Zuidasdok is een omvangrijk infrastructuurprogramma in en rond de Zuidas in Amsterdam-Zuid. Het omvat de vernieuwing en uitbreiding van station Amsterdam Zuid, de verbreding en gedeeltelijke ondertunneling van de A10 Zuid, de reconstructie van de knooppunten De Nieuwe Meer en Amstel en de herinrichting van de openbare ruimte rond het station.
Het programma moet de bereikbaarheid van Amsterdam en de noordelijke Randstad over de weg en met het openbaar vervoer verbeteren. Door de A10 in het centrumgebied van de Zuidas over ruim een kilometer ondergronds te brengen ontstaat ruimte voor uitbreiding van het station en voor nieuwe openbare ruimte. De uitvoering gebeurt door Rijkswaterstaat, ProRail en de gemeente Amsterdam, in opdracht van het Rijk, de provincie Noord-Holland, de Vervoerregio Amsterdam en de gemeente Amsterdam.
De eerste werkzaamheden aan de huidige uitvoering begonnen in 2018 bij de toekomstige Brittenpassage. Na problemen met de oorspronkelijke integrale aanbesteding werd Zuidasdok vanaf 2020 opgesplitst in afzonderlijke projecten. Volgens de planning van 2026 wordt het laatste grote onderdeel, de reconstructie van knooppunt Amstel, in 2037 voltooid.
Projectonderdelen
A10 Zuid De A10 Zuid vormt tussen de knooppunten De Nieuwe Meer en Amstel een belangrijke schakel in het wegennet rond Amsterdam. Op een gemiddelde werkdag maken ongeveer 150.000 voertuigen gebruik van dit deel van de ringweg; tijdens de spits gaat het om circa 9.000 voertuigen per uur. Ongeveer de helft van het verkeer is doorgaand verkeer en de andere helft heeft een bestemming in Amsterdam of de Zuidas.
Over een traject van ongeveer zes kilometer wordt de snelweg verbreed van vier naar zes rijstroken per rijrichting. Daarbij worden de verkeersstromen van elkaar gescheiden: vier rijstroken zijn bestemd voor doorgaand verkeer en twee parallelrijstroken voor bestemmingsverkeer van en naar de aansluitingen S108 en S109.
De scheiding moet vooral het vele wevende verkeer verminderen dat ontstaat doordat verkeer tussen de hoofdrijbaan, aansluitingen en andere autosnelwegen van rijstrook moet wisselen. Voor de nieuwe hoofd- en parallelstructuur worden ook de knooppunten De Nieuwe Meer en Amstel ingrijpend gewijzigd.
Knooppunt De Nieuwe Meer Aan de westzijde van het projectgebied wordt Knooppunt De Nieuwe Meer gereconstrueerd. Het project werd in 2022 gegund aan bouwcombinatie TriAX, bestaande uit BESIX, Dura Vermeer en Heijmans. Na voorbereidende werkzaamheden in 2023 begon de grootschalige uitvoering in 2024.
Onderdeel van de reconstructie zijn de aanleg van de hoofd- en parallelrijbanen, aanpassing van veertien viaducten, verplaatsing van de oprit S108, nieuwe geluidsschermen en een nieuwe fly-over van de A10 Zuid naar de A4 richting Schiphol en Rotterdam. Ook het complex van de Schinkelbrug wordt uitgebreid. Na voltooiing bestaat dit uit acht afzonderlijke beweegbare bruggen.
In 2025 en 2026 werd onder meer gebouwd aan de funderingen en pijlers van de fly-over en aan nieuwe Schinkelbruggen. Het knooppunt moet volgens de huidige planning in 2031 gereed zijn.
Knooppunt Amstel Aan de oostzijde wordt Knooppunt Amstel volledig gereconstrueerd. De aanbesteding begon in november 2024 en het werk werd in 2025 gegund aan bouwcombinatie Amstel Verbindt, bestaande uit Boskalis, Mobilis en Van Gelder.
De reconstructie wordt in een zuidelijk en een noordelijk deel uitgevoerd. Er worden twintig viaducten gebouwd of aangepast en nieuwe verbindingsbogen aangelegd. Ook wordt de zuidelijke Rozenoordbrug vervangen en komen er twee nieuwe bruggen over de Amstel voor de parallelstructuur. Een nieuwe fietsverbinding wordt in een van deze bruggen opgenomen.
In 2026 en 2027 wordt aan het ontwerp gewerkt. De uitvoering staat vanaf 2028 gepland en de voltooiing van het gehele knooppunt, inclusief de nieuwe Rozenoordbruggen, voor 2037.
Tunnel A10 Zuid In het centrumgebied van de Zuidas wordt de A10 Zuid over ruim één kilometer onder de grond gebracht. De tunnels liggen tussen de omgeving van Begraafplaats Buitenveldert in het westen en het Beatrixpark in het oosten. Door de snelweg ondergronds te brengen ontstaat bovengronds circa 100.000 m² ruimte voor het station en de openbare ruimte.
Het ontwerp en de realisatie van de tunnels zijn gegund aan Van Hattum en Blankevoort, onderdeel van VolkerWessels. De tweejarige ontwerpfase begon in september 2024. Naar verwachting begint de eigenlijke tunnelbouw in 2027. Volgens de projectplanning moeten de zuidelijke en noordelijke tunnel in 2035 gereed zijn.
Voor de tunnelbouw worden in de jaren voorafgaand aan de feitelijke aanleg kabels, leidingen, oude groutankers en andere obstakels uit de ondergrond verwijderd. Ook moeten delen van de bestaande A10 tijdelijk worden verschoven om voldoende bouwruimte te creëren.
Station Amsterdam Zuid
Een tweede hoofdonderdeel van Zuidasdok is de ingrijpende vernieuwing van station Amsterdam Zuid. Het bestaande spoor- en metrostation blijft bovengronds, maar krijgt meer ruimte doordat de rijbanen van de A10 naast het station in tunnels verdwijnen.
Het station krijgt twee grote noord-zuidpassages. De bestaande Minervapassage wordt verbreed van ongeveer 12 naar 40 meter en verhoogd. Daarnaast is ongeveer 200 meter westelijker de nieuwe, 15 meter brede Brittenpassage gebouwd.
De bouw van de Brittenpassage begon in 2018 en 2019 met de eerste delen van het tunneldak. De zeven grote betonnen dakdelen werden in verschillende fasen onder de A10, treinsporen en metrosporen geschoven. Het zevende en laatste dakdeel werd in november 2024 geplaatst.
De Brittenpassage staat gepland om op 1 november 2026 voor reizigers te openen. Tegelijkertijd sluit de Minervapassage voor een meerjarige verbouwing. Gedurende die periode vormt de Brittenpassage de hoofdtoegang tot het station. De vernieuwde Minervapassage moet in 2031 gereed zijn.
De trein- en metroperrons worden vernieuwd en verbreed en krijgen nieuwe trappen, liften en roltrappen naar beide passages. Aan de zuidzijde blijft ruimte gereserveerd voor een derde treinperron en een vijfde en zesde treinspoor. Deze reservering moet een verdere vergroting van de spoorcapaciteit en de mogelijke ontwikkeling van Amsterdam Zuid tot een belangrijker internationaal spoorwegstation mogelijk maken.
De metroperrons worden in samenhang met de nieuwe passages opnieuw ingericht. Aan de zuidzijde van het station komt uiteindelijk het tramstation aan de Arnold Schönberglaan; aan de noordzijde worden de busvoorzieningen in de nieuwe stationsomgeving opgenomen. Het tramstation staat volgens de huidige planning voor 2034 gepland.
Tot maart 2019 lag ten westen van het station de Amstelveenboog, de verbinding waarmee metro/sneltramlijn 51 vanaf Station Zuid naar de Buitenveldertselaan liep. Deze werd verwijderd om ruimte te maken voor de Brittenpassage. De voormalige sneltramlijn werd vervangen door de Amsteltram, waarvan de lijnen 5 en 25 in de omgeving van Station Zuid eindigen.
Vivaldipassage en openbare ruimte Ten oosten van het station wordt de Vivaldipassage aangelegd, een nieuwe verbinding voor voetgangers en fietsers tussen het Beatrixpark en de Antonio Vivaldistraat. De passage loopt onder de trein- en metrosporen en de A10 door.
In mei 2026 werd een betonnen dakdeel van ongeveer 23 bij 30 meter en 2,4 miljoen kilogram onder de treinsporen op zijn definitieve plaats geschoven. De verdere bouw is sterk afhankelijk van de aanleg en tijdelijke verleggingen van de A10-tunnels. Daarom kan de passage pas tegen het einde van het programma worden voltooid; de huidige planning noemt 2036.
Boven en rondom de tunnels wordt de openbare ruimte opnieuw ingericht. De ondergrondse ligging van de snelweg vermindert de fysieke barrière tussen de noordelijke en zuidelijke delen van de Zuidas en maakt meer ruimte voor pleinen, groen en wandel- en fietsroutes mogelijk.
Geschiedenis en besluitvorming
Dokmodel Plannen om de infrastructuur in de Zuidas ondergronds te brengen gaan terug tot de jaren negentig. In het Masterplan en de latere Visie Zuidas werd onderzocht of zowel de A10 als de spoor- en metrolijnen ondergronds konden worden aangelegd. Boven deze zogenoemde dokconstructie zou ruimte ontstaan voor woningen, kantoren en openbare ruimte.
In 2002 spraken Rijk en gemeente hun voorkeur uit voor dit volledige dokmodel. Er werd een publiek-private onderneming voorbereid, maar na de kredietcrisis vanaf 2008 bleek de beoogde financiering met private partijen niet haalbaar. Uiteindelijk werd gekozen voor een beperktere variant waarbij alleen de A10 ondergronds wordt gebracht en spoor en metro bovengronds blijven.
Besluit van 2012 In 2012 bereikten het Rijk, de gemeente Amsterdam, de toenmalige Stadsregio Amsterdam en de provincie Noord-Holland overeenstemming over Zuidasdok. In de bestuursovereenkomst werd een taakstellend budget van € 1,385 miljard vastgelegd, prijspeil 2011. Daarvan kwam € 979 miljoen van het Rijk, € 201 miljoen van Amsterdam, € 130 miljoen van de Stadsregio Amsterdam en € 75 miljoen van de provincie Noord-Holland.
De in 2012 gekozen projectscope bestond onder meer uit de verbreding en ontvlechting van de A10 Zuid, de gedeeltelijke ondertunneling ervan, vernieuwing van de openbaarvervoerterminal en ruimtereservering voor een vijfde en zesde treinspoor.
Het tracébesluit voor Zuidasdok werd op 18 maart 2016 vastgesteld. Het besluit trad in mei van dat jaar in werking. In april 2017 verklaarde de Raad van State vrijwel alle beroepen tegen het tracébesluit en bestemmingsplan ongegrond; voor enkele onderdelen moest aanvullend onderzoek worden verricht.
Het tracébesluit is later verschillende malen aangepast. In 2023 werden onder meer wijzigingen vastgelegd aan de open tunneldelen vanwege de grondwaterstanden, verkeersveiligheid, voorzieningen voor de scheepvaart bij de Schinkel en fietsvoorzieningen bij de Ouderkerkerdijk.
ZuidPlus en heroverweging In 2017 werd de integrale uitvoering van Zuidasdok gegund aan ZuidPlus, een consortium van Heijmans, Fluor en Hochtief. Het consortium begon met een integraal voorontwerp voor het gehele project. Het uitwerken daarvan bleek aanzienlijk complexer dan voorzien.
Om verdere vertraging te beperken begonnen in 2018 al de eerste werkzaamheden aan de Brittenpassage. In 2019 liep de samenwerking tussen opdrachtgever en ZuidPlus echter vast en bouwde het consortium zijn projectorganisatie af. Tegelijkertijd liepen de geraamde kosten en de verwachte bouwtijd sterk op.
De opdrachtgevers lieten daarop de nut en noodzaak en de uitvoerbaarheid van het programma opnieuw onderzoeken. De verkenning onder leiding van voormalig minister Sybilla Dekker concludeerde in 2020 dat voortzetting van Zuidasdok maatschappelijk en infrastructureel gewenst bleef.
In hetzelfde jaar werd besloten het oorspronkelijke integrale contract met ZuidPlus te beëindigen en de resterende uitvoering niet langer als één opdracht aan te besteden. Zuidasdok veranderde daarmee van één project in een programma van afzonderlijk aanbestede, samenhangende projecten.
Nieuwe aanbestedingen In augustus 2021 kreeg bouwcombinatie Nieuw-Zuid, bestaande uit Mobilis, Boskalis en Van Gelder, opdracht voor de verdere bouw van de Brittenpassage en de verbouwing van de Minervapassage.
De reconstructie van knooppunt De Nieuwe Meer werd in 2022 gegund aan TriAX. Het tunnelproject werd in 2024 gegund aan Van Hattum en Blankevoort. De laatste grote aanbesteding, voor knooppunt Amstel, werd in 2025 gegund aan Amstel Verbindt.
Kosten en financiering Sinds het oorspronkelijke besluit uit 2012 zijn de kosten van Zuidasdok sterk toegenomen als gevolg van wijzigingen in de projectscope, vertraging, inflatie, ontwikkelingen op de bouwmarkt en de technische complexiteit van bouwen in een dichtbebouwd gebied terwijl weg, spoor, metro en station in bedrijf moeten blijven.