clemens XIII en Clemens XIV werd in die tijd gezegd dat zij zouden zijn vergiftigd. Voltaire beschreef paus Clemens XIV als "het slachtoffer van de Jezuïeten".Briefwisseling met Catharina de Grote Wolfgang Amadeus Mozart heeft volgens Constanze Mozart in de maanden voor zijn dood gezegd dat hij met Aqua Tofana was vergiftigd. Waarschijnlijk leed hij echter aan een nierziekte. In het gepubliceerde dagboek van Vincent Novello en Mary Novello15. Dagboekaantekeningen van 15 en 17 juli 1829 wordt vermeld dat Constanze hen dat in 1829 heeft verteld. Voor deze toedracht bestaat geen bewijs. Heel misschien duidt het manuscript van 'Die Zauberflöte' op het tegendeel. Bij onderzoek aan zijn manuscripten vonden de musicologen Oliver Hahn en Claudia Maurer Zenck grote hoeveelheden arsenicum in de inkt van het manuscript van ‘Die Zauberflöte’, de opera waaraan Mozart in het laatste jaar van zijn leven werkte.
De angst vergiftigd te worden nam in de 18e eeuw hysterische vormen aan. De talloze onverwachte sterfgevallen en sterfgevallen van jonge mensen werden vaak aan gif toegeschreven, maar arseen was in de dagelijkse leefomgeving soms aanwezig in hoeveelheden die ziekmakend waren. Veel kwalen werden niet herkend en de geneesmiddelen waren zelf vaak gevaarlijk. Men nam bijvoorbeeld antimoon in tegen darmklachten. Ook de modieuze schoonheidsmiddeltjes zoals loodwit om het gezicht te blanketten en kohl bevatten gevaarlijke hoeveelheden zware metalen in de vorm van galeniet (een lood-sulfide) of stibniet.
Literatuur A Mozart Pilgrimage: being the Travel Diaris of Vincent and Mary Novello in the year 1829, transkribiert und zusammengestellt von Nerina Medici di Marignano, bearbeitet von Rosemary Hughes, London, Novello, 1955. Aggrawal, Anil, An Italian woman of the 17th century, Toffana, in: Science Reporter (Jan) 1997. Lewin, Louis, Die Gifte in der Weltgeschichte Repro. Nachdruck der Ausg. Berlin (3.Aufl.) von 1920, Hildesheim, Gerstenberg, 1984,
Categorie:Mengsel Categorie:Vergif