De endeldarmJJE van Everdingen, AMM van den Eerenbeemt. Pinkhof Geneeskundig woordenboek, 2012. 12e druk of in het Latijn rectum Federative Committee on Anatomical Terminology. Terminologia Anatomica, 1998. is bij zoogdieren het laatste deel van de dikke darm. De endeldarm heeft bij mensen een S-vorm. De ontlasting (faeces) verzamelt zich in de endeldarm, om vervolgens via de anus (die via de anaalsfincter als kringspier fungeert) het lichaam te verlaten. De stoelgang (defecatie), wordt door het afferente zenuwstelsel opgewekt, wanneer de endeldarm voldoende is gevuld. Het anaal kanaal is het laatste deel van de endeldarm.
Aandoeningen van het rectum: Proctitis: lokale ontsteking van het slijmvlies van het rectum. Rectocèle: uitzakken van een kluwen darmlissen. Prolapsus ani et recti: naar buiten stulpen van darmslijmvlies. Ontlastingincontinentie: onvermogen om ontlasting op te houden. Anaal spasme: pijn in de anus of laag in het rectum, die vooral 's nachts optreedt, zeer hevig kan zijn en doorgaans spontaan na 10 à 30 minuten verdwijnt. Endeldarmkanker: kwaadaardige tumoren geven aanleiding tot slijm- of bloedverlies en valse stoelgangdrang. De diagnose van rectum- of endeldarmkanker wordt meestal na een endoscopie gesteld.
De endeldarm is bij mensen 15 à 20 cm lang.
Naamgeving Algemeen Bij de naamgeving van de endeldarm zijn er drie hoofdgroepen te onderscheiden met voor elke groep een eigen onderliggende betekenis. De eerste groep heeft als onderliggende betekenis: recht, de tweede groep: einde en de laatste groep: begin. Daarnaast is er nog een vierde restgroep.
I. Recht: Intestinum rectum Ontleningen De Latijnse naam intestinum rectum wordt al sinds jaar en dag gebruikt in de officiële Latijnse nomenclatuur voor de anatomie (Terminologia Anatomica, voorheen Nomina Anatomica), met of zonderInternational Anatomical Nomenclature Committee (1955). Nomina Anatomica . London/Colchester:Spottiswoode, Ballantyne and Co. Ltd.Donáth, T. & Crawford, G.C.N. (1969). Anatomical dictionary with nomenclature and explanatory notes. Oxford/London/Edinburgh/New York/Toronto/Syney/Paris/Braunschweig: Pergamon Press.International Anatomical Nomenclature Committee (1966). Nomina Anatomica. Amsterdam: Excerpta Medica Foundation.International Anatomical Nomenclature Committee (1977). Nomina Anatomica, together with Nomina Histologica and Nomina Embryologica. Amsterdam-Oxford: Excerpta Medica.International Anatomical Nomenclature Committee (1983). Nomina Anatomica, together with Nomina Histologica and Nomina Embryologica. Baltimore/London: Williams & WilkinsInternational Anatomical Nomenclature Committee (1989). Nomina Anatomica, together with Nomina Histologica and Nomina Embryologica. Edinburgh: Churchill Livingstone. toevoeging van het woord intestinum. De naam zou al in gebruik zijn geweest aan het begin van onze jaartelling en is terug te vinden bij de Romeinse encyclopedist Aulus Cornelius Celsus.Triepel, H. (1910). Die anatomischen Namen. Ihre Ableitung und Aussprache. Mit einem Anhang: Biographische Notizen. (Dritte Auflage). Wiesbaden: Verlag J.F. Bergmann.Singer, C. (1959). The Strange Histories of Some Anatomical Terms. Medical History, 3, 1- 7. Tijdens de middeleeuwen zijn er in het anatomische Latijn vooral andere termen voor de endeldarm in zwang, waaronder begrippen afkomstig uit de Latijnse vertalingen van werken uit het Arabisch. In het Magnum Opus De humani corporis fabrica libri septem (Zeven boeken over de bouw van het menselijk lichaam) van de zestiende-eeuwse anatoom Andreas Vesalius komt het begrip intestinum rectum gewoon weer voor.Vesalius, A. (1555). De humani corporis fabrica libri septem. Bazel Vesalius verving in zijn De Fabrica veel Arabische en middeleeuws-Latijnse woorden door goede Latijnse benamingen. Uit verschillende anatomische werken,Heister, B.D.L. (1777). Compendium anatomicum. Totam rem anatomicam brevissime complectens. Edinburgh: Gul. Creech et Gul. Schaw. gepubliceerd in de tussenliggende periode tot aan de eerste uitgave van de Nomina Anatomica uit 1895, blijkt dat het begrip gebruikelijk bleef.
De Latijnse woorden rectum en intestinum betekenen respectievelijk rechte en darm.Lewis, C.T. & Short, C. (1879). A Latin dictionary founded on Andrews' edition of Freund's Latin dictionary. Oxford: Clarendon Press. Deze naam komt ook als letterlijke vertaling voor in het Nederlands als rechte darmGabler, E. & Winkler, T.C. (1881). Latijnsch-Hollandsch woordenboek over de geneeskunde en natuurkundige wetenschappen. (Tweede druk). Leiden: A.W. Sijthoff.Buys, E. (1769). A new and complete dictionary of terms of art/Nieuw en volkomen konstwoordenboek. Amsterdam: Kornelis de Veer. en in het Engels als straight gutBarker, L.W. (1907). Anatomical terminology with special reference to the [BNA]. With vocabularies in Latin and English and illustrations. Philadelphia: P. Blakiston’s Son & Co. of straight intestine.Chauncey Eycleshymer, A. (1917). Anatomical names, especially the Basle Nomina Anatomica ("BNA"). New York: William Wood & Company. In het Engels betekent straight, "recht"Martin, W., & Tops, G.A.J. (1989). Van Dale groot woordenboek Engels-Nederlands (Tweede druk). Utrecht/Antwerpen: Van Dale Lexicografie. en zowel gut als intestine betekenen: darm. In andere talen, zoals het Italiaans (rettoMaxwell, T. (Ed.) (1890). Terminologia medica polyglotta. London: J. & A. Churchill /Paris: G. Mason /Philadelphia: P. Blakiston, Son & Co.Schleifer, S.K. (Ed.) (2011). Corpus humanum, The human body, Le corps humain, Der menschliche Körper, Il corpo umano, El cuerpo humano, Ciało człowieka, Människokroppen, Menneskekroppen, Τό ανθρώπινο σῶμα, ЧЕЛОВЕК. FKG.), het Spaans en Portugees (rectoSpalteholz, W., Tortella, E.P. & Vilahur Pedrals, J. (1975). Atlas de anatomía humana. Tomo primero. Huesos, articulaciones y ligamentos. (Negende uitgave) Barcelona: Editorial Labor, S.A.) zijn herkenbare varianten van rectum ontstaan. In sommige talen is de spelling van rectum volledig ongewijzigd, zoals in het Frans, in het EngelsDirckx, J.H. (Ed.) (1997).Stedman’s concise medical dictionary for the health professions. (3rd edition). Baltimore: Williams & Wilkins.Anderson, D.M. (2000). Dorland’s illustrated medical dictionary (29th edition). Philadelphia/London/Toronto/Montreal/Sydney/Tokyo: W.B. Saunders Company. en in het Nederlands of is de spelling licht gewijzigd, zoals bij Rektum in het DuitsMarle, W. (1930). Guttmanns medizinische Terminologie (23. Und 24. Auflage). Berlin/Wien: Urban & Schwarzenberg.Arnaudov, G.D. (1964). Terminologia medica polyglotta. Latinum-Bulgarski-Russkij-English-Français-Deutsch. Sofia: Editio medicina et physcultura.Schaldach, H. (1975). Wörterbuch der Medizin. Berlin: VEB Verlag Volk und Gesundheit.Gajic, H. & Brassat, B. (Red.) (1982). Mackensen Deutsches Wörterbuch. Herrsching: Manfred Pawlak Verlagsgesellschaft mbH. en in het Zweeds. Bij de laatstgenoemde voorbeelden is het gebruik veelal beperkt tot het wetenschappelijk taalgebruik.
Naast deze verkorte vormen, bestaan er ook langere vormen, met de toevoeging van het woord darm. Het Spaans voor darm is intestino,Vosters, S.A. (1984). Nederlands Spaans Spaans Nederlands. Utrecht/Antwerpen: Uitgeverij Het Spectrum. terug te zien in de volledige vorm intestino recto. Al veel eerder, in de zestiende en zeventiende eeuw, was deze vorm terug te vinden bij de Spaanstalige anatomen als intestino rectoGarcía Jáuregui, C. (2010). La formación de la terminología anatómica en Español. Salamanca: Universidad de Salamanca. en intestino reto.
Overeenkomst met andere woorden In de naam intestinum rectum is rectum gewoon het onzijdige bijvoeglijk naamwoord voor recht. Binnen het anatomische Latijn is het vrij gebruikelijk om intestinum weg te laten en rectum zelfstandig te gebruiken. Het woord rectum is echter niet uniek. Er zijn meer woorden in het klassieke Latijn die een substantivering waren van het bijvoeglijke naamwoord rectum. Zo kon rectum ook verwijzen naar het goede, rechtvaardigheid of deugd. Het woord rectum was zelf afgeleid van het werkwoord regere.Wageningen, J. van & Muller, F. (1921). Latijnsch woordenboek. (3de druk). Groningen/Den Haag: J.B. Wolters’ Uitgevers-Maatschappij Dit Latijnse werkwoord kon zowel richten of rechthouden betekenen, alswel leiden besturen, of regeren, maar ook het mennen van paarden. Het bijvoeglijk naamwoord rectum is dan ook te lezen als rechtuit leiden of in een rechte lijn bekeken.
Niet alleen in het Latijn is door de afleiding van het bijvoeglijk naamwoord voor recht een grote overeenkomst ontstaan tussen dit bijvoeglijke naamwoord, de woorden afgeleid van dit bijvoeglijk naamwoord en het woord voor endeldarm. Ook in bepaalde Romaanse talen komt het woord endeldarm nog overeen met het bijvoeglijk naamwoord voor recht in desbetreffende taal. In het Spaans wordt voor het bijvoeglijk naamwoord recht zowel derecho als recto gebruikt. Het woord recto kan dus zowel recht als endeldarm aanduiden in het Spaans. Ook zien we de zelfstandige naamwoorden recto (Spaans) en rectum (Latijn) terug in de betekenis van rechtvaardigheid. Binnen de anatomie kan recto ook de verkorte naamgeving zijn van een músculo recto.Sliosberg, A. (1975). Elsevier’s medical dictionary in five languages. English/American / French / Italian / Spanish and German. (2de uitgave). Amsterdam/Oxford/New York: Elsevier’s Scientific Publishing Company. Het bijvoeglijk naamwoord derecho werd overigens ook gebruikt door de Spaanstalige anatomen uit de 15e, 16e en 17e eeuw om naar de endeldarm te verwijzen in namen zoals intestino derecho en tripa derecha. Het woord tripa betekent overigens net zoals intestino darm. In 1493 gebruikte Cauliaco naast het Latijnse rectum de Spaanse vertaling derecho (zonder intestino of tripa).
In het Italiaans is er wel een onderscheid ontstaan. De Italiaanse bijvoeglijke naamwoorden direttoStandaard Producties (1998). Standaard klein woordenboek. Italiaans-Nederlands/Nederlands-Italiaans. Antwerpen: Standaard Producties. en rittoLangenscheidt (1990). Langenscheidt Standard dictionary Italian. Italian-English English-Italian. Berlin/Munich: Langenscheidt KG. zijn beide vertalingen van het bijvoeglijk naamwoord recht, maar niet van het zelfstandige naamwoord endeldarm. Het woord ritto is overigens wel afgeleid van het Latijnse bijvoeglijke naamwoord rectus.Körting, G. (1901). Lateinisch-Romanisches Wörterbuch. (Zweite Auflage). Paderborn: Verlag Ferdinand Schöningh.
In het Frans wordt er naast rectum (niet aangepast aan de Franse taal) ook nog de 'vertaling' intestin droitDauzat, A., Dubois, J., & Mitterand, H. (1964). ‘’Nouveau dictionnaire étymologique et historique.’’ Paris: Librairie Larousse. gebruikt. Droit is afgeleid van het Latijnse woord directus, 'recht gelegd'.
Vertaling uit het Oudgrieks De vraag is natuurlijk wel waarom dit in de mens gekromde darmstuk de naam rechte darm draagt.Hyrtl, J. (1880). Onomatologia Anatomica. Geschichte und Kritik der anatomischen Sprache der Gegenwart. Wien: Wilhelm Braumüller. K.K. Hof- und Unversitätsbuchhändler. De Latijnse naam intestinum rectum is een vertaling van het Oudgriekse begrip ἀπευθυσμένον ἔντερον. Net zoals intestinum betekent het Oudgriekse woord ἔντερον darm.Liddell, H.G. & Scott, R. (1940). A Greek-English Lexicon. revised and augmented throughout by Sir Henry Stuart Jones. with the assistance of. Roderick McKenzie. Oxford: Clarendon Press. Het woord ἀπευθυσμένον is afgeleid van het werkwoord ἀπευθύνειν, (weer) recht maken,Muller, F. (1932). Grieksch woordenboek. (3de druk). Groningen/Den Haag/Batavia: J.B. Wolters’ Uitgevers-Maatschappij N.V. of richten, sturen. Dit werkwoord is afgeleid van het bijvoeglijke naamwoord εὐθύς, recht of rechtvaardig. In dat opzicht is er een betekenisovereenkomst met het Latijnse bijvoeglijk naamwoord rectum.