Nieuwleusen (Nedersaksisch: Ni'jlusen of Ni'jluusn ) is een plaats en voormalige gemeente in de Nederlandse provincie Overijssel. Bij de gemeentelijke herindeling van 2001 is het leeuwendeel van de gemeente Nieuwleusen bij de gemeente Dalfsen gevoegd. Een ander deel is bij de gemeente Zwolle gevoegd, waaronder De Lichtmis. Nieuwleusen telde op inwoners.
Omgeving Ten noorden van Nieuwleusen liggen het gehucht Punthorst en het Staphorster bos. Ten zuiden ligt Dalfsen en ten oosten Balkbrug. In het westen ontmoeten de N377 en de A28 (richting Zwolle en Meppel) elkaar bij de vroegere schans De Lichtmis. Nieuwleusen ligt tussen de Overijsselse Vecht in het zuiden en de Reest in het noorden. De plaats wordt bij de landstreek Salland gerekend, en recentelijk ook wel bij het Overijssels Vechtdal.
Nieuwleusen heeft een zuidelijk gedeelte (het oudste) en een noordelijk gedeelte, gescheiden door sportvelden en -voorzieningen. In Nieuwleusen-Noord liggen de oude en nieuwe Hulsterplas, twee grote, met elkaar verbonden vijvers die tussen de jaren zestig en tachtig zijn uitgebaggerd. In Nieuwleusen-Zuid ligt de kern de Kerkenhoek met de Grote Kerk uit 1830 (oorspronkelijk gebouwd in 1660),De onderwijzer W.G.A.J. Röring (1848-1934) schreef : 'de dorpskerk, die in 1829 vernieuwd is, dagteekent van 1660.' (Uit Beschrijving van Overijssel en wandelingen door die provincie.) Het oude kerkgebouw werd in 1829 gesloopt en het nieuwe kwam het jaar daarop gereed. (Dominee J. ter Stege (1982). De kerke tot Oosterveen, Geschiedenis van de Hervormde Gemeente Nieuwleusen.) Meer over de geschiedenis van de Grote Kerk ' 't Olde Gemientehuus' (het voormalige gemeentehuis) en het wandelgebied Palthebos, dat eens in het bezit was van het predikanten- en grondbezittersgeslacht Palthe. Op diverse locaties vindt nieuwbouw plaats, met name in het westen (de Westerbouwlanden). Plattelandskernen en (voormalige) buurtschappen die bij Nieuwleusen horen zijn Den Hulst in het noorden, De Meele in het noordwesten en het Ruitenveen in het zuidwesten.
Verdeeld over Nieuwleusen zijn een aantal christelijke en openbare basisscholen. Centraal in Nieuwleusen ligt de middelbare school 'Agnieten College Nieuwleusen'. Deze school behoort tot Landstede te Zwolle.
Bereikbaarheid Nieuwleusen is met verschillende bussen te bereiken:
SnelRRReis 217 (Zwolle - Dedemsvaart) rijdt op weekdagen minstens elk half uur in beide richtingen langs Nieuwleusen en maakt daar twee stops. ComfortRRReis 301 (Zwolle - Dedemsvaart) rijdt minstens elk halfuur door Nieuwleusen (zowel richting Dedemsvaart als richting Zwolle). Buurtbus 591 verbindt Nieuwleusen met station Dalfsen. De buurtbus rijdt overdag ieder uur van maandag tot en met zaterdag.
De busdiensten worden sinds 11 december 2022 uitgevoerd door EBS onder de naam RRReis.
Met de auto is Nieuwleusen vanaf De Lichtmis en Coevorden te bereiken via de N377 (Den Hulst); vanaf Dalfsen via de Dedemsweg en vanaf Zwolle via het bedrijventerrein Hessenpoort over de N758 (Westeinde).
Geschiedenis thumb|left|300px|Het Oosterveen, dat zich tot Nieuwleusen zou ontwikkelen, onderstreept op een kaart door Janssonius (1658). De donkerbruine delen zijn veengebieden. Klik om te vergroten. Nieuwleusen is ontstaan in de eerste helft van de zeventiende eeuw. Het gebied tussen de Vecht en de Reest, van Coevorden tot Hasselt, bestond in die tijd voornamelijk uit ontoegankelijke veenmoerassen. Het hoogveen lag op dekzand en werd naar het zuiden toe steeds dunner. Het gebied waar Nieuwleusen nu ligt, heette het 'Ommer moer' (Ommer veenmoeras). Het dorp Nieuwleusen ligt op een zandtong die vroeger boven het hoogveen uitstak.
De Leussener Compagnie thumb|left|300px|Het 'OosterVeen' in 1773. De lijn erboven is de Beentjesgraven, in 1809 gevolgd voor het traject van de Dedemsvaart. Klik om te vergroten. Op 8 januari 1631 werd de Leussener Compagnie opgericht door bewoners van Zwolle en Kampen om het vooral uit hoogveenmoerassen bestaande gebied ten noorden van Leusen, eigendom van de Marke van Leusen, te ontginnen. De ontginning is vooral ter hand genomen door pioniers uit Leusen. De eerste boerderijen van de nieuwe nederzetting stonden aan 'Het Pad', de tegenwoordige weg Oosterveen. Zodoende kreeg de nederzetting de naam Oosterveen, zoals aangegeven op vroege kaarten. Toen eenmaal de naam Nieuwleusen in gebruik werd genomen, kreeg het oorspronkelijke Leusen de naam Oudleusen (Nedersaksisch: Oldlusen). De naam Leusen is waarschijnlijk afgeleid van 'lo-essen'; houtessen (een es is een hoog gelegen akker).
Tussen 1640 en 1646 bouwde de edelman Zweer van Haersolte aan het Oosterveen de havezate Oosterveen. Deze werd afgebroken in 1862; een maquette is te bezichtigen in het historisch museum van het dorp (zie hieronder).Jakob de Weerd (red.) (2007), Fotoboek Nieuwleusen, Nieuwleusen: Ni'jluusn van vrogger (foto van de maquette van de havezate Oosterveen op p. 13) In 1655 werd aan het Oosterveen een huis voor een schoolmeester gebouwd. Het doopregister van Nieuwleusen werd bijgehouden vanaf 1659. De eerste predikanten zijn uit Zwolle, Dalfsen en Ommen beroepen. De eerste predikant was dominee Van Bercum, die in 1663 werd beroepen.
De Dedemsvaart In 1809 begon de in Zwolle geboren mr. Willem Jan baron van Dedem (1776-1851) met de aanleg van het kanaal de Dedemsvaart door Noord-Overijssel. Het kanaal was bedoeld voor het vervoer van turf, dat in dit deel van Nederland op grote schaal werd gestoken. Het kanaal liep uiteindelijk van het Zwarte Water in Hasselt tot de Vecht bij Gramsbergen. In 1811 ging het kanaal tot aan Balkbrug (voorbij Nieuwleusen). Ter hoogte van Nieuwleusen liep de Dedemsvaart door de buurtschap Den Hulst, voor het eerst genoemd in de vroege achttiende eeuw.H. Sterken Rzn (1976), Ni'j luusen mien dörpien, Nieuwleusen: eigen uitgave (p. 14) Bij Den Hulst was de Ommerdiekerbrug, en de Ommerdiek (nu de hoofdstraat de Burg. J.P. Backxlaan) voerde in zuidelijke richting naar Nieuwleusen. Den Hulst groeide in de twintigste eeuw uit tot Nieuwleusen-Noord.
Langs de Dedemsvaart werd in 1885 een spoorlijn gelegd voor een stoomtram, die geëxploiteerd werd door de Dedemsvaartsche Stoomtramweg-Maatschappij. De stoomtram reed door Den Hulst tussen Dedemsvaart en Zwolle totdat dit vervoermiddel door auto's en bussen overbodig werd gemaakt. Toen het kanaal tegen de tweede helft van de twintigste eeuw ook haar economische betekenis had verloren, werden grote delen ervan drooggelegd, waaronder (in 1969) het deel dat door Den Hulst liep. Van Hasselt tot aan de buurtschap De Meele ten westen van Den Hulst bestaat de Dedemsvaart nog, evenals op andere gedeeltes van het traject. Na de drooglegging werd de N377 aangelegd, die deels het traject van de vroegere Dedemsvaart volgt. De eerder genoemde oude Hulsterplas is ontstaan door winning van zand dat nodig was om de Dedemsvaart te dempen.
De gemeente Nieuwleusen thumb|'t Olde Gemientehuus, het voormalige gemeentehuis van Nieuwleusen. Het beeldje op de voorgrond geeft de betekenis aan die de rijwielindustrie in de twintigste eeuw voor het dorp had. Aan het begin van de achttiende eeuw vormde Nieuwleusen één gemeente met de buurtschap Avereest. Op 1 juli 1818 werden de gemeentelijke budgetten gescheiden en werd Nieuwleusen een zelfstandige gemeente. Tot 1833 was er echter nog een 'personele unie' en een gedeelde burgemeester met Avereest.http://www.hardenberg.nl/smartsite.shtml?id=12926DE ONTWIKKELING VAN DE GEMEENTE AVEREEST EN DE VEENKOLONIE DEDEMSVAART De gemeente Avereest 1 In 1899 verkreeg Nieuwleusen een gemeentewapen. Net zoals bij andere gemeenten was de reden van de aanvraag de bouw van de nieuwe vergaderzaal van de Provinciale Staten van Overijssel. Het wapen is samengesteld uit de wapens van Dalfsen en Zwollerkerspel, omdat de Marke van Leusen onderdeel was van Dalfsen en een deel van de gemeente Zwollerkerspel bij de gemeente Nieuwleusen was betrokken. Het onderste gedeelte van het wapen symboliseerde de landbouw. In 1954 werd aan het gemeentewapen een kroon toegevoegd.Nieuwleusen De gemeente Nieuwleusen bestond tot 31 december 2000. Het voormalige gemeentewapen is nu het officiële 'dorpswapen'.Agenda In de gemeente was een plaatselijke politieke partij actief, Gemeentebelangen Nieuwleusen geheten, na de gemeentelijk herindeling van 2001 doorgegaan als Algemeen Belang 2000 (AB2000) en in 2005 samengegaan met Gemeentebelangen Dalfsen (GBD) tot Gemeentebelangen.
De Rollecate In 1913 werd in Den Hulst de eerste rijksopleiding voor leraressen in de landbouwhuishoudkunde geopend, De Rollecate. Mr. W.J. baron van Dedem (1853-1922) had zijn gelijknamige landgoed beschikbaar gesteld om deze opleiding mogelijk te maken. Het huis De Rollecate was rond 1654-1655 gebouwd in Vollenhove, in 1821 door een Van Dedem afgebroken en in Den Hulst aan de Dedemsvaart weer opgebouwd. De opleiding stond onder leiding van de dochter van Theda Wilhelmina Scheltje Mansholt (1879-1956), tante van Sicco MansholtTheda Mansholt werd later directeur van de Rijkslandbouwhuishoudschool Nieuw Rollecate te Deventer. (en later van de schaatsster Gretha Smit). Zij was de belangrijkste initiatiefneemster voor onderwijs van plattelandsvrouwen in de huishouding, landbouw en tuinderij. In 1930 verhuisde de opleiding naar Deventer en werd het huis De Rollecate afgebroken.Bartels-Martens, Gees (1997), Een rondje Nieuwleusen: Een bescheiden rondgang door de literatuur en geschiedenis van Nieuwleusen, Kampen: IJsselacademie (p. 97-101)Pagina 147 : Rollecate
Tegenwoordig heet het industrieterrein ten noorden van Nieuwleusen De Rollecate. Ook de Rollecaterbrug over het spoor naar Groningen/Leeuwarden herinnert aan het landgoed.
Union In 1904 kwam in Den Hulst de rijwielhandel van de gebroeders Van den Berg, uitgegroeid tot de fietsenfabriek Union, die een belangrijke rol heeft gespeeld voor de werkvoorziening in Nieuwleusen. Op 10 juni 1976 ging bij een brand het oude Uniongebouw verloren.Union: interview Lambert Likkel In de laatste decennia van haar bestaan kende Union een lange reeks financiële en bestuurlijke problemen. In 2001 ging het bedrijf failliet en kwam onder curatele van het Sociale Werkvoorzieningschap Larcom in Ommen. Twee jaar later werd de fabricage verplaatst naar een bedrijfshal op het industrieterrein De Grift. In 2005 is Union verkocht aan Dutch Bicycle Group in Schiedam - het feitelijke einde van het bedrijf. Alleen de productie bleef met een driejarig contract in handen van Larcom in Nieuwleusen.Union De voormalige fabriekshal van Union werd vervolgens gebruikt door meerdere bedrijven. Dit gebouw ging bij een verwoestende brand op 29 mei 2009 in vlammen op.
Industrie en handel Ondanks het faillissement van Union is er nog steeds veel industriële bedrijvigheid in Nieuwleusen, geholpen door de voordelige ligging van het dorp. Er zijn diverse industrieterreinen (De Meele, De Evenboer, De Rollecate, De Grift).
Winkeliers Naast de industrie is er ook grote bedrijvigheid in de particuliere sector. Er zijn twee winkelkernen: één in Nieuwleusen-Noord en één in Nieuwleusen-Zuid. De laatste is in 2007 vernieuwd, met een nieuw woon-/winkelplein.Welkom op de site van Centrumplan Nieuwleusen In Nieuwleusen-Noord kwam een kleine zaterdagmarkt. De winkeliers van Zuid wilden ook graag een markt, zodat de winkels in dat gebied meer klanten zouden krijgen. Om de verschillen op te lossen werd besloten om de markt ieder halfjaar van locatie te veranderen. Op 1 oktober 2011 is de markt definitief naar het marktplein in Zuid gegaan wat eerst in Noord (Den Hulst) niet geaccepteerd kon worden. De noordelijke winkeliersvereniging organiseert regelmatig acties die slechts bij de noordelijke winkels lopen en vice versa.https://web.archive.org/web/20100717042141/http://www.nieuwleusen-noord.nl/
Cultuur thumb|De zuidelijke dorpskern de Kerkenhoek bij winterdag, met de Grote Kerk (1930)