thumb|Winkelschap in de VS met energiedrankjes Een energiedrank of energy drink is een drank die een stimulerende werking op mensen kan hebben. Er zijn twee soorten energiedrank: de zogenaamde sportdrank, vaak zonder koolzuur en met wat toegevoegde vitaminen, en dranken die aangeprezen worden voor het verbeteren van fysieke en mentale prestaties, hoewel deze werking soms wordt betwist. Dit artikel gaat over deze laatste categorie die vrijwel altijd onder de aanduiding energy drink wordt verkocht en waarvan een blikje van 25cl een hoeveelheid cafeïne of soortgelijk bestanddeel bevat, vergelijkbaar met een kop koffie.
Naar energiedrank is veel vraag. De omzet van merken als Monster, Burn en Red Bull nam in België tot 2010 vijf jaar lang jaarlijks met 10 procent toe. En er kwamen meer merken bij. De marketing richt zich met name op jonge consumenten.Tom van der Meer, 'Verbied verkoop energydrinks aan jeugd, EVMI, 31 augustus 2010 (gearchiveerd) Na 2010 heeft vrijwel iedere Nederlandse supermarkt wel een eigen huismerk, of ander goedkoop merk, alsmede sommige drogisterijketens. Red Bull wordt het meest verkocht in de horeca en bij benzinestations, snackbars, frisdrankautomaten en dergelijke. In de supermarkt of drogist zijn de andere merken, met name de goedkopere, de meest verkochte energiedrankjes. Deze huismerken kosten vaak minder dan de helft van wat voor een A-merk gevraagd wordt.
Ingrediënten Ingrediënten die in de meeste energiedranken voorkomen zijn: Water Suiker. Met uitzondering van de suikervrije varianten bevatten energiedrankjes zeer veel suiker: 105 à 149 gram per liter, vergelijkbaar met frisdranken als cola. Cafeïne (vaak ook in de vorm van guaraná). De meeste energiedranken bevatten 320 mg cafeïne per liter, conform de maximum toegelaten hoeveelheid cafeïne in gearomatiseerde drankjes zonder alcohol die in een gewone winkel te koop zijn. Vitaminestores en winkels met bodybuildingproducten verkopen vaak wel zeer sterke energiedranken, die vaak alleen per 12 of 24 te koop zijn in 2022. Bullit en enkele huismerken van winkelketens bevatten iets minder cafeïne, 300 mg per liter. Een blikje van 250 ml bevat dan met 80 mg ongeveer evenveel cafeïne als een gemiddelde kop koffie.
De aanbevolen doses voor cafeïne hangen af van de leeftijd en de gezondheidstoestand van de persoon. Voor een volwassene wordt een maximum van 400 mg per dag aangeraden. Voor een kind bedraagt de toelaatbare dagelijkse dosis 2,5 mg per kilogram lichaamsgewicht: d.i. 45 mg per dag op de leeftijd van 5 à 6 jaar, 60 mg per dag rond de leeftijd van 7 à 9 jaar en 85 mg per dag voor kinderen van 10 à 12 jaar. Energiedranken die te koop zijn bij (online)winkels met sportsupplementen kunnen een dosis bevatten van 200 mg cafeïne bij een blikje van ongeveer 355 ml. Dat is een extreem hoge dosering. Vaak bevatten zulke drankjes geen suiker en mogen ze niet in andere winkels verkocht worden, omdat het voor een kind, zwangere vrouw of een zieke volwassene gevaarlijk kan zijn zo'n blikje te drinken. Ook zijn er de zogenaamde amino-energy drinks, van 25 cl (het meest verkochte formaat) en met 100 mg cafeïne, meer dan het gemiddelde. Deze blikjes bevatten geen suiker, wel aminozuren en ook extra vitaminen en elektrolyten. De prijs is redelijk hoog en alleen bij vitaminestores te verkrijgen op het internet. Er zijn ook allerlei capsules of tabletten verkrijgbaar met oppeppende ingrediënten, zoals guarana, groene thee, koffie-extract en pure cafeïne, met doseringen tot 260 mg per eenheid. Het etiket bevat informatie en een waarschuwing een arts te raadplegen alvorens deze middelen te gebruiken en een waarschuwing dat het niet geschikt is voor vrouwen en kinderen tot 18 jaar. Taurine of glucuronolacton. Volgens de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid is de blootstelling aan taurine en glucuronolacton via regelmatige consumptie van energiedrankjes geen reden voor bezorgdheid, uitgaande van een gemiddelde consumptie van 125 ml (half blikje) per persoon per dag en een hoge dagelijkse consumptie van 350 ml (1,4 blikje). De waargenomen negatieve gezondheidseffecten zijn vooral toe te schrijven aan de consumptie van grote hoeveelheden cafeïne.European Food Safety Authority - The use of taurine and D-glucurono-gamma-lactone as constituents of the so-called “energy” drinks. 15 januari 2009 Vitaminen (vaak de B-groep, waaronder ook inositol) Mineralen Kunstmatige smaakstoffen Kleurstoffen Ginseng, verbetert de concentratie en beweging.
Vaak worden aan energiedrankjes stoffen toegevoegd die het effect van cafeïne versterken. Guaraná bevat eveneens 40 tot 90 mg cafeïne en aan cafeïne verwante stoffen per gram droge stof en heeft hetzelfde stimulerende effect. Ook taurine zou de effecten van cafeïne op het zenuwstelsel kunnen versterken. Dieet- of lightvarianten bevatten de zoetstoffen acesulfaam-K, aspartaam en/of sucralose.
Soorten thumb|125pxthumb|125px|Een van de sterkste energy drinks, voor sporters, niet in een reguliere winkel te koop. Bevat o.a. bijna 1000 mg L-Tyrosine en 200 mg cafeïne per blikje van 365 ml en is vrijwel suikervrij. Energiedranken werden in het begin, in de jaren 90, vooral in blikjes van 25 cl verkocht, deze waren toen alleen nog van Red Bull en Bullit. Daar kwam vanaf de 21e eeuw verandering in. Sinds 2008 zijn er verpakkingen van 33 cl en 355 ml in een langwerpig blikje. Ook kwamen er blikjes met 473 ml, 500 ml, 553 ml en 568 ml (Bullit). De variant van 568 ml bevatte 30 mg cafeïne per 100 ml en geen 32 mg, omdat anders de wettelijke hoeveelheid cafeïne die in een drankje mag voorkomen wordt overschreden. Deze variant is niet meer te koop sinds 2016. Sommige merken verkopen varianten met andere smaken, of een light-versie. Ook bracht Red Bull een petfles van 33 cl op de markt, die gefaseerd weer uit de handel is genomen na 2015. Nu worden vooral varianten van 250 ml verkocht. Ook waren er kleine plastic buisjes op de markt, de zogenoemde 'energyshots'. Deze buisjes bevatten een iets hogere hoeveelheid taurine en cafeïne dan een blikje met 25 cl energiedrank, maar niet de grote hoeveelheid vocht en veel minder suiker. In Duitsland wilde men deze buisjes verbieden, omdat men in zeer korte tijd enorme hoeveelheden taurine en cafeïne kon binnenkrijgen aangezien de verhouding van het gehalte van deze stoffen veel hoger was dan in een regulier blikje.Energyshots, hoog gehalte cafeïne en taurine in verhouding tot energiedrankjes Red Bull begon met deze buisjes, waarna Kruidvat volgde met een goedkopere variant. Dat bedrijf heeft in 2012 de buisjes weer uit de handel genomen. Coca Cola kwam, voornamelijk buiten Europa, in 2009 met Burn energyshot maar nam het in 2011 weer gefaseerd uit de handel. Red Bull energyshots zijn in Nederland niet meer te koop. Energy shots zijn sinds 2016 weer verkrijgbaar bij voornamelijk drogisten die gespecialiseerd zijn in voedingssupplementen voor sporters of online winkels, bijvoorbeeld voor bodybuilding of cardiotraining, vaak alleen in trays van 12 stuks te koop. Deze mogen niet aan kinderen worden verkocht.
Fabrikanten maakten gebruik van de populariteit van de energiedrankjes, waardoor er ook transparante plastic flesjes energiedrank met cafeïne uit guaraná, bijvoorbeeld met een gehalte van 24 mg cafeïne per 100 ml, op de markt kwamen, die door de aanwezige vruchtensap, het iets lagere gehalte aan suiker dan de standaard blikjes energiedrank, de afwezigheid van taurine en door de gekozen merknaam, leken op 'gezonde' drankjes in tegenstelling tot de al langer bestaande blikjes. De drankjes zijn langzaam uit de handel genomen en konden niet concurreren met de populaire blikjes. In snoepvorm verscheen ook een variant, zakken ronde snoepballetjes met (een lage hoeveelheid) cafeïne, taurine en enkele b-vitamines van een bekend snoepmerk zijn sinds begin 2014 te koop in Nederland en België. Later kwam ook de energy gum, een soort kauwgom, met o.a. cafeïne.
Vrijwel alle supermarkten hebben tussen 2019 en 2022 de halve-liter-blikken uit de schappen gehaald. Kruidvat had de halve liters tijdelijk uit de schappen gehaald en kleinschalig weer ingevoerd in 2019, met een hogere prijs. In 2021 zijn ze helemaal verdwenen. In sommige steden of dorpen werden ze in 2019 niet meer verkocht en in andere steden en dorpen, zoals Amsterdam, nog wel. Men wil voorkomen dat mensen te veel drinken, vooral kinderen en (zwangere) vrouwen, waarvoor de drankjes gevaarlijk kunnen zijn. Er is nog geen leeftijdslimiet voor het kopen van energiedranken (energy drinks). Een enkele supermarkt heeft een adviesleeftijd bij het vak geplaatst, zoals Albert Heijn. Vaak is dat 16 jaar. Vanaf 2023 zijn de blikken van een halve liter, vrijwel helemaal uit de schappen verdwenen, op een merk na. Op internet zijn ze soms nog wel te koop, voor vrij hoge prijzen, bij sportwinkels die ook voedingssupplementen verkopen. De halve liters zijn eind 2024 nog in vele winkels verkrijgbaar, in België, ook 473 ml-blikken.
Flesjes In de horeca worden flesjes Red Bull geserveerd (met een glas erbij). Deze flesjes, die bijna wereldwijd verkrijgbaar zijn, zijn over het algemeen niet in de winkel te koop.
Effect van energiedrank thumb|Energiedranken worden als gezond en oppeppend in de markt gezet. In de supermarkten staan ze tussen de ijsthee en vruchtendranken. Men kan in het algemeen stellen dat het effect komt van de toegevoegde cafeïne, ook de hoeveelheid suiker die in de drankjes zit kan de prestaties (kortdurend) verhogen. Ook andere stoffen, zoals taurine, leiden volgens de fabrikanten tot prestatieverhoging. Deze bewering is echter omstreden.
Een effect op het concentratievermogen of cognitieve prestaties kon niet aangetoond worden in een wetenschappelijke studie.Gendle et al. Attention and Reaction Time in University Students Following the Consumption of Red Bull®. Open Nutrition Journal (2009) vol. 3 p. 8-10 (gearchiveerd) Ook op de sportprestaties kon de invloed niet worden aangetoond,Astorino TA, Matera AJ, Basinger J, et al. Effects of red bull energy drink on repeated sprint performance in women athletes. (2011) Amino Acids. .Candow DG, Kleisinger AK, Grenier S, et al. Effect of sugar-free Red Bull energy drink on high-intensity run time-to-exhaustion in young adults. (2009) J Strength Cond Res 23:1271-1275. .Forbes SC, Candow DG, Little JP, et al. Effect of Red Bull energy drink on repeated Wingate cycle performance and bench-press muscle endurance. (2007) Int J Sport Nutr Exerc Metab 17:433-444. . hoewel een onderzoek uit 2001 wél een effect vond.Alford C, Cox H, Wescott R. The effects of red bull energy drink on human performance and mood. (2001) Amino Acids 21:139-150. . Wel kon aangetoond worden dat bestuurders op lange autoritten langer wakker konden blijven.Mets MA, Ketzer S, Blom C, et al. Positive effects of Red Bull® Energy Drink on driving performance during prolonged driving. (2011) Psychopharmacology (Berl) 214:737-745. gratis volledige artikel. Dit effect is waarschijnlijk volledig toe te schrijven aan het effect van de cafeïne.Woojae Kim Debunking the effects of taurine in Red Bull energy drink (2003) Nutrition Bytes 9(1). Gearchiveerd op 22 mei 2023. Voor wat betreft invloed op de reactiesnelheid lijkt taurine geen meerwaarde te hebben. In onderzoek lijkt taurine het effect van cafeïne zelfs te verminderen.