Henricus Franciscus Caroluszoon (Hendrik) Tollens (Rotterdam, 24 september 1780 – Rijswijk, 21 oktober 1856) was een Nederlandse dichter en toneelschrijver.
Leven thumb|Standbeeld Tollens in het Park in Rotterdam Hendrik Tollens werd geboren uit Gentse ouders van zeer bescheiden stand. Zijn vader had in Rotterdam een verfhandel met penseelmakerij.
Hendrik ging naar de Rooms-katholieke kostschool te Elten, waar hij onderwijs kreeg in schrijven, Nederlands, rekenen, Duits en Frans. Daarna bracht hij een groot deel van zijn jeugd door in Amsterdam in de Niezel op het kantoor bij een oom, die in verfstoffen deed en die met deze neef "altijd op rijm sprak" en waar hij ook naar een Franse school ging. Als veertienjarige moest hij terug naar Rotterdam om zijn vader in de zaak te helpen die Tollens later zou uitbouwen tot een bloeiend bedrijf, de Verf- en Vernisfabrieken Tollens & Co., hoewel daar aanvankelijk niet zijn prioriteit lag. Hendrik Tollens leidde het bedrijf tot 1846. Na zijn werk wijdde hij zich ’s avonds aan het schrijven.
In zijn jeugd was Tollens al liefhebber van de schouwburg, werkte voor het toneel en was bevriend met tal van toneelspelers. Hierdoor schreef hij, veelal in poëzie, maar ook in proza blijspelen, (vertaalde) toneelstukken en treurspelen. Hij bestudeerde de Nederlandse schrijvers Vondel, Hooft en Antonides, gevolgd door de buitenlandse schrijvers Goethe, Schiller, Johnson, Shakespeare, Milton en Pope. Hij werd dichter voor de patriotten, secretaris in een van hun clubs en werkte voor het toneel, waartoe familieleden, die met muziek, zang en schouwburg in betrekking stonden, aanleiding gaven.
Tollens huwde op 27 juli 1800 met de dochter van toneelspeler Simon Rivier, Gerbranda Cath. Rivier te Oost-Souburg (tegen de wil van zijn vader in), waar de clandestiene bruidegom en bruid zich als Amsterdamse jongelui voordeden.
thumb| Wien Neêrlands bloed Van die tijd is de dichter altijd een werkzaam koopman in verfstoffen geweest; een paar keer per jaar bereisde hij zijn klanten, tot in Zeeland, klom tot groot aanzien in de letterkundige wereld, ontving welverdiende hoge onderscheidingen en was, vooral vanaf 1830, Nederlands volksdichter. Hij trad in 1827 uit de Rooms-Katholieke Kerk uit onvrede over het toenemende ultramontanisme. Door toedoen van Abraham des Amorie van der Hoeven voegde hij zich daaropvolgend bij de Remonstrantse Broederschap. In 1846 ging hij persoonlijk uit zijn zaak, vestigde zich op Ottoburch (tegenwoordig het Tollenshuis genoemd en behuizing van het Museum Rijswijk), bracht zijn rusttijd in ijverige letteroefeningen door en overleed er, met de pen in de hand, op 21 oktober 1856. Museum Rijswijk heeft de taak Tollens’ nalatenschap als Rijswijks erfgoed levend te houden.
Men wijdde hem een standbeeld te Rotterdam en een monument op zijn graf te Rijswijk. De Tollensprijs is een letterkundige prijs die naar Hendrik Tollens is genoemd. Ter gelegenheid van de 150e verjaardag van het beeld in Rotterdam werd deze prijs uitgereikt in de Rotterdamse bibliotheek, waar ook een tentoonstelling en een symposium aan Tollens waren gewijd. Op 6 maart 2011 werd in Rijswijk een nieuw monument op zijn graf geplaatst.
Een van zijn zonen is L.J.A. Tollens (Lodewijk Johannes Adrianus), jurist en medeoprichter en redacteur van de Javabode (Batavia).
Receptie thumb|Hendrik Tollens Tijdens zijn leven werd Tollens gezien als de grootste Nederlandse dichter van zijn tijd. Zijn poëzie prees de zegeningen van het huiselijk leven en riep op tot trouw aan God en het Vaderland. Zijn nationalistische Wien Neêrlands bloed, getoonzet door Johann Wilhelm Wilms, werd zelfs tot het Nederlandse volkslied uitgeroepen. De oudste rederijkerskamer van Groningen werd in 1856 naar Tollens vernoemd.
Voor de Tachtigers was hij een frequent mikpunt van spot. Deze groep jonge dichters hekelden zijn conventionele wereldvisie, maar vooral zijn retorische, bombastische taalgebruik. In Grassprietjes van Cornelis Paradijs (1885; een parodie op de toen populaire domineespoëzie) verscheen een "lofzang", helemaal in de stijl van Tollens, op de gevierde dichter, die volgens de auteur in zijn oorspronkelijke vorm 1200 verzen telde en waarvan het vervolg wellicht in volgende dichtbundels gepubliceerd zou worden. De kritiek van de Tachtigers leidde er binnen enkele jaren toe dat Tollens zijn roem volledig was kwijtgeraakt. Zijn werken werden niet meer gedrukt en in schoolboeken over Nederlandse literatuur werd doorgaans buitengewoon negatief over hem geschreven.
Tegen het einde van de twintigste eeuw nam de belangstelling voor Tollens weer wat toe. Men zag in dat het werk van de bij leven populaire dichter veel cultuurhistorisch belang had: het was essentieel om een beeld te krijgen van het Nederland in de negentiende eeuw. Navenant schrijven encyclopedische werken en schoolboeken tegenwoordig minder polemisch over zijn werk dan voorheen.
In 2010 beschuldigde essayist Rudy Kousbroek Tollens ervan dat zijn gedicht 'Lijkje van een kind' uit 1808 te veel lijkt op Vondels bekende gedicht 'Kinder-lyck'. Volgens Kousbroek is dit zo evident dat 'het grenst aan plagiaat', de van Vondel overgenomen inwendige rijmen 'vind je nergens in het andere werk van Tollens.'Kousbroek (2010), p. 185-186.
Werken Drama 1799 De Vrede in Nederland of de aftogt der Engelschen en Russchen, divertissementDe Vrede in Nederland of de aftogt der Engelschen en Russchen op Google Books. In samenwerking met Maarten Westerman. Manuscript 1799 De bruiloft, Blyspel, in één bedrijfDe bruiloft op Delpher – blijspel in proza 1800 - Het huwelyk naar de mode, blyspel, in één bedryfHet huwelyk naar de mode op Google Books. Gearchiveerd op 27 juli 2023.. Gedeeltelijk naar Molières' Mariage forcé 1800 De Schoenmaker van Damascus, tooneelspel; in drie bedryvenDe Schoenmaker van Damascus op Google Books. Gearchiveerd op 27 juli 2023.. Vert. van: Le cordonnier de Damas, ou la laterne magique van Charles Antoine Guillaume Pigault-Lebrun 1800 - Iets van Kotzebue, tooneelstukje, in één bedryfIets van Kotzebue op Google Books - Over schrijver August von Kotzebue 1800 - Konstantyn, burger treurspel, in vier bedryvenKonstantyn op Delpher 1801 - Gierigheid en praatzucht, blyspel. in een bedryfGierigheid en praatzucht op Google Books 1801 - Verleiding en vergoeding, tooneelspel, in drie bedrijvenVerleiding en vergoeding op Google Books. Getrokken uit het verhaal: Klaudine, van de Florian (Claudine de Florian) door (Charles Antoine Guillaume) Pigault-Le-Brun; gevolgd naar het Fransch 1801 - Blinval en Emelia, of het loon der edelmoedigheid; tooneelspel, in één bedryf.Blinval en Emelia, of het loon der edelmoedigheid op Google Books Zedekundige drama in poëzie 1801 - Manlius Torquatus, treurspel in vyf bedrijvenManlius Torquatus op Google Books. Gearchiveerd op 27 juli 2023.. Gevolgd naar het Fransch van Christian (Le Prevot D'Iray) 1801 - Kato, te Utika, treurspel in drie bedryvenKato, te Utika. (Eerste deel) op Google Books. Gearchiveerd op 27 juli 2023.Kato, te Utika. Tweede deel op Google Books. Gevolgd naar het Fransch van (A. P. H. Tardieu de) Saint-Marcel. Vert. van: Caton d'Utique. 1798 1801 - De dood van Cézar, treurspel in drie bedryvenDe dood van Cézar op Google Books. Gevolgd naar het Fransch van De Voltaire. Vert. van: La mort de César. 1735 1802 - Andromache, treurspelAndromache op Google Books. Vert. van: Andromaque van Jean Racine uit 1664 1802 - Abufar, of het Arabiesch huisgezin; treurspel, in vier bedryvenAbufar, of het Arabiesch huisgezin op Google Books. Gevolgd naar het Fransch van (Jean-François) Ducis. Vert. van: Abufar, ou La famille Arabe. 1795 1802 - Katilina, of Rome gered; treurspel, in vyf bedryvenKatilina, of Rome gered op Google Books. Gevolgd naar het Fransch van De. Voltaire. Vert. van: Rome sauvé. 1752 1804 - De Guebers, treurspel, in vyf bedryvenDe Guebers op Google Books. Gevolgd naar het Fransch van De Voltaire. Vert. van: Les Guèbres. 1769 1805 - Lukretia, of de verlossing van Rome; treurspel, in vyf bedryvenLukretia, of de verlossing van Rome op Google Books 1806 - De Hoekschen en Kabeljaauwschen, treurspel, in vyf bedryvenDe Hoekschen en Kabeljaauwschen op Google Books. Gearchiveerd op 27 juli 2023.
Bibliografie
thumb|Gedicht door Tollens in steendruk met brede gouden rand, krulwerk en allegorische voorstelling ten behoeve van “Uitroep bij eene inzameling ten behoeve der Cholera-lijders”. (1837-1856?) 1799 - Proeve van sentimenteele geschriften en gedichtenProeve van sentimenteele geschriften en gedichten op Google Books. Gearchiveerd op 27 juli 2023. 1800, 1802, 1805 - Proeve van minnezangen en idyllenProeve van minnezangen en idyllen. 1800 op Google BooksProeve van minnezangen en idyllen. 1805 bij DBNL. Gearchiveerd op 1 april 2023. - drie bundeltjes 1801 - Nieuwe verhalenNieuwe verhalen op Google Books 1802 - Dichtlievende mengelingen; voorafgegaan van Andromaché, treurspel [naar het Fransch van Racine]Dichtlievende mengelingen op Google Books. Gearchiveerd op 27 juli 2023. 1803 - Tuiltje van geurige dichtbloemen, op Franschen bodem gepluktTuiltje van geurige dichtbloemen, op Franschen bodem geplukt op Google Books 1805 - De dood van Egmond en HoornDe dood van Egmond en Hoorn op Google Books – gedicht 1807 - Lofzang voor het inwijdings-feest der hernieuwing van orgel en choor, en Dankzegging voor het jubel der vijftigste verjaring van de herbouwing der Roomsch Catholijke Kerk bij de gemeente op den Steiger, te RotterdamLofzang voor het inwijdings-feest der hernieuwing van orgel en choor, en Dankzegging voor het jubel der vijftigste verjaring van de herbouwing der Roomsch Catholijke Kerk bij de gemeente op den Steiger, te Rotterdam op Google Books 1808-1815 - GedichtenGedichten. Eerste deel 1808 op Google BooksGedichten. Tweede deel 1813 op Google BooksGedichten. Derde deel 1815 op Google Books 1809 - Jubelzang bij de vijfentwintigste verjaring van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen. Ter feestviering in het departement te Rotterdam. Uitgesproken in de Walsche Kerk aldaar, op den 16den van slagtmaand, 1809Jubelzang bij de vijfentwintigste verjaring van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen op Google Books. Gearchiveerd op 27 juli 2023. (uitgegeven in 1813) 1815 - Bij de verheffing van zijne koninklijke hoogheid Willem Frederik, prins van Oranje en Nassau, op den troon der Nederlanden, LierzangBij de verheffing van zijne koninklijke hoogheid Willem Frederik, prins van Oranje en Nassau, op den troon der Nederlanden op Google Books. Gearchiveerd op 27 juli 2023. 1815 - Vaderlandsch krijgsliedVaderlandsch krijgslied op Google Books 1815 - Vaderlandsche wapenkreet in Maart, 1815Vaderlandsche wapenkreet in Maart, 1815 op Google Books. Gearchiveerd op 27 juli 2023. 1816 - Feestzang bij het huwelijk van Zijne Koninglijke Hoogheid den Prins van Oranje en Hare keizerlijke Hoogheid Anna Paulowna, gesloten te St. Petersburg, op den 21 van sprokkelmaand, 1816 Feestzang bij het huwelijk van Zijne Koninglijke Hoogheid den Prins van Oranje en Hare keizerlijke Hoogheid Anna Paulowna op Google Books 1817 - Volkslied Wien Neêrlands bloedVolkslied Wien Neêrlands bloed op Google Books. Gearchiveerd op 27 juli 2023. 1817 - Bij de geboorte van den jongen prinsBij de geboorte van den jongen prins op Google Books 1818-1819 - Romancen, balladen en legendenRomancen, balladen en legenden. Eerste stukje. 1818 op Google BooksRomancen, balladen en legenden. Tweede stukje. 1819 op Google Books. (2 stukken) 1820 - Tafereel van de overwintering der Hollanders op Nova Zembla, in de jaren 1596 en 1597Tafereel van de overwintering der Hollanders op Nova Zembla, in de jaren 1596 en 1597 op Google Books 1821, 1828 - Nieuwe gedichtenNieuwe gedichten. Eerste deel. 1821 op Google BooksNieuwe gedichten. Tweede deel. 1828 op Google Books 1828 - AvondmijmeringAvondmijmering. 1855 Bij DBNL. Gearchiveerd op 18 mei 2023. 1830 - Stukjes, tot den afval van België betrekkelijk