thumb|Open Monumentendag in Vlaanderen (2022) thumb|Open Monumentenvlag in Wallonië (2022) Open Monumentendag wordt in Europese landen jaarlijks georganiseerd in de maand september. Gewoonlijk niet vrij toegankelijke monumenten worden dan gedurende een of twee dagen opengesteld voor publiek. Ook in Suriname is er een Open Monumentendag.
De Europese Open Monumentendagen vonden voor het eerst plaats in 1991. Daarvoor waren er al lokale initiatieven: in 1984 vond in Frankrijk de eerste Journée Portes Ouvertes plaats, en in Nederland was de eerste Open Monumentendag in 1987. Vlaanderen volgde in 1989. Naar aanleiding van het succes van de Franse en Nederlandse dagen, organiseerde het Comité voor Cultureel Erfgoed van de Raad van Europa in 1989 een internationale bijeenkomst, waarbij overleg plaatsvond over eventuele Europese Open Monumentendagen. De plannen die tijdens deze bijeenkomst bedacht zijn, werden door de Raad van Europa en de Nederlandse Stichting Open Monumentendag verder uitgewerkt. Dit leidde tot de eerste European Heritage Days in 1991. In dat jaar deden er elf landen mee, in 2005 waren het er 47.A joint action of the Council of Europe and the European Commission (pdf); 13 maart 2009. In 2017 waren er vijftig staten die de Europese Culturele Conventie ondertekenden aangesloten bij European Heritage Days en er werden 70.000 georganiseerd.European Heritage Days 2017
Naast het openstellen van gebouwen worden er activiteiten georganiseerd voor jong en oud, zoals wandelingen, concerten, fietstochten, boottochten en lezingen.
Nederland thumb|Open Monumentendag 2017 In Nederland vindt Open Monumentendag altijd plaats in het tweede weekend van september. Gemeenten beslissen zelf of ze meedoen aan Open Monumentendag en of ze het hele weekend meedoen of alleen de zaterdag of de zondag. Tachtig procent van alle Nederlandse gemeenten doet mee aan Open Monumentendag, dat wil zeggen dat er zo'n 330 comités meewerken. Open Monumentendag is een initiatief van de Stichting Nederland Monumentenland.
Elk jaar heeft Open Monumentendag een thema:
Vlaanderen In Vlaanderen werd Open Monumentendag tot 2011 georganiseerd door het Coördinatiecentrum Open Monumentendag. Sinds 2012 heeft Herita vzw de organisatie overgenomen. Tot 2014 werd jaarlijks een bepaald thema gekozen, zoals "staal", "hout", "kloosters en abdijen". Vanaf 2015 worden lokale organisatoren vrij gelaten in hun keuze, waarbij zes categorieën worden voorgesteld. Sinds 2022 wordt terug rond een centraal thema gewerkt, dat in lijn ligt met het thema van de European Heritage Days. Open Monumentendag Vlaanderen vindt iedere tweede zondag van september plaats.
De thema's waren:
Een analoog evenement is de Erfgoeddag die in de lente wordt georganiseerd, in samenwerking met lokale partners (gemeente, provincie, privé), maar die zich ook richt op niet-materieel erfgoed.
Brussels Hoofdstedelijk Gewest De Openmonumentendagen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest vinden traditioneel plaats in de maand september en duren een heel weekend. Aansluitend hierop vindt Monumentenmaandag plaats, waarop scholen binnen het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zich kunnen inschrijven.
De thema's waren:
Per jaar in Nederland
2005 De Open Monumentendagen van 2005 werden officieel geopend van 2 tot 4 september in Praag en Chrudim (Tsjechië). Het thema in Nederland was Religieus erfgoed.
2006 De Open Monumentendagen van 2006 vonden in Nederland plaats op zaterdag 9 en zondag 10 september en het centrale thema was feest. Net als een jaar ervoor bezochten circa 900.000 mensen een van de circa 3.500 monumenten die opengesteld waren. Een topper was de pas gerestaureerde Ridderzaal in Den Haag met circa 15.000 bezoekers. In België vonden de Open Monumentendagen in 2006 plaats op 9 (Wallonië) en 10 (Vlaanderen) september. Met 480.000 bezoekers in Vlaanderen was het een succes. Het thema was dit jaar "import-export".
2007 thumb|Landen die deelnamen aan de European Heritage Days in 2007 De Nederlandse Open Monumentendagen van 2007 vonden plaats in het weekend van 8 en 9 september. De titel was "Moderne Monumenten". Monumenten uit de twintigste eeuw stonden centraal. Bouwwerken uit de periode 1900-1965 waren gratis opengesteld voor het publiek. Er deden 350 gemeenten mee aan de dagen. Net als in 2006 bezochten circa 900.000 mensen een van de circa 3.000 monumenten die opengesteld waren. Hoogtepunt van dit jaar was de "Inktpot", het Derde Administratiegebouw van de NS, in Utrecht die op de zaterdag ruim 7.000 bezoekers trok. Het voormalige bankgebouw van architect De Bazel in Amsterdam werd door circa 4.000 mensen bezocht. In Vlaanderen (9 september 2007) is het thema "wonen", in Wallonië (8 en 9 september): "militair erfgoed" en in Brussel (op 15 en 16 september): "licht en verlichting".
2008 In 2008 waren de Open Monumentendagen in Nederland op 13 en 14 september. Het thema was in teken van Sporen. Er waren 900.000 bezoekers, ongeveer hetzelfde aantal als het jaar ervoor. De leegstaande strafgevangenis De Blokhuispoort in Leeuwarden was met 18.000 bezoekers het meest in trek. De Open Monumentendag werd in 350 gemeenten gehouden.
2009 thumb|Culemborg 2009 In 2009 waren de Open Monumentendagen op 12 en 13 september. Het thema was Op de kaart. Het bezoekersaantal in 360 gemeenten was circa 850.000.
2010 Nederland: 11 en 12 september en heeft het thema De smaak van de 19e eeuw. Vlaanderen: zondag 12 september, thema: de vier elementen (water, aarde, vuur, lucht). Wallonië: 11 en 12 september, thema: Les métiers du patrimoine.
2011 In 2011 werden de Open Monumentendagen op 10 en 11 september voor de 25e maal in Nederland gehouden. Het thema dit jaar was Nieuw gebruik - oud gebouw. In de 330 deelnemende gemeenten was er een recordaantal bezoekers van circa 950.000. Door het thema van dit jaar waren er veel monumenten voor het eerst te bezichtigen, ook leegstaande gebouwen en complexen waarvoor nog nieuwe bestemmingen worden gezocht stonden eenmalig open voor publiek. Vorig jaar trok dit weekend 905.000 bezoekers. Het grootste bezoekersaantal was ook dit jaar weer in Amsterdam, waar er in twee dagen 39.000 bezoekers waren in de 64 opengestelde monumenten. Toppers met meer dan 1.000 bezoekers waren: Museum Het Grachtenhuis (geopend in april 2011) met ruim 4.000 bezoekers, The Bank (vroegere Amsterdamsche Bank) met 3.000 bezoekers, Huis Hammerstein (van advocaat Hammerstein) met meer dan 4.000 bezoekers en het voormalige Shell-complex Overhoeks met circa 2.500 bezoekers.25e open monumentendag trekt recordaantal bezoekers
2012 Ook in 2012 werden de Open Monumentendagen in Nederland weer massaal bezocht. In de 330 gemeenten waar monumenten voor het publiek waren geopend waren er circa 925.000 bezoekers. Het monument met het grootste aantal bezoekers was de Trêveszaal in Den Haag, waar bijna 10.000 mensen een kijkje kwamen nemen. Andere topbestemmingen waren dit jaar het juist gerestaureerde Kasteel de Haar in Haarzuilens (5.000 bezoekers) en Park Sonsbeek in Arnhem (6.000 bezoekers). Voorts hadden Landgoed de Keukenhof in Lisse en het wederopbouwcomplex De Lichtenberg in Weert beide zo'n 3.000 bezoekers. Enkele bezoekersaantallen: Amsterdam 35.000, Dordrecht 33.000, Den Haag 28.000, Bergen op Zoom 20.000, Rotterdam 19.500, Deventer 16.000, Leiden 15.000, Utrecht 15.000, 's-Hertogenbosch 15.000, Amersfoort 15.000, Groningen 12.000, Zwolle 11.500, Breda 6.000, Lisse 5.000, Eindhoven 4.300, Gouda 4.000, Leidschendam-Voorburg 3.700.Open Monumentendag, september 2012.
2013 Op de 27ste Open Monumentendag hebben circa 900.000 mensen het evenement bezocht. Grootste topper dit jaar was de Hortus botanicus Leiden die onlangs is heropend en tijdens de Open Monumentendag circa 7.000 bezoekers trok. Andere toppers waren de Rotterdamse voormalige gevangenis Noordsingel, tot voor kort nog in gebruik, en goed voor zo'n 6.000 bezoekers, alsook het Openluchttheater Lichtenberg in Weert met 3.000 bezoekers. In Utrecht was Paushuize de topper en ook het pand De Truttige Tuyl, Het Utrechts Archief, Rechtbank Midden-Nederland en de Vrede van Utrecht-route trokken veel belangstelling. In Amsterdam behoorden het gebouw De Bazel, de Beurs van Berlage, de Oude Kerk, grachtenhuis De Solemne en de ambtswoning van de burgemeester tot de toppers.
In Zwolle waren de kerkgebouwen favoriet, waar 33 koorconcerten en vier orgelconcerten werden gegeven. Een modeshow over machtige en prachtige kledij trok veel bezoekers in Bergen op Zoom en in Groningen waren de Martinikerk en Huize Tavenier de trekkers. Andere toppers waren het Bisschoppelijk paleis in 's-Hertogenbosch, de kelder van de Pieterskerk in Leiden, Museum Bronbeek en Kasteel Zijpendaal in Arnhem, Kasteel Biljoen in Velp en Huis te Wedde ofwel De Burcht. In Tilburg waren het klooster van de Zusters van Liefde favoriet evenals de rechtbank. In Bloemendaal werd Landgoed Elswout druk bezocht en in Kerkrade Abdij Rolduc.
De drukst bezochte gemeenten: Amsterdam 41.000, Dordrecht 30.000, 's-Hertogenbosch 22.000, Rotterdam 22.000, Zwolle 20.000, Bergen op Zoom 19.000, Deventer 16.000, Delft 13.000, Utrecht 12.500, Groningen 12.000, Leiden 12.000, Arnhem 10.000, Tilburg 10.000, Weert 6.000, Rheden-Rozendaal 5.000, Apeldoorn 5.000, Súd West-Fryslân 4.500, Alkmaar 3.000, Gouda 3.300.www.openmonumentendag.nl; september 2013.
2014 In Nederland hielden zich in 2014 circa 330 gemeentelijke comités bezig met de organisatie van Open Monumentendag. In zo'n tachtig procent van alle Nederlandse gemeenten wordt deze dag georganiseerd. Er zijn er in totaal ca. 18.000 vrijwilligers voor Open Monumentendag actief.Open Monumentendag 2014
Tijdens de Open Monumentendagen op 13 en 14 september 2014 waren er net als vorig jaar circa 900.000 bezoekers. Het thema was dit jaar 'Op reis', er waren vele vormen van transport waarmee bezoekers konden meerijden, zoals klassieke auto's, schepen en bussen tot de dieseltractor, de paardentram, de elektrische tram of de stoomtram.
Voorts waren er 6.000 monumenten en activiteiten voor het publiek om te bezoeken of aan deel te nemen. Topmonumenten waren de tramremises. In Amsterdam trok tramremise De Hallen 7.300 bezoekers en de Tramremise Princenhage in Breda 6.000. Radio Kootwijk bij Apeldoorn, ook een monument gerelateerd aan reizen, trok circa 3.000 bezoekers. Tot de toppers behoorden ook de Bataviawerf in Lelystad, Dwingeloo Radiotelescoop en het Spoorwegmuseum in Utrecht.
In Amsterdam waren verder de populairste monumenten: het Haarlemmermeerstation, het Huis Bartolotti, het Aalsmeerder Veerhuis, de Oude Kerk en de Beurs van Berlage.
Tot de toppers behoorde ook de Zwitsalfabriek in Apeldoorn met 6.500 bezoekers. In de Nieuwe Kerk in Delft was het bezoekersaantal 5.000 en in Den Haag trokken het gebouw van de Eerste Kamer en de Ridderzaal circa 4.000 bezoekers. Verder zijn het vermelden waard: het Stadhuis van 's-Hertogenbosch met 3.300 bezoekers, de Martinikerk in Groningen met 3.000 bezoekers, de Van Nellefabriek in Rotterdam met 2.250 bezoekers, de Grote kerk van Dordrecht met 2.200 bezoekers en Museum De Fundatie in Zwolle met 2.000 bezoekers.
De drukst bezochte gemeenten waren: Amsterdam 38.000, Den Haag 32.000, Dordrecht 31.000, Rotterdam 24.000, Bergen op Zoom 22.000, 's-Hertogenbosch 21.000, Breda 17.000, Deventer 16.000, Utrecht 15.000, Delft 15.000, Zwolle 15.000, Leiden 13.000, Apeldoorn 10.000, Weert 8.000, Tilburg 7.500, Amersfoort 7.000, Zutphen 5.700, Arnhem 5.200, Groningen 5.000, Súdwest-Fryslân 5.000, Oss 4.500, Maastricht 4.000, Gouda 4.000, Bernheze 4.000, Tweestromenland 3.100, Voorschoten 3.000, Leidschendam-Voorburg 3.000 bezoekers.Massaal op reis tijdens Open Monumentendag, www.openmonumentendag.nl; 14 september 2014.
2015