Tollebeek is een dorp in de gemeente Noordoostpolder, in de Nederlandse provincie Flevoland tussen Urk en Emmeloord, aan de N351, de N713 en de Urkervaart. Het dorp heeft inwoners () en ligt in het diepst gelegen deel van de Noordoostpolder.
Geografie Aan de noord- en oostkant van het dorp ligt het Tollebekerbos, een industrieterrein en een volkstuinencomplex. Tollebeek kent een open buitengebied dat deels om Urk heen ligt. Naast de Urkervaart liggen onder meer de Nagelervaart, de Westermeertocht en de Steenbanktocht in het dorpsgebied van Tollebeek.
Sinds 1988 onderhoudt de plaats een zogenaamde vriendschapsband met de Belgische plaats Tollembeek.
Geschiedenis Ontstaansgeschiedenis Tollebeek is het jongste dorp van de gemeente Noordoostpolder. De plaats werd in 1957 zo'n 7 kilometer ten zuiden van Emmeloord gebouwd bij het barakkenkamp Urkervaart, later ook wel Kamp Tollebeek. De barakkenkampen werden in de jaren 40 in de Noordoostpolder geplaatst door de Directie van de Wieringermeer voor het in cultuur brengen en de inrichting van de polder.
Het stedenbouwkundige plan werd ontwikkeld door architect Thomas Nix uit Rotterdam, nadat de Directie van de Wieringermeer hem daarvoor opdracht gaf in 1951. Het dorp wordt daarom ook wel ''dorp van niks'' genoemd. In 1956 werd begonnen met de bouw van het dorp en ruim een jaar later werden de eerste woningen opgeleverd. Nix was bij het ontwerp van het dorp geïnspireerd door de polderboerderijen. Om die reden is er geen brink, zoals bij de meeste andere dorpen, maar koos Nix voor zogeheten groene erven waarbinnen de gebouwen werd geplaatst.
De architectuur van de eerste serie woningen en gebouwen van Tollebeek hebben minder kenmerken van de Delftse School dan de andere dorpen in de polder, maar bevatten daarnaast modernistische kenmerken. Herkomst van de plaatsnaam thumb|Een straat in Tollebeek Tollebeek is genoemd naar Tollebeke, een bezit van de heren van Kuinre, waarvan de ligging onbekend is. De naam wordt voor het eerst genoemd in 1364. Voor de interpretatie levert het tweede deel geen probleem op, met tolle ligt het iets moeilijker. Er valt te denken aan een plaats waar een tol geheven werd; de Zeeuwse plaats Tholen komt zo aan zijn naam. Tol kan evenwel ook 'tak' betekenen. Voor de naam van de Belgische plaats Tollembeek, bij Brussel, is dan ook een betekenis 'takke- of hakhoutbeek' gesuggereerd, maar dit wordt niet meer waarschijnlijk geacht. Een andere mogelijkheid is dat het verwijst naar 'tollen', als in ronddraaien. Een verwijzing naar de persoonsnaam Tolo wordt niet uitgesloten.
Het landgoed Tollebeke zou een woest gebied zijn geweest die bedoeld was voor de jacht. Om die reden zijn er meerdere straten en kunstwerken in het dorp vernoemd naar de jacht, zoals de straatnamen Patrijzenstraat en Fazantendrift. De Dianalaan verwijst naar de Romeinse godin van de jacht. De Sint-Hubertusplaats is vernoemd naar de beschermheilige van de jacht, Hubertus van Luik. En de Nimrodstraat is vernoemd naar de Bijbelse figuur Nimrod, een jager.
Grenscorrecties, verkleining van het grondgebied van Tollebeek thumb|In de loop van de jaren is de grond ingeklonken. Vanwege hun palenfundering zakten de huizen niet mee, waardoor deze uit lijken te steken Sinds begin jaren 1960, dus vlak na de start van de bouw van het dorp Tollebeek, probeerde de gemeente Urk diens gemeentelijke grond te vergroten om aan de vraag van de groei van de plaats Urk te voldoen. Gezien het buitengebied van het dorpsgebied van Tollebeek meer dan half Urk omcirkelde zou de nieuwe grond voor Urk van het Tollebeekse grondgebied moeten komen. In 1961 sprak de gemeente Urk een harde wens ervoor uit.'NOP moet grond afstaan aan Urk', Ons Noorden 28 maart 1961 via delpher.nl Geraadpleegd op 18 september 2024.
In de jaren 80 en 90 speelde de kwestie opnieuw en kwam het tot een eerste grenscorrectie. Per 1 januari 1992 verkreeg de gemeente Urk 100 hectare van de gemeente Noordoostpolder. Er was 250 hectare gevraagd. Ondanks dat er een akkoord was wilde de gemeente Urk eigenlijk meer, omdat de aangeboden grond niet voldoende bebouwd zou kunnen worden.'Urk wil weer stukje Noordoostpolder', Leeuwarder Courant' 27 november 1991 via delpher.nl Geraadpleegd op 18 september 2024. Uiteindelijk werd op dat zuidelijke deel in de jaren daarna het bestaande industrieterrein van Urk uitgebreid, op het voormalige grondgebied van Tollebeek.
Het zou niet bij die ene grenscorrectie blijven. Vanaf 1998 tot 2010 groeide Tollebeek met de bouw van de uitbreidingswijk aan de westkant van het dorp. In dezelfde periode (en daarna) breidde ook Urk naar het oosten uit, met nieuwe grenscorrecties tot gevolg. Een opvallend detail daarbij was dat de uitbreiding van Tollebeek vooral bewoners van Urk aantrok. Het zorgde onder de bewoners van Tollebeek voor wat onrust, vooral met het idee dat het dorp te veel sociaal een tweede Urk zou worden.Polderdorp 'Tollebeek wil geen tweede Urk worden', 2 januari 2012 Geraadpleegd op 18 september 2024. Per 1 januari 2019 werd opnieuw een stuk van het grondgebied van Tollebeek aan de gemeente Urk gegeven, voor een kleine 3 miljoen euro, Ditmaal een klein noordelijk stukje voor natuurontwikkeling en een zuidelijk stuk, bij de Zuidermeerdijk voor de toekomstige bouw van de haven Flevoport.'Urk groter geworden ten koste van NOP', Omroep Flevoland, 15 maart 2018 Geraadpleegd op 18 september 2024.Gemeentelijk eindbesluit over de grenscorrectie in 2018 via raad.noordoostpolder.nl Geraadpleegd op 18 september 2024.
Veel jonge Urkers trekken naar het dorp, vanwege de lagere huizenprijzen.Polderdorp Tollebeek wil geen tweede Urk worden. Trouw (2 januari 2012). Een en ander heeft een (lichte) identiteitsverandering tot gevolg. Zo ging bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 24% van de stemmen naar de SGP, hoger dan in enig ander dorp in de Noordoostpolder. Het CDA en ChristenUnie kregen respectievelijk 22 en 9% van het stemmenaantal.Uitslagenkaart Tweede Kamerverkiezingen 2017 per stembureau. nrc.nl (15 maart 2017).
Geschiedkundige gebeurtenissen en ontwikkelingen thumb|Wateroverlast in 1998 bij de Tollebekerbrug In 1982 verkreeg het dorp een eigen dorpsvlag. De vlag van Tollebeek werd ter ere van het 25-jarig bestaan van het dorp ontworpen. In het ontwerp staat de jacht centraal via het hert dat prominent op de vlag staat. Op 30 april 1994 bezocht de koninklijke familie Emmeloord en Urk. Er was gepleit om een tussenstop in Tollebeek te maken, omdat de koninklijk bus door het dorp zou rijden. Het bezoek ging echter op het laatste moment niet door. Een paar jaar later zou Koningin Beatrix wel Tollebeek bezoeken, tijdens de watersnoodramp. Veel dorpsbewoners waren ondanks de omstandigheden blij verrast en zagen het bezoek van Beatrix als compensatie voor de Koninginnedag van 1994.'"Beatrix heeft alle teleurstelling weggenomen"', Omroep Flevoland 27 januari 2013 Geraadpleegd op 19 september 2024.
In de nacht van 27 op 28 oktober 1998 viel er tussen 70 en 90 millimeter aan regen in de Noordoostpolder, tijdens een extreme regenbui. Dit nadat het al dagen achterelkaar had geregend. Het zorgde voor verzadigde gronden en hoge waterstand in de vaarten. Doordat Tollebeek het laagste gelegen punt is stroomde het water richting Tollebeek. Omdat de gemalen de nieuwe vele regen niet konden verwerken overstroomde de watergangen en de Urkervaart. Het zorgde dat vele akkers onder water liepen en de kelders van huizen in het dorp zelf liepen onder. Ook diverse straten werden onbegaanbaar. Een van de boeren moest zijn schapen uit het Tollebekerbos redden om te voorkomen dat ze verdronken. Het gebied in en rondom Tollebeek werd uitgeroepen tot rampgebied, ook elders in Nederland was er wateroverlast door de hevige regenval. Koningin Beatrix en minister-president Wim Kok kwamen onafhankelijk van elkaar naar Tollebeek om persoonlijk de schade op te nemen.'Koningin hield voeten net droog in Tollebeek', Omroep Flevoland 26 oktober 2023 Geraadpleegd op 19 september 2024.'Koningin bezocht vandaag getroffen gebieden', Het Reformatorisch Dagblad 30 oktober 1998 Geraadpleegd op 19 september 2024.'Indringende documentaire brengt overstroming van Tollebeek in 1998 tot leven', De Noordoostpolder 23 oktober 2023 Geraadpleegd op 19 september 2024. Na de ramp werden diverse aanpassing gedaan aan het watersysteem in Tollebeek, zie verder onder het kopje; Gemalen en monumenten.
De loswal van Tollebeek uit 1952 deed in de eerste jaren dienst als de plek waar boeren hun landbouwproducten overzette op de klaarliggende schepen. Met name suikerbieten werden in die periode op deze manier op grote schaal vervoerd. Door de toename van onder meer het vrachtverkeer verdween langzaam die functie. In 1997 was het gebied van de loswal een officieel wandelgebied geworden, op de loswal werd een open gebouwtje neergezet zodat men overdekt uitzicht heeft. Het werd al snel het Tempeltje van Tollebeek genoemd en heeft een hert als windwijzer. In 1999 werd de loswal opgeknapt zodat de recreatievaart er veiliger en ook beter kon aanmeren en er werd ook besloten dat het pad als onderdeel van de wandelroute Rondje Tollebeek verhard moest worden waarmee er een promenade ontstond. Het pad werd aangelegd door vrijwilligers en officieel geopend als de 'Walk of Fame' door de Belgische komiek Urbanus, die dan woonachtig was in de Belgische plaats Tollembeek. Urbanus vereeuwigde ook zijn voet- en handafdruk in een betonnen steen die in het pad was verwerkt. In 2006 werd het pad hernoemd tot het Kanjerpad.flevolanderfgoed.nl, pagina 'Windwijzer Tempeltje' Geraadpleegd op 19 september 2024.Tollebeek.nl pagina Kanjerpad Geraadpleegd op 19 september 2024.Folder van Rondje Tollebeek van Landschapsbeheer Flevoland Geraadpleegd op 19 september 2024.
Aan de rand van Tollebeek staat een oude barak uit de tijd dat de Noordoostpolder opgebouwd werd. Deze barak, waarvan de Tollebekers denken dat deze behoorde tot kamp Tollebeek, is ooit een barak uit een werkkamp geweest, uit een van de vele kampen van waaruit pioniers de polder opbouwden. Waarschijnlijk ging het hier om een woonbarak. Rijkswaterstaat heeft deze barak geschonken aan de Tollebeker bevolking als kleedgebouw voor de voetbal en ijsclub gebouw. Later heeft de voetbalclub een voormalig clubgebouw vanuit Bant gekregen, omdat daar de zaterdag- en zondagclubs fuseerden. Deze barak is de enig overgebleven barak in de Noordoostpolder. Met subsidie is deze barak aan de buitenkant gerenoveerd. Rondom de barak is informatie te vinden over het leven in het kamp.
De gebouwen van het barakkenkamp zijn nog korte tijd gebruikt door gezinnen die in het dorp zouden komen wonen, de kantine van het kamp deed nog tot 1962 dienst als kerkzaal en in een van de barakken was ook een lagere school gevestigd.
In 2020 verkreeg het 300 meter lange pad dat de Wildzang, vanaf de Pioneersbarak, verbindt met het Tollebekerbos een eigen naam. Het pad verkreeg de naam Pioneerslaantje, een verwijzing naar het Kamp Urkervaart dat er in buurt had gelegen waar de polderpioniers woonde en werd officieel onthuld op 12 oktober 2020.
Gemalen en monumenten thumb|Gemaal De Rietgors thumb|Gemaal De IJsvogel in aanbouw in 2012 Tollebeek kent een aantal gemeentelijke monumenten, het gaat daarbij onder meer om polderboerderijen en een van de gemalen die Tollebeek rijk is. Het grondgebied van Tollebeek is het laagste deel van Noordoostpolder, gemiddeld zo'n 4 en halve meter onder zeeniveau.