Cyberoorlog of informatieoorlogvoering is een soort oorlogvoering waarbij hackers uit politieke motieven natiestaten aanvallen met computer- of netwerksabotage en spionage. - DOD Dictionary of Military Terms, Cyber War, HarperCollins, 2010 - Defending a New Domain: The Pentagon's Cyberstrategy, Foreign Affairs, september/oktober 2010, pp. 97–108
De eerste cyberoorlog werd gevoerd op 27 april 2007 in Estland. Aanleiding was de omstreden verplaatsing van de Bronzen Soldaat van Tallinn, een monument met oorlogsgraven uit het Sovjettijdperk.The Guardian 17 mei 2007: Russia accused of unleashing cyberwar to disable Estonia door Ian Traynor De meeste aanvallen kwamen van servers van de Russische overheid en waren van het DDoS-type. Ze werden uitgevoerd door individuen en richtten zich tegen het Estse Parlement, ministeries, banken en media in Estland.Estonia accuses Russia of 'cyber attack'. Csmonitor.com (2007-05-17). Geraadpleegd op 24 maart 2013.Ian Traynor, 'Russia accused of unleashing cyberwar to disable Estonia", The Guardian, 17 mei 2007Boyd, Clark. (2010-06-17) BBC: Cyber-war a growing threat warn experts. BBC News. Geraadpleegd op 24 maart 2013. Wie achter de aanvallen zat is onduidelijk. Sergei Markov, lid van de Russische Doema, beweerde dat zijn assistent de aanval had uitgevoerd.Radio Free Europe/Radio Liberty 6 maart 2009: Behind The Estonia Cyberattacks by Robert Coalson Ook Konstantin Goloskokov, een "commissaris" van de door het Kremlin gesteunde jeugdgroep Nashi eiste de verantwoordelijkheid op.Kremlin-backed group behind Estonia cyber blitz Financial Times March 11, 2009 Experts zijn kritisch ten aanzien van deze aanspraken.Authoritatively, Who Was Behind The Estonian Attacks? DarkReading March 17, 2009 De aanvallen zetten militaire organisaties aan om hun netwerkbeveiliging te herzien. Op 14 juni 2007 kwamen de ministers van Defensie van de NAVO hier voor samen in het NAVO-hoofdkwartier Brussel.Eesti Päevaleht June 15, 2007: NATO andis rohelise tule Eesti küberkaitse kavale door Ahto Lobjakas
Aanvalsmethoden Een cyberoorlog levert verschillende soorten dreigingen voor een land op: - Cyberspace and the changing nature of warfare
Spionage en veiligheidslekken in de nationale veiligheid Cyberspionage is de illegale praktijk voor het verkrijgen van geheimen (gevoelige, eigendoms- of gerubriceerde gegevens) van particulieren, concurrenten, groepen, overheden of vijanden om er militair, politiek of economisch voordeel uit te halen. Onveilig behandelde informatie kan worden onderschept en zelfs gewijzigd, waardoor spionage en desinformatie mogelijk wordt vanaf de andere kant van de wereld. Specifieke aanvallen op de Verenigde Staten kregen codenamen zoals Titan Rain en Moonlight Maze. Volgens Generaal Keith B. Alexander heeft het onlangs opgerichte Cyber Command als doel om vast te stellen of activiteiten zoals commerciële spionage of diefstal van intellectueel eigendom criminele activiteiten zijn of daadwerkelijke "inbreuken op de nationale veiligheid".
Sabotage Militaire activiteiten die computers en satellieten gebruiken voor coördinatie lopen het risico van materiaalstoringen. Bevelen en communicatie kunnen worden onderschept of veranderd. Elektriciteit, water, brandstof, communicatie en transportinfrastructuur kunnen alle kwetsbaar zijn voor verstoring. Volgens Richard A. Clarke is de civiele wereld in gevaar, omdat de inbreuken op de beveiliging reeds verder gaan dan gestolen creditkaartnummers, en dat potentiële doelwitten ook het elektriciteitsnet, treinen, of de aandelenmarkt kunnen behelzen. - Clarke: More defense needed in cyberspace HometownAnnapolis.com, 24 september 2010
Medio juli 2010 hebben beveiligingsexperts een kwaadaardig stuk software genaamd Stuxnet ontdekt. Het had fabriekscomputers geïnfiltreerd en had zich voortgeplant over de hele wereld. Het wordt beschouwd als "de eerste aanval op kritieke industriële infrastructuur die de basis vormen van de moderne economie", merkt The New York Times op. -Malware Hits Computerized Industrial Equipment, New York Times, 24 september 2010
Elektriciteitsnet De federale regering van de Verenigde Staten geeft toe dat het elektriciteitsnet gevoelig is voor cyberoorlog.BBC: Spies - BBC: Spies infiltrate US power grid, BBC News, 9 april 2009Video CNN: Hackers reportedly have embedded code in power grid, 8 april 2009 Het Cybersecurity and Infrastructure Security Agency van het United States Department of Homeland Security werkt samen met het bedrijfsleven om kwetsbaarheden te identificeren. Om het bedrijfsleven te helpen met het verbeteren van de beveiliging van systeemnetwerken, zorgt de federale regering er ook voor dat er veiligheid is ingebouwd als de volgende generatie van "smart grid"-netwerken worden ontwikkeld. - Reuters: US concerned power grid vulnerable to cyber-attack, Reuters, 9 april 2009 In april 2009 doken, volgens huidige en voormalige nationale veiligheidsambtenaren, meldingen op dat China en Rusland het Amerikaanse elektriciteitsnet hadden geïnfiltreerd en computerprogramma's hadden achtergelaten die kunnen worden gebruikt om het systeem te verstoren. - Electricity Grid in U.S. Penetrated By Spies, Wall Street Journal, 8 april 2009 De North American Electric Reliability Corporation (NERC) heeft verklaard dat het elektriciteitsnet niet voldoende beschermd is tegen een cyberaanval. - NERC Public Notice China ontkent dat het binnengedrongen is in het elektriciteitsnet van de Verenigde Staten. - Xinhua: China denies intruding into the U.S. electrical grid, 9 april 2009 - 'China threat' theory rejected, China Daily, 9 april 2009 Eén tegenmaatregel zou zijn om het elektriciteitsnet los te koppelen van het internet en het elektriciteitsnet enkel op droop speed control te laten lopen.ABC News: Video, 20 april 2009 - Disconnect electrical grid from Internet, former terror czar Clarke warns, The Raw Story, 08 april 2009 Massale stroomuitval veroorzaakt door een cyberaanval zou de economie kunnen verstoren, afleiden van een gelijktijdige militaire aanval, of een nationaal trauma kunnen veroorzaken.
Howard Schmidt, Cyber-Security Coördinator van de Verenigde Staten, zegt over deze mogelijkheden: - White House Cyber Czar: ‘There Is No Cyberwar’, Wired, 4 maart 2010
Het is mogelijk dat hackers toegang hebben gekregen tot administratieve computersystemen van nutsbedrijven, maar deze zijn niet gekoppeld aan de apparatuur die het net regelen, althans niet in de ontwikkelde landen. [Schmidt] heeft nog nooit gehoord dat het net zelf is gehackt.
Motivaties Militaire motivaties In de VS deelde generaal Keith B. Alexander, hoofd van het recent gevormde USCYBERCOM, aan het Senate Armed Services Committee mede dat oorlogsvoering over computernetwerken zo snel evolueert dat er een "wanverhouding ontstaat tussen onze technische mogelijkheden om operaties uit te voeren en het huidige beleid en de wetgeving. Cyber Command is de nieuwste wereldwijde soldaat en zijn enige domein is cyberspace, buiten de traditionele slagvelden van land, zee, lucht en ruimte". Het zal proberen cyberaanvallen te vinden en, indien nodig, te neutraliseren en de militaire computernetwerken te verdedigen.
Alexander schetste het brede slagveld waarop computeroorlog zich afspeelt, met de vele doelwitten die mogelijk moeten worden aangevallen, met inbegrip van het "traditionele slagveld buiten: command- en control-systemen op militaire hoofdkwartieren, luchtverdedigingsnetwerken en wapensystemen die computers vereisen om ze te bedienen." - Cyber-War Nominee Sees Gaps in Law, New York Times, 14 april 2010
Cyber ShockWave, een scenario voor cyberoorlog, werd als spel op kabinetsniveau gespeeld door oud-ambtenaren en bracht vele kwesties aan het licht, van de National Guard via het elektriciteitsnet tot de grenzen van het wettelijke gezag.Cyber ShockWave CNN/BPC wargame: was it a failure? – Computerworld Blogs. Blogs.computerworld.com, 17 februari 2010
De uiteenlopende aard van aanvallen op internet betekent dat het moeilijk is om het doel en de aanvallende partij te bepalen, zodat het onduidelijk is wanneer een bepaalde handeling moet worden beschouwd als een oorlogsdaad.Steve Ragan Report: The Cyber ShockWave event and its aftermath. The Tech Herald, 16 februari 2010
Burgerlijke motivatie Mogelijke doelen van internetsabotage zijn alle aspecten van het internet, van de ruggengraat van het web, tot de internet service providers, tot de uiteenlopende vormen van datacommunicatie en netwerkapparatuur. Dit behelst onder meer webservers, bedrijfsinformatiesystemen, client-serversystemen, communicatieverbindingen, netwerkapparatuur, en desktops en laptops in bedrijven en woningen. Elektriciteitsnetten en telecommunicatiesystemen worden ook kwetsbaar geacht, vooral als gevolg van de huidige trends in de automatisering.
Privésector Computerhacking is een moderne vorm van industriële spionage en doet zich naar men aanneemt op grote schaal voor. Dit soort van criminaliteit wordt ondanks de grootschaligheid weinig gerapporteerd. Volgens George Kurtz van McAfee moeten bedrijven over de hele wereld miljoenen cyberaanvallen per dag het hoofd bieden. "De meeste van deze aanvallen krijgen geen aandacht in de media en leiden ook niet tot uitgesproken politieke verklaringen van de slachtoffers.""Google Attack Is Tip Of Iceberg", McAfee Security Insights, 13 januari 2010 Dit soort van criminaliteit is meestal financieel gemotiveerd.
Cyberoorlogsvoering internationaal Het internet beveiligingsbedrijf McAfee vermeldt in zijn jaarverslag over 2007 dat ongeveer 120 landen het internet gebruiken als een wapen om financiële markten en overheidscomputersystemen te viseren.Government-sponsored cyberattacks on the rise, McAfee says. Networkworld.com, 29 november 2007
Cyberoorlogsvoering in Europa Cooperative Cyber Defence Centre of Excellence (CCD CoE) In het kielzog van de cyberoorlog van 2007 tegen Estland, heeft de NAVO het Cooperative Cyber Defence Centre of Excellence (CCD CoE) opgericht in Tallinn, Estland, om de cyberdefensie van de organisatie te verbeteren. Het centrum is opgericht op 14 mei 2008, kreeg de volledige erkenning van de NAVO en bereikte de status van de Internationale Militaire Organisatie op 28 oktober 2008.CCD COE – Cyber Defence. Ccdcoe.org. Geraadpleegd op 24 maart 2013.
Estland had een dergelijk centrum reeds in 2003 voorgesteld. Het is dus niet direct terug te voeren op de spectaculaire aanvallen op Estland in 2007. Deze aanvallen hebben mogelijk de doorslag hebben gegeven die tot de beslissing leidde. Behalve door het gastland wordt de internationale militaire organisatie momenteel door Litouwen, Letland, Italië, Spanje, Slovakije en Duitsland ondersteund. De Verenigde Staten en Turkije hebben aangekondigd om tot het CCD CoE, dat enkel toegankelijk is voor NAVO-leden, binnenkort te willen toetreden. Er werken 30 personen (april 2009). Het "Coöperatiecentrum voor Cyberverdediging" duidt zijn prioriteiten als inzichten, bijstand en vakkennis van diverse aspecten van het thema en die aan de NAVO ter beschikking te stellen. Daar hoort bij conceptualisering, training en oefeningen, publicatie van onderzoeksresultaten maar ook het ontwikkelen van een juridisch kader voor de, zoals het bij het CCD CoE heet, nog "onrijpe discipline" cyberverdediging.Bobbie Johnson: No one is ready for this. Reportage über das K5 in Estland („The Guardian“, 16. April 2009 – mit einem Audio-Bericht des Autors, 4:45 Min.) Directeur van het CCD CoE is sinds februari 2008 luitenant-kolonel Ilmar Tamm.Estonia: Lt. Col. Tamm appointed head of Cyberdefense Center (Estonian Embassy in Washington, Februar 2008)