Volksgezondheid is enerzijds de gezondheidstoestand van de bevolking, anderzijds het geheel aan activiteiten ter bevordering van de gezondheid van de bevolking. Het gaat dan vooral om collectieve maatregelen vanuit de overheid, ten behoeve van de publieke gezondheid, zoals het voorkómen van ziekten en het verlengen van de levensverwachting. Ook het inrichten van een goed zorgstelsel voor individuele gezondheidszorg kan tot het takenpakket van overheidsinstanties voor volksgezondheid behoren.
Een officiële Engelse definitie van public health is 'the science and art of preventing disease, prolonging life and promoting health through the organized efforts of society' (Acheson 1988).
Algemeen In de volksgezondheid gaat het om de gezondheidstoestand van een populatie en over de factoren die de gezondheidstoestand beïnvloeden. Deze factoren heten ook wel determinanten. Belangrijke determinanten zijn preventie, de gezondheidszorg, leefstijl, sociale en fysieke omgeving en genetische en verworven eigenschappen. De gezondheidstoestand is in te delen in: Ziekten en aandoeningen Functioneren en kwaliteit van leven Sterfte en doodsoorzaken Levensverwachting Artsen Maatschappij + Gezondheid zijn (in Nederland) artsen die zich gespecialiseerd hebben in de publieke gezondheidszorg.
Geschiedenis Sinds de vroegste beschavingen hebben gemeenschappen zich bezig gehouden met de vraag hoe ze gezondheid onder de bevolking kunnen behouden en ziektes kunnen vermijden of verminderen.Rosen, George, The History of Public Health (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1993) [orig. publ. New York: MD Publications, 1958; Porter, Dorothy, Health, Civilization and the State: A History of Public Health from Ancient to Modern Times (London and New York: Routledge, 1999) De definitie van gezondheid en hoe mensen in het verleden hun gezondheid beschermden veranderde door de eeuwen heen. Medische theorieën, religie, filosofie, en ideeën over hoe de natuur en wereld werkten beïnvloeden opvattingen over gezondheid, zowel van individuen, groepen, en samenlevingen als geheel. Daarnaast speelde ook de verschillende omstandigheden waarin mensen leefden en werkten een rol in hoe zij volksgezondheid benaderden.
Voorschriften en voorzieningen Hoewel voor de ontwikkeling van moderne, nationale staten, dus voor de Industriële Revolutie, samenlevingen medische en wetenschappelijke kennis misten, zoals biomedische indicatoren, statistische gegevens over ziekteverspreiding of demografie bacteriologie, en immunologieCosmacini, Giorgio. Storia della medicina e della sanità in Italia: dalla peste nera ai giorni nostril (Bari: Laterza, 2005); Roy J. Shepard, An Illustrated History of Health and Fitness, from Pre-History to our Post-Modern World (New York: Springer, 2015); Virginia Berridge, Public Health: A Very Short Introduction (Oxford: Oxford University Press, 2016 zijn er genoeg aanwijzingen te vinden dat interventies ten behoeve van volksgezondheid bestonden. Zowel binnen als buiten Europa bestonden er voor de negentiende eeuw verschillende tradities en praktijken die gerekend kunnen worden tot publieke of preventieve gezondheidszorg.
In Zuidoost-Azië gaven ayurvedische geneeskunst en boeddhisme de belangrijkste richtlijnen voor een gezonde levensstijl. Voorschriften voor werk, dieet en seksuele omgang hielpen om een lichaam in balans te houden. Daarmee gaven zij ook inzichten die de volksgezondheid op groepsniveau betroffen. Vergelijkbare ideeën waren te vinden in Traditionele Chinese geneeskunde.Chattopadhyay, Aparna. “Hygienic Principles in the Regulations of Food Habits in the Dharma Sūtras.” Nagarjun 11 (1968): 194-99; Leung, Angela Ki Che. “Hygiène et santé publique dans la Chine pré-moderne.” In Les hygienists. Enjeux, modèles et practiques. Edited by Patrice Bourdelais, 343-71 (Paris: Belin, 2001) Ook in de pre-koloniale samenlevingen in Zuid-Amerika, zoals van de Azteken en Maya's, bestonden verschillende gewoontes en instellingen die erop gericht waren gezondheid te beschermen. In verschillende samenlevingen ontstonden steden met eigen badhuizen, ziekenhuizen, en medische scholing. Daarnaast hadden zij, net als veel andere volken, een uitgebreide kennis van geneeskundige planten en dieren.Harvey, Herbert R. “Public Health in Aztec Society.” Bulletin of the New York Academy of Medicine 57 (1981): 157-65 De Aboriginals ten slotte beschikten over technieken om voedsel en water te preserveren, brandrisico’s te verminderen, en om zichzelf te beschermen tegen muskieten.Paul Memmott, Gunyah, Goondie and Wurley: The Aboriginal Architecture of Australia (St. Lucia, Queensland: University of Queensland Press, 2007); Gammage, Bill. The Biggest Estate on Earth: How the Aborigines Made Australia (Crows Nest, NSW: Allen & Unwin, 2012)
Medische en gezondheidspraktijken in West-Europa, Byzantium en de islamitische wereld, waren over het algemeen gebaseerd op de Hippocratische of Galenische ideeën, de zogenaamde humorenleer.Stearns, Justin K. Infectious Ideas: Contagion in Premodern Islamic and Christian Thought in the Western Mediterranean (Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 2011) Rawcliffe, Carole. Urban Bodies. Communal Health in Late Medieval English Towns and Cities (London: Boydell, 2013); Geltner, G., Roads to Health: Infrastructure and Urban Wellbeing in Later Medieval Italy (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2019); Varlik, Nükhet, Plague and Empire in the Early Modern Mediterranean: The Ottoman Experience, 1347-1600 (New York: Cambridge University Press, 2015) Dit wereldbeeld had zich sinds de Griekse en Romeinse oudheid ontwikkeld en verder verspreid. De belangrijkste kenmerken van dit wereldbeeld is dat gezondheid, en daarmee gezondheidsrisico’s, werd beïnvloed door omgeving. Dit betrof zowel klimaat, topografie, warmte of kou per seizoen, en de effecten van bepaalde typen voedsel. Verschillende schrijvers van medische traktaten, maar ook werken over architectuur, infrastructuur, of oorlogvoering, pasten deze theorieën toe over lichamelijk welzijn en volksgezondheid in relatie met de omgeving.McVaugh, Michael R. “Arnald of Villanova’s Regimen Almarie (Regimen Castra Sequentium) and Medieval Military Medicine.” Viator 23 (1992): 201-14; Nicoud, Marilyn, Les regimes de santé au moyen âge: naissance et diffusion d’une écriture médicale, XIIIe-XVe siècle. 2 vols. (Rome: École française de Rome, 2007); Adil S. Gamal (ed.), Medieval Islamic Medicine: Ibn Ridwan's Treatise ‘On the Prevention of Bodily Ills in Egypt’’ trans. Michael W. Dols (Berkeley, 1984)
In vroege, pre-industriële samenlevingen droegen niet alleen een centrale overheid maar veel verschillende groepen bij aan volksgezondheid.Israelovich, Ido. “Medical Care in the Roman Army during the High Empire.” In Popular Medicine in Graeco-Roman Antiquity: Explorations. Edited by William V. Harris, 126-46 (Leiden: Brill, 2016); Geltner, G. Christelijke kloosters zorgden bijvoorbeeld sinds de vijfde eeuw voor de gezondheid van hun eigen groep door middel van strikte leefregels, een vaste routine/dagindeling, maar ook met een gevarieerd dieet. Daarnaast gaven zij zorg aan gasten, zieken en later ook aan stedelijke armen, een dienst die ontwikkelde tot middeleeuwse gasthuizen en later ziekenhuizen.Harvey, Barbara. Living and Dying in England, 1100-1540: The Monastic Experience (Oxford: Clarendon, 1993) Prinselijke en koninklijke huishoudens en het Pauselijk hof, die zich als groepen ook aanvankelijk geregeld verplaatsten, kozen bewust voor wat volgens hun medische inzichten een gezonde omgeving was, en brachten als dat nodig werd geacht veranderingen aan, zoals het graven van kanalen.Agostino Paravicini Bagliani, ‘La Mobilità della Curia romana nel Secolo XIII: Riflessi locali’, in Società e Istituzioni dell’Italia comunale: l’Esempio di Perugia (Secoli XII-XIV), 2 vols. (Perugia, 1988)]
Woon- en werkomgeving In steden ontwikkelden bewoners en heersers maatregelen ten behoeve van de bevolking, die te maken hadden met een breed scala aan gezondheidsrisico's. Deze bieden een aantal van de meest evidente bewijzen van preventieve maatregelen in eerdere beschavingen. Op tal van locaties werd het onderhoud van infrastructuur, waaronder wegen, kanalen en marktplaatsen, evenals zones expliciet ingevoerd om de gezondheid van de bewoners te garanderen. Ook herkenden stedelijke autoriteiten en (religieuze) instituties de bedreigingen van vervuiling, zowel door fysieke oorzaken en stank, verspreid door middel van “bedorven” lucht (miasma) als door zondig gedrag.Glick, T.F. “New Perspectives on the Hisba and its Hispanic Derivatives.” Al-Qantara 13 (1992): 475-89; Kinzelbach, Annemarie. “Infection, Contagion, and Public Health in Late Medieval German Imperial Towns.” Journal of the History of Medicine and Allied Sciences 61 (2006): 369-89; Deligne, Chloé. “De langetermijngeschiedenis van het afvalbeheer en de watervervuiling.” Jaarboek ecologische geschiedenis (2003): 1-15; Jørgensen, Dolly. “Cooperative Sanitation: Managing Streets and Gutters in Late Medieval England and Scandinavia.” Technology and Culture 49 (2008): 547-67; Córdoba de la Llave, Ricardo. “Eliminacion y reciclaje de residuos urbanos en la Castilla bajomedieval.” Acta Historica et Archaeologica Mediaeval 19 (1998): 145-69; Henderson, John. “Public Health, Pollution and the Problem of Waste Disposal in Early Modern Tuscany.” In Le interazioni fra economia e ambiente biologico nell’Europa preindustriale. Secc. XIII-XVIII. Edited by Simonetta Cavaciocchi, 373-82 (Florence: Firenze University Press, 2010); Coomans, Janna] Ambachtsgilden zoals slagers of leerbewerkers speelden een belangrijke rol in het afvoeren van afval en het beperken van gevaren door de vervuiling, en waakten over arbeidsveiligheid onder hun leden. Artsen, onder wie in publieke dienstNutton, Vivian. “Continuity or Rediscovery? The City Physician in Classical Antiquity and Mediaeval Italy.” In The Town and State Physician in Europe. Edited by Andrew W. Russell, 9-46. Wolfenbüttel: Herzog August Bibliothek, 1981 van steden en gasthuizen, werkten samen met stedelijke overheden bij het anticiperen en voorbereiden op rampen en het identificeren en isoleren van mensen die worden gezien als melaatsen, een ziekte met sterke morele connotaties.Rawcliffe, Carole. Leprosy in Medieval England (Woodbridge: Boydell, 2006); Demaitre, Luke. Leprosy in Premodern Medicine: A Malady of the Whole Body (Baltimore, MD: The Johns Hopkins University Press, 2009