De madagaskarwitoogeend (Aythya innotata) is een vogel uit de familie Anatidae. De wetenschappelijke naam van de soort werd gepubliceerd in 1894 door Salvadori. De soort is endemisch op Madagaskar.
Beschrijving De madagaskarwitoogeend is een duikeend die 46 cm lang is. Het is de enige duikeend in deze regio. Het verschil met andere eenden is de witte iris van het mannetje, de witte vlakken op de vleugels en de lange aanloop die de eenden over het water maken voor zij opvliegen. Het mannetje is in het broedkleed van boven donkerbruin en van onder wit. De kop en de hals zijn zwartbruin en een zwakke metaalachtige glans. De borst is donker roodbruin en de flanken zijn grijsbruin. Het vrouwtje, onvolwassen eenden en mannetjes buiten de broedtijd zijn kleurig. Vrouwtjes en jonge vogels missen de witte iris. De snavel is altijd loodgrijs met zwart aan het einde.
Voorkomen Tot in de jaren 1930 kwam de madagaskarwitoogeend voor op het Alaotrameer in het hoogland in het noorden van Madagaskar. Het was een eend van ondiepe meertjes en moerasgebieden met dichte vegetaties in de buurt. Het aantal nam in de loop van de jaren 1940 en 1950 dramatisch af. Veldonderzoek geeft aan dat de soort historisch gebonden was aan ondiepe zoetwatermeren en moerassen met open water en aangrenzende dichte vegetatie; de vindplaats van de herontdekking is daarentegen een vulkanisch meer met weinig oevervegetatie, op een hoogte tussen circa 700 en 1.660 m. BirdLife International (2023). Species factsheet: Aythya innotata. Geraadpleegd op 26 mei 2026.
thumb|left|Illustratie van de madagaskarwitoogeend uit de Catalogue of the Birds in the British Museum gemaakt door John Gerrard Keulemans in 1895.
Beschermingsstatus De madagaskarwitoogeend werd een uiterst zeldzame soort. Op 9 juni 1960 werd nog een groepje van ongeveer twintig eenden gezien. Het was toen al een zeldzame vogel; toch werd één mannetje geschoten en dit exemplaar kwam terecht in de collectie van het Zoölogisch Museum Amsterdam.
Daarna waren er tot 1991 geen betrouwbare observaties. In 1991 werd een goed gedocumenteerde waarneming gedaan in een meer op de centrale hoogvlakte van Madagaskar. Intensieve zoektochten in de jaren 1990 en in 2000-2001 leverden geen nieuwe waarnemingen op, zodat men vermoedde dat de soort was uitgestorven. In 1994 werd de madagaskarwitoogeend als ernstig bedreigd vermeld op de Rode Lijst van de IUCN.
In november 2006 werd in een afgelegen gebied in het noorden van Madagaskar in het Matsaborimenameer een groepje van negen volwassen madagaskarwitoogeenden en vier onvolwassen dieren waargenomen.website BirdLife De herontdekkingsplek bleek te bestaan uit een groep van vier hooggelegen meren bij Bemanevika; sindsdien is de populatie geconcentreerd op het Matsaborimenameer, met kleinere aantallen op aangrenzende meren.
In 2009 werden door Durrell Wildlife Conservation Trust en de Wildfowl and Wetlands Trust (WWT) 24 eieren uit Bemanevika in gevangenschap gebracht om de soort voor uitsterven te behoeden en een bronpopulatie voor herintroductie op te bouwen. De eerste succesvolle kweek in gevangenschap vond plaats in 2011; nadien werd in Antsohihy een fokcentrum opgezet en is op een tweede nabijgelegen locatie ruimte gemaakt voor publieksvoorlichting, samen goed voor meer dan honderd dieren in gevangenschap. In 2012 werd bekendgemaakt dat een vrouwtje madagaskarwitoogeend 18 kuikens had uitgebroed.World's rarest ducklings hatch in Madagascar
Omdat de herontdekkingsplaats hooguit ongeveer 50 volwassen vogels kan dragen, werd gezocht naar een geschikte herintroductielocatie. Het Sofiameer werd hiervoor aangewezen en in 2017 als Ramsargebied erkend. In december 2018 werden de eerste 21 in gevangenschap gefokte eenden uitgezet; in november 2019 vond de eerste broedpoging in het wild plaats en in januari 2020 vlogen acht jongen uit. Tussen september en november 2021 werden nog eens 35 vogels uitgezet, waardoor het aantal volwassen dieren op het Sofiameer in 2022 op 47 kwam te staan; deze populatie is nog afhankelijk van bijvoedering vanuit drijvende volières.
In 2015 werd de herontdekkingsplek beschermd door de aanwijzing van het nationaal beschermd gebied Bemanevika. De wilde populatie aldaar wordt momenteel als stabiel beschouwd en geschat op 30 tot 50 volwassen individuen (beste schatting circa 45 dieren). Het broedsucces op het vulkanische meer is beperkt, vooral doordat kuikens onvoldoende voedsel vinden in het relatief diepe, koude water met een lage dichtheid aan ongewervelden. De historische teloorgang in het Alaotrameer wordt vooral toegeschreven aan de introductie van uitheemse roofvissen (onder meer Oreochromis-, Sarotherodon- en Tilapia-soorten) en aan habitatverlies door rijstbouw en sedimentatie, in combinatie met jacht en bijvangst in kieuwnetten. Op de Rode Lijst van de IUCN staat de soort als ernstig bedreigd (assessment 2023, criterium D).
Categorie:Aythya Categorie:Endemisch dier uit Madagaskar Categorie:IUCN-status kritiek