thumb|Gemeentehuis Loon op Zand in Kaatsheuvel Kaatsheuvel (met de klemtoon op 'Kaats', niet zoals vaak gehoord met de klemtoon op 'heu'), in het plaatselijke dialect Ketsheuvel of De Kets, is een dorpANWB Topografische Atlas Noord-Brabant (2005) - kaart 44 130-407 . in Noord-Brabant, in de gemeente Loon op Zand. Het dorp wordt omringd door de 3 natuurgebieden, Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen, Landgoed Huis Ter Heide en Westelijke Langstraat en telde op inwoners.
Het dorp is ontstaan als gemeenschap van turfstekers, later was vooral de schoenindustrie er belangrijk. In de twintigste eeuw kreeg het bekendheid als vestigingsplaats van de Efteling, de De Mandemakers Groep en de nabijheid van Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen.
Religie
Kaatsheuvel is, net als de grote meerderheid van de Zuidelijke Nederlanden, katholiek gebleven na de reformatie. De parochie Heilige Willibrord heeft lange tijd 3 actieve kerken onder zijn beheer gehad. Deze parochie maakt deel uit van het bisdom Den Bosch en de Rooms Katholieke Wereldkerk. Net als in de rest van de Zuidelijke provincies van Nederland nam het aantal gelovigen sterk af.
miniatuur|rechts|Sint Antonius bij het restaurant de Kapel in Kaatsheuvel
In 2005 werd als eerst de Sint-Jozefkerk gesloten en later in 2018 omgebouwd tot zorgcentrum. In 2020 werd bekendgemaakt dat ook de Heilige Martelaren Kerk op termijn zou sluiten. In 2023 werd duidelijk dat de kerk in eind 2024 aan de eredienst worden onttrokken. Dat betekent dat vanaf 2024 alleen de Sint Johannes de Doperkerk nog actief zal zijn in Kaatsheuvel.
Er is ook een Hersteld Hervormde Kerk aan de Zuidhollandsedijk in Kaatsheuvel. Van oudsher bedient deze kerk voornamelijk gelovigen vanuit het naastgelegen Sprang-Capelle.
miniatuur|rechts|Kaatsheuvelse neoclassicistische kerk met dakruiter aan de Zuidhollandse Dijk Kerk kaatsheuvel
Folklore Mede door de katholieke achtergrond van het dorp, zijn er nog diverse carnavalsgroepen actief. Tijdens carnaval heet Kaatsheuvel Turfstekerslaand.
Er bestaan verschillende volksverhalen over De bende van de Witte Veer, een roversbende uit de 17e eeuw. De rovershoofdman zou terechtgesteld zijn bij het Galgeneind in natuurgebied Huis Ter Heide.
Hugo van den Loonsche Duynen, of Hugo van de Cetsheuvel is een fictieve roverhoofdman, opgetekent door Ton van de Ven in de 20e eeuw.
Ligging en nabijgelegen kernen Kaatsheuvel vormt samen met de kerkdorpen Loon op Zand en De Moer de gemeente Loon op Zand. Het ligt in De Langstraat. Deze streek, gevormd door Dongen, Kaatsheuvel, Waalwijk en Heusden, stond bekend om zijn leder- en schoenenindustrie.
Verder is Kaatsheuvel onderdeel van de geografische hoofdregio 'Hart van Brabant', waar de Langstraat-gemeenten (met uitzondering van Heusden) onder vallen, aangevuld met gemeenten Tilburg, Hilvarenbeek, Oisterwijk, Gilze-Rijen en Goirle. Hart van Brabant wordt gezien als de toeristische regio van Noord-Brabant, doordat het trekpleisters De Efteling, Beekse Bergen, La Trappe Brouwerij de Koningshoeven, Nationaal Park Loonse en Drunense Duinen en natuurgebieden Huis ter Heide en Oisterwijkse Bossen en Vennen binnen de grenzen heeft liggen.
Buurtschappen Berndijk, van Heeswijkstraat, Hooge Zandschel, Sprangsevaart, Gasthuisstraat-West, De Zwijgertjes, Pannehoef, 't Rooie Dorp, De Els, Bernsehoef, Loons Hoekje
Etymologie Er bestaan verschillende opvattingen over het ontstaan van de plaatsnaam Kaatsheuvel. Er wordt beweerd dat Kaatsheuvel vernoemd is naar een middeleeuwse heilige 'Sint Catharina'., Uit de Schaduw van het Verleden, Kaatsheuvel, 2005. Door verschillende gilden werd ze als beschermheilige gekozen. Een andere theorie vertelt dat de naam Kaatsheuvel een verbastering is van Cetshoeve, dat de naam was van een herberg die ongeveer op de plek stond waar zich nu de Efteling bevindt. Ook het Kaatsspel komt voor in oorsprongsverhalen. Turfstekers zouden zich gevestigd hebben en het spel regelmatig op een heuvel gespeeld hebben. In het Canon van Loon op Zand wordt echter uit de doeken gedaan dat Kaatsheuvel afgeleid is van Ketshovel, wat een ander woord is voor stapelplaats van turf.
Geschiedenis De oudste vermelding van Kaatsheuvel is uit 1506, waar de plaats genoemd wordt als Ketshovel. De buurtschap zelf bestond toen al enkele eeuwen en behoorde tot de heerlijkheid Venloon, later Loon op Zand genaamd. Oorspronkelijk leefden de bewoners van de turfwinning. In 1396 werd op last van Paul van Haastrecht de Turfvaart gegraven die van 's Gravenmoer via Kaatsheuvel naar 's-Hertogenbosch liep. De turfwinning kwam omstreeks 1600 tot een einde en de vaart verzandde. De turfwinners werden keuterboeren: ze bezaten, naast hun werkzaamheden als turfsteker, een klein boerderijtje.
Kaatsheuvel lag in het grensgebied van Staats-Brabant en het Gewest Holland, zodat de plaats een toevluchtsoord voor ongunstige elementen kon worden. In 1720 vond een roversbende, De Witte Veer, een schuilplaats in het Ravensbos nabij Zandschel. Dit gezelschap ondernam rooftochten tot diep in Holland. Uiteindelijk werd de bendeleider, Zwarte Johannes, gevangengenomen door drossaard Otto Juijn van Loon op Zand. Vermoedelijk komt hier de bijnaam Messentrekker vandaan.
thumb|Het Witte Kasteel van Paul van Haestrecht, heer van Venloon
Na voor het bijwonen van de mis afhankelijk te zijn geweest van de parochies in Loon op Zand of Sprang, stelde de heer van Loon op Zand in 1731 een ruimte in zijn boerderij voor dat doel ter beschikking, terwijl in 1736 een schuurkerk gereedkwam die in 1836 door een stenen waterstaatskerk werd vervangen. In 1913 werd deze vervangen door de huidige Sint-Janskerk. In 1897 werd de Heilige Martelaren van Gorcumkerk gebouwd te Berndijk en in 1936 kwam de Sint-Jozefkerk gereed. In 1873 vestigden zich de Franciscanessen uit Oirschot zich in Kaatsheuvel. Tussen 1970 en 1988 vertrokken zij weer, een bejaardentehuis achterlatend. De zusters verzorgden ook onderwijs voor meisjes.
De hervormden kregen in 1804 een kerkje aan de Zuidhollandsedijk. In 1853 werd het raadhuis van Loon op Zand naar het – sedert 1800 sterk gegroeide – Kaatsheuvel overgebracht. Dit ging met geweld gepaard. De dorpen zijn tot een compromis gekomen, Loon op Zand bleef ondanks de kleinere omvang de gemeentenaam houden, terwijl het Raadshuis in Kaatsheuvel gevestigd blijft.
Het dorp Kaatsheuvel viel onder het gezag van Paul van Haastrecht de landheer van Venloon.
Zoals gewoonlijk was er in die tijd veel rumoer met omliggende gebieden. Zo ook met de Heer van Waalwijk. Er werd ruzie gemaakt om de Turfvaart die op een grijs gebied lag tussen de landstroken. De heer van Waalwijk wilde mee profiteren van de welvaart die ontstond uit de Turfwinning. De Hertog in 's-Hertogenbosch wist verdere conflicten te voorkomen, door Paul van Haastrecht gelijk te geven. Er werd geen tol geheven op de turf, zodat 's-Hertogenbosch zonder problemen handel kon drijven met Venloon. Waterplas De galgenwiel werd aangewezen als grens tussen Venloon en Waalwijk.
Economische ontwikkeling Vanouds kende Kaatsheuvel beroepen als scharenslijper, mattenvlechter, zwavelstokmaker en stoelenmatter. Gelegen in De Langstraat steunde de economie van Kaatsheuvel lange tijd op de schoenindustrie. Dit kwam voort uit de gunstige omstandigheden voor leerlooien: stromende beekjes en de aanwezigheid van eikenschors, dat ter plaatse in windmolens tot run werd vermalen ten behoeve van de leerlooierij.
thumb|rechtop|De Stocko Schoenenfabriek. Aan de voorkant het kantoorgedeelte met daarboven woonruimte. Achter het huis staat de schoenfabriek
In 1890 waren er 134 schoenfabrieken, waaronder een aantal kleine fabrikanten die alleen een werkplaats aan huis bezaten. Dit was een enorm aantal schoenfabrieken ten opzichte van de 49 schoenfabrieken die in Waalwijk waren gevestigd.
Gedurende de Tweede Wereldoorlog gingen vele fabrieken failliet. Na de oorlog ontwikkelde het schoenmaken zich weer op grote schaal als huisnijverheid. Kaatsheuvel kreeg daardoor landelijke bekendheid.K. Grootswagers ‘Schoenmaken’, in: Uit de Schaduw van het Verleden Historie van Kaatsheuvel, Loon op Zand en De Moer, april 2005, 52.
Rond 1950 was Kaatsheuvel goed voor een vijfde van de Nederlandse schoenproductie. Burgemeester Van der Heijden vond de eenzijdigheid van de Kaatsheuvelse economie begin jaren 1950 een te groot risico, wat heeft geleid tot de oprichting van het toen geheten Natuurpark De Efteling. Reeds in 1935 was, op initiatief van de plaatselijke pastoor, het R.K. Sport- en Wandelpark geopend en dit vormde de kern van het latere uitgestrekte attractiepark. Daarnaast werd het terrein van de in 1949 gehouden tentoonstelling De Schoen aangekocht. Sindsdien heeft het attractiepark zich voortdurend uitgebreid. Inmiddels domineert, ten gevolge van de aanwezigheid van de Efteling, de toeristenindustrie het economisch klimaat en is de schoenindustrie naar de achtergrond verdwenen, alhoewel nog wel merkbaar aanwezig. De teloorgang van deze industrie vond plaats vanaf 1966, voornamelijk ten gevolge van de concurrentie van lagelonenlanden, te beginnen met Italië. Omstreeks 1980, toen ook de Oost-Aziatische landen schoenen op de markt brachten, sloten de meeste schoenfabrieken.
Hoewel vele fabrieken sindsdien verdwenen zijn, waren er omstreeks 2010 nog negen schoenfabrieken actief. De herontwikkeling van het centrum van Kaatsheuvel onder de werknaam Bruisend Dorpshart werd in 2019 afgerond. Hierbij werden nieuwe horeca- en winkelpanden, een nieuw gemeenschapshuis met theater en bibliotheek gebouwd. Ook kreeg de oude brandweerkazerne een nieuwe bestemming in vorm van horeca.
Centrum en Winkelgebied thumb|Hoofdstraat met winkelpanden, in het midden het voormalige kerkcafe Euphonia
Met een inwonersaantal tussen de 16.000 en 17.000 inwoners, heeft Kaatsheuvel een bovengemiddeld aanbod aan winkels. Het dorp kende in 2023 vier supermarkten van grote ketens. Het centrumgebied bestaat uit een kleine overdekte winkelpassage De Hoofdpoort, met ongeveer 5000 m² winkelruimte.De Hoofdpoort De Hoofdstraat, de Peperstraat, de Gasthuisstraat en de Marktstraat huisvesten ook diverse winkels.
In 2015 is het Marktplein omgedoopt tot Anton Pieckplein. Hier is in datzelfde jaar een nieuw gemeentehuis genaamd 'Het Klavier' geopend. In het gebouw is tevens horeca, een bibliotheek, een danszaal en een theaterzaal gevestigd.
Streekproducten Sinds 1900 is Brouwerij De 3 Horne in de Marktstraat actief. De brouwerij is voornamelijk bekend als pionier in diverse fruitbieren.
thumb|Theater 't Klavier
Recreatie
Buurtschap en Themapark de Efteling Kaatsheuvel is bijna onlosmakelijk verbonden met de Themapark de Efteling. In de gelijknamige buurtschap is uiteindelijk 'De Wereld van de Efteling' verrezen. Zowel in het dorp, als in het bosgebied achter het park werden hotels en vakantieparken gerealiseerd.
't Loons Hoekje Naast de Efteling kent Kaatsheuvel een recreatiegebied dat voornamelijk de buurtschap Loons Hoekje omvat. thumb|Boerderij in het Loons Hoekje in Kaatsheuvel
Hier bevindt zich onder andere de sportzone Eikendijk, waar een voetbalvereniging, een handbalvereniging, een tennisvereniging, een hockeyclub en een schietvereniging zijn gehuisvest.
In het Loons Hoekje zijn ook verschillende locaties waar paardensporten uitgeoefend kunnen worden. Waaronder een rijschool met manage.
Tevens is het Loonse Hoekje een populaire toegangspoort naar Nationaal park 'De Loonse en Drunense Duinen', waar buitensport activiteiten worden georganiseerd. thumb|Arbelos Schoenmakersmonument aan een fietsroute door Kaatsheuvel
De Scoutinggroepen uit Kaatsheuvel, Sprang-Capelle en Waalwijk organiseren met enige regelmaat hier activiteiten. Ook fitness-, en yogagroepen zijn vaak te vinden in de duinen.