thumb|Afbeelding uit Den Vermakelyken Avanturier Nicolaes Heinsius (Den Haag, 1656 – Culemborg, begraven 12 januari 1718) was een Nederlandse medicus, lijfarts en auteur van enige medische werken. Hij is bekend geworden door Den Vermakelyken Avanturier, een voorbeeld van de Nederlandstalige schelmenroman.
Op zijn twintigste moest hij wegens manslag Den Haag ontvluchten en leidde hij achttien jaar lang een zwervend leven. In 1679 arriveerde hij te Rome en werd hij katholiek; hij werd lijfarts van koningin Christina I van Zweden (tot ongeveer 1687), later van de keurvorst van Brandenburg te Kleef. Heinsius promoveerde in 1687 tot doctor in de medicijnen te Groningen met een proefschrift over Angina bij Johannes Bertlingius.
In 1695 vestigde hij zich in de vrijplaats Culemborg. Daar gaf hij het boek Den vermakelijken Avanturier uit, waarin veel autobiografische elementen verwerkt zijn. Vele herdrukken, navolgingen en vertalingen in het Duits, Engels, Frans en Italiaans getuigen van het succes van het werk.
Nicolaes was een (natuurlijke maar geëchte) zoon van de gelijknamige dichter Nicolaas Heinsius (1620-1681), verwekt bij Margareta Wullen, de dochter van een Lutherse predikant in Stockholm. Nicolaes' grootvader was de classicus, dichter en literatuur-criticus Daniël Heinsius (1580-1655), die in Nederland de barok in de literatuur introduceerde en van betekenis is geweest voor onder andere de ontwikkeling van het theater in Frankrijk.
Bibliografie 1687 - Disputatio medica inauguralis de angina. Quam ... ex auctoritate ... Johannis Bertlingii ... eruditorum examini submittit, Nicolaus Heinsius Nic. Fil. Proefschrift Groningen (Digitale versie) 1693 - Het ontdekt vergift der zoo genaamde melk-cuur, behelzende deszelfs schadelijckheyt in scheurbuyck, gigt en podagra ... klaarlijk, volgens de beginzelen van Cartesius opgestelt, door Nic. Heinsius, Nic.Fil. (Digitale versie) 1695 - Den vermakelyken avanturier, ofte de wispelturige en niet min wonderlyke levensloop van Mirandor; behelsende verscheide kluchtige en vermakelijke bejegeningen, toevallen, amourettes ... door N.H (Digitale versie) 1697 - De kwynende Venus, ofte een korte doch naukeurige verhandeling van de pokken ... als ook de schadelijkheid van 't kwijlen, onmatig sweeten en veelvuldig purgeren in deze ziekte ... Beneffens een Aanhang van verscheyde aanmerkingen, omtrent het genesen deser kwaal door gemelde genees-middelen. Alles op de gronden van goede reeden en ervarenheyd opgesteld door N. Heinsius, Nic. fil. med. & phil. doct. tot Cuylenborg (Digitale versie) 1698 - Naukeurige verhandeling van het podagra, en d'algemeene jigt, ... Beneffens verscheide beweerde recepten .... Tot troost der iigtige ... opgesteld. Door Nic. Heinsius, Nic.Fil. (Digitale versie) ca. 1720 - Het vermakelyke levens-verhael van den gelukkigen Corilon, waer in veel kluchtige voorvallen, geestige bejegeningen, en zyn wonderbaarlyke verheffinge beschreven worden. Door N. H. Verciert met schoone kopere platen (Digitale versie)
Vertalingen 1678 - De kluchtige romant, of De edelmoedige comedianten .... In het Fransch gestelt, door den geestigen heer Scarron en nu vertaelt door N. Heins. Vert. van: Roman comique (Digitale versie) 1697 - Don Clarazel de Gontarnos, ofte Den buiten-spoorigen dolenden ridder. : Behelzende desselfs standvastige liefde voor de schoone Silviana ... Beneffens de doortrapte fielteryen van Gandales, syn schildt-knecht. Door N.H. Oorspr. titel: Le chevalier hipocondriaque van Gilbert Saulnier Du Verdier, 1632 (Digitale versie) 1704 - Genees- en natuur-kundige verhandeling van het kwik-zilver, twistredens wyse gehouden ... tot Halle onder voorzitting van Fred. Hofman, enz. Uyt de Lat. tale overg. en met aant. opgeh. door Nic. Heins (Digitale versie) 1762 - De kluchtige romant, of het Leven der Edelmoedige comedianten. Naar het Fransch van Scharron door Nic. Heins (Digitale versie)
Literatuur 1885 - Jan ten Brink. Dr. Nicolaas Heinsius, Junior. Eene studie over den Hollandschen schelmenroman der zeventiende eeuw (Digitale versie)
Externe link
Categorie:Nederlands medicus Categorie:Nederlands schrijver Categorie:Persoon in de Nederlanden in de 17e eeuw