Het kabinet-Balkenende I was het Nederlandse kabinet van 22 juli 2002 tot 27 mei 2003. Het werd gevormd door de politieke partijen Christen-Democratisch Appèl (CDA), Lijst Pim Fortuyn (LPF) en de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) na de Tweede Kamerverkiezingen van 2002. Het kabinet-Balkenende I was een meerderheidskabinet dat zowel in de Eerste Kamer als Tweede Kamer kon rekenen op een ruime meerderheid, ondanks dat de LPF niet vertegenwoordigd was in de Eerste Kamer.
Verloop Het kabinet trad aan in een politiek en maatschappelijk woelige periode. Op 11 september 2001 had in New York de aanslag op het World Trade Center plaatsgevonden, vlak voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2002 werd op 6 mei 2002 LPF-partijleider en -lijsttrekker Pim Fortuyn vermoord op het Media Park in Hilversum. Mede als gevolg van deze moord werd veiligheid een belangrijk thema van het kabinet, staatssecretaris van Binnenlandse Zaken Rob Hessing werd daarom belast met de portefeuilles openbare orde en veiligheid. Aan het asiel- en integratiebeleid werd ook veel aandacht besteed, zo werd er een nieuwe minister zonder portefeuille gecreëerd op het ministerie van Justitie. Minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie Hilbrand Nawijn hanteerde vervolgens een streng asiel- en integratiebeleid.
De verminderde economische situatie beperkte de ruimte voor investeringen in zorg en onderwijs. Er werden door vicepremier en minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Eduard Bomhoff en minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aart Jan de Geus plannen gemaakt voor een nieuw zorgstelsel en voor meer beperkingen van het aantal WAO'ers. Om verder te bezuinigen werden door minister van Financiën Hans Hoogervorst de fiscale voordelen van 'groen' beleggen verminderd en werd de spaarloonregeling versoberd.
De periode daarna kenmerkte zich door onrust binnen de LPF. De moord op Pim Fortuyn liet de partij zonder krachtig leiderschap en in de daaropvolgende maanden liepen interne conflicten tussen verschillende LPF-prominenten hoog op. Op 28 augustus 2002 maakte LPF-Tweede Kamer-fractievoorzitter Mat Herben plaats voor Harry Wijnschenk, die voor eenheid en stabiliteit moest zorgen. Interim-partijvoorzitter Ed Maas probeerde het partijbestuur en de landelijke organisatie op orde te krijgen. Intussen leidde vrijwel elke confrontatie van LPF-bewindslieden en Tweede Kamerleden met de pers tot opmerkelijk nieuws. Sommige LPF-bewindslieden lanceerden daarnaast soms onuitgewerkte ideeën, waardoor enkele bewindslieden soms meerdere malen op het matje werden geroepen door minister-president Balkenende. De aanhoudende interne conflicten leidden vervolgens tot een machtsstrijd tussen het partijbestuur, de Tweede Kamerfractie en de bewindslieden in het kabinet, waarna het kabinet uiteindelijk viel. Op 16 oktober 2002 diende het kabinet ontslag in.
Tijdens de demissionaire periode had het kabinet steun aan de invasie van Irak verleend. Dit is opmerkelijk, omdat er normaal gesproken tijdens een demissionaire periode geen politiek gevoelige beslissingen worden genomen. Het kabinet-Balkenende II besloot vervolgens om alleen politieke, maar geen militaire steun te geven.
Personele wijzigingen Acht uur na de beëdiging van het kabinet stapte staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Philomena Bijlhout (LPF) alweer op, nadat bekend werd dat zij langer dan eerder was aangegeven deel had uitgemaakt van de volksmilitie van Desi Bouterse in Suriname. Haar ontslag werd door Koningin Beatrix officieel verleend op 24 juli 2002. Op 9 september 2002 werd Khee Liang Phoa (LPF), die tot dan werkzaam was als directeur van de Stichting Verantwoord Alcohol Gebruik, benoemd als haar opvolger.
Op 16 oktober 2002 traden minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Eduard Bomhoff en minister van Economische Zaken Herman Heinsbroek (beiden LPF) af, vanwege de conflicten die zij met elkaar hadden. Dezelfde dag viel het kabinet over deze conflicten.
Op 12 december 2002 trad minister van Defensie Benk Korthals (VVD) af, als gevolg van de conclusies van het onderzoek naar de bouwfraude, waaruit bleek dat hij de Tweede Kamer onjuist had ingelicht over een schikking tussen het Openbaar Ministerie en bouwondernemingen. De parlementaire enquêtecommissie die het onderzoek naar deze affaire verrichtte, uitte ernstige kritiek op het handelen van Korthals toen hij in het vorige kabinet minister van Justitie was. Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Henk Kamp (VVD) nam de functie waar tot het aantreden van het nieuwe kabinet.
Samenstelling + Bron: Balkenende I Rijksoverheid.nl Ambtsbekleders Ministers / Ministerie Termijn Partij(en) 120px|Jan Peter Balkenende mr.dr. J.P. (Jan Peter) Balkenende (1956) Minister-president / Minister Algemene Zaken 22 juli 2002 – 14 oktober 2010 Functie gecontinueerd in het volgende Kabinet-Balkenende II CDA 120px|E.J. (Eduard) Bomhoff dr. E.J. (Eduard) Bomhoff (1944) Minister Volksgezondheid, Welzijn en Sport 22 juli 2002 – 16 oktober 2002 Afgetreden LPF Vicepremier 120px|R.H. (Roelf) de Boer R.H. (Roelf) de Boer (1949) Verkeer en Waterstaat 18 oktober 2002 – 27 mei 2003 Minister 22 juli 2002 – 27 mei 2003 120px|J.W. (Johan) Remkes J.W. (Johan) Remkes (1951) Vicepremier Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 22 juli 2002 – 27 mei 2003 VVD Minister 22 juli 2002 – 22 februari 2007 120px|J.G. (Jaap) de Hoop Scheffer mr. J.G. (Jaap) de Hoop Scheffer (1948) Minister Buitenlandse Zaken 22 juli 2002 – 3 december 2003 CDA 120px|J.F. (Hans) Hoogervorst drs. J.F. (Hans) Hoogervorst (1956) Minister Financiën 22 juli 2002 – 27 mei 2003 VVD 120px|J.P.H. (Piet Hein) Donner mr. J.P.H. (Piet Hein) Donner (1948) Minister Justitie 22 juli 2002 – 21 september 2006 CDA 120px|H.Ph.J.B. (Herman) Heinsbroek mr. H.Ph.J.B. (Herman) Heinsbroek (1951) Minister Economische Zaken 22 juli 2002 – 16 oktober 2002 LPF 120px|J.F. (Hans) Hoogervorst drs. J.F. (Hans) Hoogervorst (1956) 16 oktober 2002 – 27 mei 2003 VVD 120px|A.H. (Benk) Korthals mr. A.H. (Benk) Korthals (1944) Minister Defensie 22 juli 2002 – 12 december 2002 120px|H.G.J. (Henk) Kamp H.G.J. (Henk) Kamp (1952) 12 december 2002 – 22 februari 2007 120px|A.J. (Aart Jan) de Geus mr. A.J. (Aart Jan) de Geus (1955) Minister Volksgezondheid, Welzijn en Sport 16 oktober 2002 – 27 mei 2003 CDA Minister Sociale Zaken en Werkgelegenheid 22 juli 2002 – 22 februari 2007 120px|M.J.A. (Maria) van der Hoeven M.J.A. (Maria) van der Hoeven (1949) Minister Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 120px|Dr. C.P. (Cees) Veerman dr. C.P. (Cees) Veerman (1949) Minister Landbouw, Natuurbeheer en Visserij 120px|H.G.J. (Henk) Kamp H.G.J. (Henk) Kamp (1952) Minister Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer 22 juli 2002 – 27 mei 2003 VVD Ambtsbekleders Minister / Portefeuille / Ministerie Termijn Partij(en) 120px|H.P.A. (Hilbrand) Nawijn mr. H.P.A. (Hilbrand) Nawijn (1948) Minister • Vreemdelingenzaken • Integratie • Immigratie • Asielzaken (Justitie) 22 juli 2002 – 27 mei 2003 LPF Ambtsbekleders Staatssecretaris / Portefeuille / Ministerie Termijn Partij(en) 120px R.H. (Rob) Hessing (1942) Staatssecretaris • Openbare Orde • Veiligheid • Hulpverlening • Rampenbestrijding (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) 22 juli 2002 – 27 mei 2003 LPF 120px|A. (Atzo) Nicolaï mr.drs. A. (Atzo) Nicolaï (1960–2020) Staatssecretaris Mocht in het buitenland de titel 'minister voor Europese Zaken' voeren • Europese Zaken • Internationaal Milieubeleid • Internationaal Cultuurbeleid (Buitenlandse Zaken) 22 juli 2002 – 7 juli 2006 VVD 120px|A.M.A. (Agnes) van Ardenne A.M.A. (Agnes) van Ardenne (1950) Staatssecretaris Mocht in het buitenland de titel 'minister voor Ontwikkelingssamenwerking' voeren • Ontwikkelingssamenwerking (Buitenlandse Zaken) 22 juli 2002 – 27 mei 2003 CDA 120px|S.R.A. (Steven) van Eijck drs. S.R.A. (Steven) van Eijck (1959) Staatssecretaris • Fiscale Zaken • Belastingdienst • Agglomeratie Zaken • Staatsloterij • Muntwezen (Financiën) LPF 120px|J.G. (Joop) Wijn mr.drs. J.G. (Joop) Wijn (1969) Staatssecretaris • Internationale Handel • Exportbevordering • Regionale Industrialisatie • Consumentenbeleid • Toerisme • Energiebeleid • Telecommunicatie • PTT (Economische Zaken) CDA 120px|C. (Cees) van der Knaap C. (Cees) van der Knaap (1951) Staatssecretaris • Materieelvoorzieningen • Personeelsbeleid (Defensie) 22 juli 2002 – 18 december 2007 120px|C.I.J.M. (Clémence) Ross-van Dorp drs. C.I.J.M. (Clémence) Ross-van Dorp (1957) Staatssecretaris • Jeugdbeleid • Ouderenbeleid • Gehandicaptenbeleid • Verpleging- en Verzorging • Medische Ethiek • Biotechnologie • Sport (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) 22 juli 2002 – 22 februari 2007 120px|M. (Mark) Rutte drs. M. (Mark) Rutte (1967) Staatssecretaris • Sociale Zekerheid • Arbeidsomstandigheden • Armoedebeleid • Bijstandszaken • Pensioenen (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) 22 juli 2002 – 17 juni 2004 VVD 120px|R.R.Ph. (Philomena) Bijlhout R.R.Ph. (Philomena) Bijlhout (1957) • Gezinszaken • Emancipatiebeleid (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) 22 juli 2002 – 23 juli 2002 LPF 120px K.L. (Khee Liang) Phoa (1955) 9 september 2002 – 27 mei 2003 120px|A.D.S.M. (Annette) Nijs drs. A.D.S.M. (Annette) Nijs (1961) Staatssecretaris • Speciaal Onderwijs • Beroepsgericht Onderwijs • Volwassenenonderwijs • Hoger Onderwijs • Wetenschapsbeleid (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) 22 juli 2002 – 9 juni 2004 VVD 120px mr.drs. C.H.J. (Cees) van Leeuwen (1951) • Cultuurbeleid • Kunstbeleid • Mediabeleid (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) 22 juli 2002 – 27 mei 2003 LPF 120px|M.H. (Melanie) Schultz van Haegen drs. M.H. (Melanie) Schultz van Haegen (1970) Staatssecretaris • Openbaar Vervoer • Luchtvaart • Spoorwegen • Waterbeleid • KNMI (Verkeer en Waterstaat) 22 juli 2002 – 22 februari 2007 VVD 120px ir. B.J. (Jan) Odink (1944–2018) Staatssecretaris • Visserij • Dierenwelzijn (Landbouw, Natuurbeheer en Visserij) 22 juli 2002 – 27 mei 2003 LPF 120px|P.L.B.A. (Pieter) van Geel drs. P.L.B.A. (Pieter) van Geel (1951) Staatssecretaris • Milieuzaken • Natuurbeheer (Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer) 22 juli 2002 – 22 februari 2007 CDA
Kabinetsformatie
Tweede Kamerverkiezingen 2002: 15 mei 2002 Beëdiging kabinet: 22 juli 2002 Duur formatie: 67 dagen Informateur Piet Hein Donner (CDA), (17 mei 2002 – 3 juli 2002) 48 dagen Formateur Jan Peter Balkenende (CDA), (4 juli 2002 – 21 juli 2002) 18 dagen
Reden ontslagaanvraag
Op 16 oktober 2002 kwam het kabinet ten val, als gevolg van het opgelopen conflict tussen de LPF-bewindslieden vicepremier en minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Eduard Bomhoff en minister van Economische Zaken Herman Heinsbroek. Op 15 oktober 2002 werd tijdens een kabinetsoverleg duidelijk dat het conflict tussen de twee LPF-bewindslieden tot een onhoudbare situatie had geleid. In verband met de uitvaart van prins Claus, die een week eerder was overleden, werd uit piëteit voor Koningin Beatrix de vergadering opgeschort en uitgesteld tot de volgende dag.