Hamas (Arabisch: , een Arabisch acroniem voor letterlijk Islamitische Verzetsbeweging) is een Palestijnse politieke, religieuze en militante organisatie, die sinds 2006 de Gazastrook heeft bestuurd. Het Arabische woord () is gelijk aan de afkorting voor de organisatie en betekent 'geestdrift, kracht, moed'.Michael Herzog: "Can Hamas Be Tamed?". Foreign Affairs. 85 (2), 2006: blz. 83–94.
De nationalistische soennitische beweging werd tijdens de Eerste Intifada opgericht als afsplitsing van de Moslimbroederschap en is onderverdeeld in een politieke en een militaire tak.Nationale veiligheids organisatie van Australië; over Hamas (Engels, archieflink)Rudi Vranckx beantwoordt jouw vragen over de oorlog Israël-Hamas. VRT NWS, 28 okt 2023 Hamas heeft in haar politieke doelstellingen opgenomen dat de door Israël bezette gebieden moeten worden teruggegeven aan de Palestijnen en beschouwt zichzelf als een nationale bevrijdingsbeweging
De politieke tak vormt sinds de Palestijnse parlementsverkiezingen van 2006 de burgerregering van de Gazastrook en leidde tot aan de kortdurende burgeroorlog in 2007 de Palestijnse Autoriteit. De Izz al-Din al-Qassam Brigades, beter bekend als de al-Qassam-brigades, vormen de gewapende tak van Hamas.
De Europese Unie heeft Hamas aangemerkt als een terroristische organisatie en erkent daarmee zijn bestuur over Gaza niet. Ook de Verenigde Staten, Japan, Australië, Canada, Verenigd Koninkrijk en Israël beschouwen Hamas als een terroristische organisatie. In een aantal islamitische en Arabische landen wordt Hamas gesteund, onder andere door het sjiitische Iran. Daar wordt Hamas gezien als een bevrijdingsbeweging.
Geschiedenis In 1928 werd door Hassan al-Banna in Egypte de Moslimbroederschap opgericht. In augustus 1935 legde de Moslimbroederschap de eerste contacten in Palestina. Zij werden ontvangen door de moefti van Jeruzalem, Amin al-Hoesseini. In 1945 werd de eerste afdeling van de Moslimbroederschap in Palestina opgericht en in 1947 had de broederschap meer dan 25 afdelingen.Jensen, M.I. (2009) The Political Ideology of Hamas. A Grassroots Perspective. Londen: I.B.Tauris & Co Ltd. Al-Hoesseini werd, toen hij na de Tweede Wereldoorlog in Egypte asiel had gekregen, door Al-Banna aangesteld als vertegenwoordiger van de Moslimbroederschap in Palestina.Thomas Mayer (1982) The Military Force of Islam. The Society of the Muslim Brethren and the Palestine Question, 1945-48, in: Elie Kedourie en Sylvia G. Haim (eds.), p. 103. Vanaf 1948 (Nakba) tot 1959 leidde Al-Hoesseini de Palestijnse regering in de Gazastrook.
In 1973 richtte sjeik Ahmad Yassin, een lid van de Moslimbroederschap in Gaza, de islamitische liefdadigheidsorganisatie Al-Mujama' al-Islami op. Aanvankelijk hield de organisatie zich vooral bezig met religie en sociaal werk. Ze bouwde ziekenhuizen en scholen en bood burgers financiële hulp. Dit sociale werk bracht de organisatie populariteit onder de Palestijnse bevolking.
In de 1970er en 80er jaren steunde de Israëlische overheid islamisten, als tegenwicht voor de groeiende populariteit van de PLO.Yousef M. Aljamal, Hamas: A terrorist organization or liberation movement? Politics and Religion Journal no. 1 vol. 8 (University of Malaya, maart 2014),p.44 Israël zag Al-Mujama' al-Islami als een mogelijke bondgenoot in de strijd tegen de toenmalige terreur van de door Yasser Arafat geleide PLO en Fatah. Israël hoopte door Al-Mujama' al-Islami te steunen verdeeldheid te zaaien binnen de PLO en de Palestijnse gemeenschap. De lichamelijk gehandicapte Yassin werd in die tijd meerdere malen medisch behandeld in Israël."Analysis: Hamas history tied to Israel", United Press International, 18 juni 2002. Gearchiveerd op 29 november 2022.
Oprichting Hamas werd aan het begin van de Eerste Intifada (1987-1993) opgericht door zeven activisten. Naast Sheikh Ahmed Yassin waren dat Abdel Aziz al-Rantissi, Abel Fattah Dukhan, Mohammed Shama, Ibrahim al-Yazour, Issa al-Najjar en Salah Shehadeh. De naam Hamas is een afkorting van harakat al-muqawama al-islamiyya, vertaald 'De Islamitische Verzetsbeweging'.Noura Erakat, Justice for some – law and the question of Palestine], p. 140. Stanford University Press, 2019,
In die tijd woonden duizenden joodse kolonisten in 21 nederzettingen verdeeld over circa 20% van Gaza. Directe aanleiding voor de Eerste Intifada en de oprichting van Hamas was de dood van vier Palestijnse burgers in het Jabalya-vluchtelingenkamp eind 1987 door een botsing met een vrachtwagen van het Israëlische leger. De zeven organiseerden na het verkeersincident de sluiting van lokale moskeeën en een demonstratie tegen de Israëlische bezetting. Hiermee startte de Intifada. Yassin werd de spiritueel leider, terwijl de anderen zich bezighielden met de meer praktische zaken.Dr Abdel Aziz Rantisi. Independent, 19 apr 2004."Although [Rantissi] wanted to establish a political leadership separate from the "military wing" of Hamas comparable to Sinn Fein and the IRA he was, with the other six founders of Hamas (three of whom were assassinated by Israeli missiles before Rantissi), held responsible by the Israelis for acts of violence. However no evidence that would convince a judge in a court of law of Rantissi's direct role was ever produced."
Gewapende tak De Izz al-Din al-Qassam Brigades, beter bekend als de al-Qassam-brigades, vormen de gewapende tak van Hamas. Ze werden in 1991 tijdens de Eerste Intifada opgericht om de onderhandelingen voor de Oslo-akkoorden te frustreren. Het zelfverklaarde doel van de al-Qassam-brigades is om "bijdragen aan het streven om Palestina te bevrijden en de rechten van het Palestijnse volk te herstellen onder de heilige islamitische leer van de Heilige Koran, de soenna van de profeet Mohammed en de tradities van moslimheersers en geleerden die bekend staan om hun vroomheid en toewijding".Website van de Al-Qassam Brigades; "Mission", opgeroepen in 2014; (vertaald naar het Nederlands uit het Engels) De brigades zijn vernoemd naar Izz ad-Din al-Qassam, een Syrische imam die zich in de jaren 20 en 30 van de vorige eeuw verzette tegen Franse en Britse invloed en het zionisme in de Levant.
De militaire tak van Hamas heeft aanslagen op Israëlische soldaten en burgers gepleegd. Tactieken waren onder meer zelfmoordaanslagen, en sinds 2001, ook raketaanvallen. Het rakettenarsenaal van Hamas is geëvolueerd van een kort bereik, zelfgemaakte Qassam-raketten, tot langeafstandswapens die grote Israëlische steden zoals Tel Aviv en Haifa kunnen bereiken. De aanvallen op burgers werden veroordeeld als oorlogsmisdaden en misdaden tegen de mensheid door mensenrechtenorganisaties zoals Human Rights Watch.
Hamas, de Islamitische Jihad en de Al-Aqsa Martelarenbrigade van de Fatah-beweging opereren vanuit de Palestijnse gebieden. Na de terugtrekking van Israël in 2005 bleef Hamas vanuit Gaza raketten afvuren op burgerdoelen in Israël. Tussen 2005 en eind 2008 vuurde Hamas ca. 5.700 raketten en 4.000 mortiergranaten af op Israël.Shin Bet: 565 rockets, 200 mortar shells fired at Israel since start of Gaza op, Haaretz, 14 januari 2009 Hamas maakt daarbij vaak gebruik van zelfgemaakte Qassam-raketten, maar de groepering beschikt ook over in Iran gefabriceerde raketten. Bij deze beschietingen vallen regelmatig gewonden en soms ook doden, een vaak getroffen stad is het vlak naast de Gazastrook gelegen Sderot. Ook andere aan Hamas gelieerde Palestijnse groeperingen bleven in die periode raketten afvuren op Israël.
Verzet tegen Israël De Eerste Intifada was een uitbarsting van volksprotest tegen de Israëlische aanwezigheid in de Westelijke Jordaanoever. De Intifada leidde mede tot de Oslo-akkoorden van 1993. Tijdens de Eerste Intifada trad Hamas met veel geweld op tegen Palestijnen die ze verdachten van collaboratie met Israël. Het begrip collaboratie werd door Hamas breed uitgelegd, het kon van alles zijn: van het geven van informatie aan Israël tot het werken voor Israëliërs. Honderden (vermeende) collaborateurs werden geliquideerd. Ondanks dit gewelddadige optreden won Hamas aan populariteit.
In 1993 werden de Oslo-akkoorden ondertekend door Israël en de PLO. De akkoorden voorzagen in een terugtrekking van het Israëlische leger uit de Gazastrook en de Westelijke Jordaanoever en het recht op zelfbestuur van de Palestijnen door de vorming van de Palestijnse Autoriteit. Daar stond tegenover dat de Palestijnen de staat Israël moesten erkennen. Hamas was en bleef tegenstander van de Oslo-akkoorden omdat Hamas de staat Israël niet erkent en het hele voormalige Palestina opeist voor de Palestijnen. In het handvest van Hamas staat dat het streeft naar de vernietiging van de staat Israël. Na de Oslo-akkoorden kwamen de Fatah-beweging van Arafat en de Hamas van Yassin scherper tegenover elkaar te staan.
De Akkoorden van Oslo brachten niet de verbeteringen waar de Palestijnen op gehoopt hadden. De door Fatah geleide Palestijnse Autoriteit kampte met mismanagement en corruptie, waardoor veel Palestijnen slechter af waren dan vóór het zelfbestuur. Ook zagen zij geen stop op de uitbreiding van de Israëlische nederzettingen. De verslechtering van de situatie in de Palestijnse gebieden verweet men Israël, dat nog steeds delen van de Gazastrook en de Westelijke Jordaanoever bezet hield. Met een bezoek op 28 september 2000 van de toenmalige Israëlische oppositieleider Ariel Sharon aan de Tempelberg barstte de bom. Er braken massale demonstraties uit in de Palestijnse gebieden en in Israël zelf. In 2000 startte Hamas met het beschieten van Israël met raketten en mortiergranaten, vooral het zuiden van Israël was doelwit. Deze Tweede Intifada zou tot 2005 duren. Van 29 september 2000 tot en met 30 juli 2005 kwamen 972 Israëliërs en 3301 Palestijnen om het leven en raakten tienduizenden mensen gewond.
Hamas erkende in 2006 indirect het feitelijke bestaan - maar niet het bestaansrecht - van Israël door akkoord te gaan met delen van het gevangenendocument en onderhandelingen met Israël.Climbdown as Hamas agrees to Israeli state, The Guardian, 22 juni 2006
Doel en middelen
Het doel van Hamas is te lezen in het 36 artikelen tellende Handvest uit 1988. Daarin staat dat Hamas streeft naar een islamitische staat in Palestina tussen de Middellandse Zee en de Jordaan, het vroegere Mandaatgebied Palestina, "waarin alle godsdiensten, jodendom, christendom en islam veilig met elkaar kunnen leven onder de vleugels van de islam". Met betrekking tot Israël: "Israël zal bestaan en voortbestaan totdat de islam het elimineert zoals hij voordien anderen heeft geëlimineerd."Handvest van Hamas. Gearchiveerd op 18 mei 2023. Hamas neemt de strijd op tegen "de zionistische indringers" en gaat daarbij terug tot 1939, de tijd "voordat het land wederrechtelijk toegeëigend was, de bevolking angst was aangejaagd en gedwongen te zwerven over de wereld, een rechtsstaat verdween en werd vervangen door een 'leugen-staat'". De Islamitische Verzetsbeweging gelooft dat het land Palestina een islamitische Waqf is, "geheiligd voor toekomstige islamitische generaties en zolang zal blijven bestaan als de hemel en aarde blijven bestaan". Verder staat er geschreven dat Hamas een humane organisatie is die de rechten van de mens en verdraagzaamheid tegenover andere godsdiensten in acht neemt onder de vleugels van de islam, "tegenover de vijand die duizenden mensen in gevangenenkampen stopt en in minder-menselijke omstandigheden vasthoudt". Hamas zet zich met name af tegen "de zionistische invasie, die methodisch en met behulp van organisaties haar doel, de overheersing van een zo groot mogelijk grondgebied tracht te bereiken", en steunt alle nationalistische bewegingen die werken aan de bevrijding van Palestina. De leden van de Islamitische Verzetsbeweging beschouwen zichzelf als strijders in naam van de islam.