Homo antecessor, 1997. A Hominid from the Lower Pleistocene of Atapuerca, Spain: Possible Ancestor to Neanderthals and Modern Humans. Science 276: 1392-1395. is een fossiele mensensoort die voor het eerst in Spanje werd gevonden. Omdat de Spaanse ontdekkers menen dat het om de eerste Europese inwoner gaat, hebben ze hem naar het Latijnse woord voor "ontdekker", "pionier" genoemd: antecessor. De soort leefde rond de 800 000 jaar geleden (in het Vroeg Pleistoceen) in Eurazië en mogelijk Afrika.
De botten van Homo antecessor werden in 1994 ontdekt in het Atapuercagebergte in de Noord-Spaanse provincie Burgos, in de Gran Dolina-grot. Een 780 000 jaar oud skelet van een tienjarig meisje is het best bewaard gebleven., Biochronological implications of the Arvicolidae (Rodentia, Mammalia) from the Lower Pleistocene hominid-bearing level of Trinchera Dolina 6 TD6, Atapuerca, Spain. Journal of Human Evolution, Volume 37, 1999, pp. 353–373 De soort werd in 1997 benoemd. Tot 2007 zijn zo'n 170 beenderen opgegraven.
Homo antecessor werd ongeveer even lang als de moderne mens maar had een wat kleinere herseninhoud met een laag voorhoofd. Hij deelde met de moderne mens een tamelijk plat gezicht, zonder ver naar voren uitstekende bovenkaken. Zijn onderarmen waren relatief lang.
Homo antecessor is volgens de ontdekkers de laatste gemeenschappelijke voorouder van Homo sapiens en de neanderthalers. Sommige onderzoekers zien hem echter als een jonger synoniem van (en dus identiek aan) Homo heidelbergensis of Homo ergaster (welke zelf ook als een vroege Homo erectus gezien is). et al. 1997-2001: the status of Homo antecessor In: Zephyrus 53-54, 2000-2001, 5-14. Salamanca, 2001. pag. 9 Andere onderzoekers vinden dat Homo antecessor de evolutionaire overgangsvorm is van Homo ergaster naar Homo heidelbergensis.Anthropology Archive, (20 februari 2011):Human evolution: Early Homo. Geraadpleegd op 23 maart 2011
H. antecessor joeg op herten. Er zijn aanwijzingen dat hij als een kannibaal ook zijn soortgenoten at. Noten en bessen kunnen een belangrijk deel van zijn voedsel hebben gevormd. Hij schijnt het gebruik van vuur nog niet te hebben gekend. Opvallend is dat de werktuigen in de Gran Dolina gevonden voor die periode en plaats tamelijk archaïsch zijn, bestaande uit stenen die snel van een enkelvoudige snijrand zijn voorzien. Ze zijn bijna identiek aan werktuigen van de Oldowantraditie (2,6 miljoen jaar oud)., A Saltational Approach for the Evolution of Human Cognition and Language. University of New South Wales, 2010. p. 97 Er bevinden zich echter ook wat grove vuistbijlen onder.
Ontdekking Homo antecessor wordt benoemd De Sierra de Atapuerca, een klein bergmassief bij Burgos, stond al in de negentiende eeuw bekend als bron van vele fossielen. In 1863 werden archeologische vondsten gemeld uit de Cueva Clega. Een andere grot die belangstelling kreeg, was de Cueva Mayor. In 1966 vond archeoloog Francisco Jordá Cerdá in de Gran Dolina ("grote zinkgat") prehistorische werktuigen. In 1976 onderzocht Trinidad Torres de Gran Dolina op zoek naar berenfossielen. Daarbij bezocht hij ook de nabijgelegen Sima de los Huesos ("beenderput"). Daar trof hij naast beren de fragmentarische resten aan van archaïsche mensen, wat de nieuwsgierigheid prikkelde van collegae. Emiliano Aguirre was in de jaren tachtig de eerste die er opgravingen verrichtte,Gil E., Aguirre E. & Hoyos M. 1987. "Contexto estratigrafico". In: Aguirre E., Carbonell E., Bermudez de Castro J.M., editors. El hombre fosil de Ibeas y el Pleistoceno de la Sierra de Atapuerca. Valladolid Consejería de Cultura y Bienestar Social, Junta de Castilla y Leon. p 47–54 wat tot en met 1993 zo'n 1300 menselijke botfragmenten opleverde. left|thumb|Kaart van het grottenstelsel In 1992 begonnen José María Bermúdez de Castro, Eudald Carbonell en Juan Luis Arsuaga ook de Gran Dolina systematisch uit te graven, tot een diepte van vijfentwintig meter. Op 8 juli 1994 vond Aurora Martín Nájera er de eerste menselijke botten van een archaïsch type in het naar haar vernoemde Aurora Stratum, een laag met een oppervlakte van dertien vierkante meter. Indertijd waren deze botten vermoedelijk de oudste menselijke resten die ooit in Europa waren aangetroffen, hoewel dat niet bekend was omdat Homo cepranensis te oud gedateerd werd. De vondsten werden in 1995 in de wetenschappelijke literatuur gemeld.Carbonell E., Bermudez de Castro J.M., Arsuaga J.L., J.C. Díez, A. Rosas, G. Cuenca-Bescós, R. Sala, M. Mosquera & X.P. Rodríguez. 1995. "Lower Pleistocene hominids and artifacts from Atapuerca-TD6 (Spain)". Science 269: 826–830 De eerste serie opgravingen werd voortgezet tot en met 1996.
De onderzoekers kwamen tot de conclusie dat het een geheel nieuwe soort betrof. In 1997 benoemden ze die als Homo antecessor. De soortaanduiding betekent "voorganger" in het Latijn. Ze meenden namelijk dat dit de eerste mensensoort was die Europa koloniseerde.
Het holotype is specimen ATD6-5, een stuk rechteronderkaak dat nog de kiezen bewaart en wat losse tanden. In het begin van de twintigste eeuw was het totaal aan specimina opgelopen tot ruim honderd. Latere opgravingen tussen 2003 en 2007, over een extra tien vierkante meter, voegden daar nog eens zestig stukken aan toe. De belangrijkste daarvan zijn de specimina ATD6-15 en ATD6-69 die de vorm van het aangezicht onthullen. Behalve schedelelementen zijn ook wervels, ribben, een sleutelbeen, onderarmbeenderen, vingerkootjes, middenvoetsbeentjes en uiteinden van dijbeenderen en scheenbeenderen gevonden, allemaal uit laag TD6. Ze vertegenwoordigen een minimum van vier individuen.
Latere vondsten Sima del Elefante, Spanje In 2007 vonden Spaanse onderzoekers in de Sima del Elefantegrot, die ongeveer tweehonderd meter van de Gran Dolinagrot af ligt, een 1,2 tot 1,1 miljoen jaar oude tand van een individu van tussen de twintig en vijfentwintig jaar oud. Op 27 maart 2008 kondigden deze wetenschappers onder meer de ontdekking aan van een fragment van een onderkaak (samen met de tanden het specimen ATE9-1 vormend), stenen scherven en het bewijs - in de vorm van een bewerkt bot - dat Homo antecessor aldaar dieren slachtte. et al. The first hominin of Europe. 27 maart 2008. Nature 452 (7186): 465–469. Bezocht: 4 oktober 2010 De Simo del Enfante en Gran Dolina vormen een onderdeel van een complex van grotten gelegen in de Sierra de Atapuerca. Dit grottencomplex is door de Unesco aangewezen als werelderfgoed. thumb|ATE9-1 In 2011 concludeerde een studie dat de vondst niet met zekerheid aan Homo antecessor kon worden toegewezen, maar slechts aan een onbepaalde Homo sp.de Castro, J.M.B.; Martinón-Torres, M.; Gómez-Robles, A.; Prado-Simón, L.; Martín-Francésa, L.; Lapresa, M.; Olejniczaka, A. & Carbonell, E. 2011. "Early Pleistocene human mandible from Sima del Elefante (TE) cave site in Sierra de Atapuerca (Spain): A comparative morphological study". Journal of Human Evolution. 61(1): 12–25 Dit vermindert het bereik in de tijd van H. antecessor aanzienlijk.
Norfolk, Engeland In 2010 zijn weliswaar geen fossiele resten, maar wel stenen werktuigen gevonden in Happisburgh, Norfolk die aan Homo antecessor worden toegeschreven Happisburgh: The earliest humans in northern Europe. Bezocht 6 februari 2011., Norfolk earliest known settlement in northern Europe. The Daily Telegraph (London). 8 juli 2010. Bezocht: 12 december 2010 , Humans' early arrival in Britain. BBC. 7 juli 2010. Bezocht: 12 december 2010 et al., 2010. Early Pleistocene human occupation at the edge of the boreal zone in northwest Europe. In: Nature 466: 229-233., wat zou impliceren dat deze mensachtige al ongeveer 800 000 jaar geleden in Engeland leefde. Bevestigd wordt dit door de vondst van 800 000 jaar oude voetafdrukken van maximaal vijf individuen van Homo antecessor in de modder van een oude zeearm bij deze locatie., Scientists find 800,000 years old footprints in U.K.. In: Haaretz.com. 7 februari 2014. Bezocht: 7 februari 2014. Gearchiveerd op 28 september 2015. (2014) Hominin Footprints from Early Pleistocene Deposits at Happisburgh, UK. PLoS ONE 9(2): e88329. doi:10.1371/journal.pone.0088329 Uit de grootte van de voetafdrukken kan worden afgeleid, dat ze van een man en een aantal kleinere mensen afkomstig zijn, misschien wel vrouwen en kinderen. De onderzoekers vermoeden dat dit niet een jachtgroep was, maar een gezin. De individuen waren tussen 93 centimeter en 1,73 meter lang.
Beschrijving Grootte Homo antecessor was ongeveer 1,6 tot 1,8 meter lang en de grootste mannen wogen ongeveer negentig kilogram. Het sleutelbeen ATD6-50, vermoedelijk van een grote volwassen man, wijst op een lengte van tussen de 162,3 en 186,8 centimeter met een gemiddelde schattingswaarde van 174,5 centimeter, wat in 1999 berekend werd op grond van het verband tussen sleutelbeenlengte en lichaamslengte bij de moderne populatie van India, het enige land waarvan zulke gegevens bekend waren. Een spaakbeen van een volwassen individu, specimen ATD6-43, dat zo lichtgebouwd was dat het van een vrouw zou kunnen zijn, wijst op een lengte van 172,5 centimeter, afgaande op de correlaties bij moderne populaties. De gevonden middenvoetsbeentjes wijzen op een mannelijke lengte van 173 centimeter en een vrouwelijke van 168,9 centimeter. Hiermee zou H. antecessor wat langer zijn dan West-Europese neanderthalers, die gemiddeld 165,3 centimeter maten, en korter dan vroege moderne West-Europese populaties die gemiddeld 178,4 centimeter lang waren.Carretero, J.M.; Lorenzo, C. & Arsuaga, J.L. 1999. "Axial and appendicular skeleton of Homo antecessor". Journal of Human Evolution. 37(3–4): 459–499
Bij specimen ATD6-15, wellicht van een kind van elf jaar oud, wijst de vorm van het voorhoofdsbeen op een herseninhoud van 1000 cc. Bij moderne kinderen van die leeftijd zou dat gemiddeld 1270 cm³ bedragen voor jongens en 1130 cm³ voor meisjes. De hersenen van H. antecessor werden bij volwassen individuen dus kennelijk tussen de circa 1.000 tot 1.150 cm³ groot, kleiner dan het gemiddelde van de moderne mens (1.350 cm³). Ten gevolge van het beperkte fossiele materiaal is er weinig meer van de bouw van deze soort bekend, maar hij was waarschijnlijk robuuster gebouwd dan Homo heidelbergensis. et al., The first hominin of Europe. Nature 452 (7186): 465–469. . . Bezocht: 27 maart 2008.
Schedel thumb|Reconstructie van een Homo antecessor-schedel samengesteld uit botfragmenten. Bevindt zich in het Museu d'Arqueologia de Catalunya in Barcelona (Spanje).