Ichthyosaurus (Grieks voor vis-hagedis) is een geslacht van uitgestorven zeereptielen binnen de orde Ichthyosauria. Ichthyosaurus leek sterk op tegenwoordige dolfijnen. Fossielen van Ichthyosaurus zijn gevonden in het Onder-Jura (Hettangien en Sinemurien) van Engeland.
De geslachtsnaam wordt vaak foutief gebruikt als synoniem voor iedere ichthyosauriër. Behalve Ichthyosaurus zijn er echter nog een vijftigtal andere ichthyosauriërgeslachten die vaak sterk in bouw afwijken. Ichthyosaurus was toevallig daarvan de eerst benoemde en heeft zijn naam aan de groep gegeven.
Naamgeving Ichthyosaurus wordt benoemd De eerste goede vondsten van ichthyosauriërs werden begin negentiende eeuw gedaan op de zuidkust van Engeland, door Mary Anning. In 1814 werd een specimen van Anning beschreven door professor Everard Home in de eerste serieuze wetenschappelijke publicatie die aan een ichthyosauriër gewijd was.E. Home, 1814, "Some Account of the Fossil Remains of an Animal More Nearly Allied to Fishes Than Any of the Other Classes of Animals", Philosophical Transactions of The Royal Society of London 104: 571-577 Tussen 1814 en 1819 beschreef hij verdere vondsten.
miniatuur|center|500px|De reconstructie van Ichthyosaurus communis door William Conybeare.
Home worstelde erg met het vraagstuk tot welke diergroep het nieuwe type behoorde. In 1819 dacht hij dat het dier het midden hield tussen een salamander als Proteus en de hagedissen en benoemde het nu als Proteosaurus.Home, E., 1819, "An account of the fossil skeleton of the Proteo-Saurus", Philosophical Transactions of the Royal Society of London, 109: 209–211E. Home, 1819, "Reasons for giving the name Proteo-Saurus to the fossil skeleton which has been described", Philosophical Transactions of the Royal Society of London 109: 212-216 Hiermee was hij echter twee jaar te laat: in 1817 was het door Karl Dietrich Eberhard Koenig al aangeduid als Ichthyosaurus, 'vissauriër' vanuit het Grieks ἰχθύς, ichthys, 'vis'. Weliswaar gebruikte Koenig deze naam informeel zodat het nomen nudum bleef — pas in 1825 zou hij haar echt publicerenC. König, 1825, Icones Fossilium Sectiles, Londen — maar zij werd in 1819 overgenomen door De la Beche die in een lezing dat jaar drie ichthyosaurussoorten benoemde. De voordracht zou pas in 1822 gepubliceerd worden en toen had zijn vriend William Conybeare al een beschrijving van die soorten gepubliceerd, samen met die van een vierde soort.W.D. Conybeare, 1822, "Additional notices on the fossil genera Ichthyosaurus and Plesiosaurus", Transactions of the Geological Society of London, Series 2 1: 103-123 De typesoort daaronder was Ichthyosaurus communis, gebaseerd op een later verloren gegaan typespecimen. Conybeare vond dat Koenigs naam prioriteit had boven Proteosaurus. Volgens de huidige regels is dat niet meer zo maar Proteosaurus raakte meteen in onbruik en werd zo een nomen oblitum, een vergeten naam. Conybeares Ichthyosaurus intermedius is vermoedelijk een jonger synoniem van I. communis.
Verdere soorten In de loop van de negentiende eeuw werden eerst alle nieuwe ichthyosauriërsoorten bij het geslacht Ichthyosaurus ondergebracht. Daarna gebeurde dit althans bij slecht materiaal dat ondanks de geringe kwaliteit een aparte soort werd toegekend. Die, vaak betreurde, gewoonte werd tot ver in de twintigste eeuw voortgezet. Het resultaat was een totaal van ruim honderdtwintig ichthyosaurussoorten, het merendeel ongeldig. Veel van deze soorten zijn later aparte geslachten geworden.
miniatuur|Schedel van I. intermediusManchester Museum
Sommige soorten worden tegenwoordig echter wel als geldig beschouwd omdat ze kennelijk nauw verwant zijn aan Ichthyosaurus communis. Er worden zelfs in de eenentwintigste eeuw op die basis nog nieuwe soorten in het geslacht benoemd. Mogelijk geldige soorten zijn Ichthyosaurus breviceps Owen 1881, Ichthyosaurus conybeari Lydekker 1888, Ichthyosaurus anningae Lomax & Massare 2015, Ichthyosaurus larkini Lomax & Massare 2017 en Ichthyosaurus somersetenesis Lomax & Massare 2017. Het gaat hierbij steeds om vormen uit de Liasgroep (Hettangien–Pliensbachien) van Dorset en Somerset.
Soortenlijst Ichthyosaurus immanis Koenig, 1820: nomen dubium Ichthyosaurus communis Conybeare, 1822: typesoort Ichthyosaurus platyodon Conybeare, 1822: = Temnodontosaurus Ichthyosaurus intermedius Conybeare, 1822: wellicht geldige soort, wellicht jonger synoniem Ichthyosaurus communis Ichthyosaurus tenuirostris Conybeare, 1822: = Leptonectes Ichthyosaurus coniformis Harlan, 1824: nomen nudum Ichthyosaurus latifrons Koenig, 1825: nomen dubium Ichthyosaurus grandipes Sharpe, 1830: jonger synoniem Leptonectes Ichthyosaurus chiroparamekostinus Hawkins, 1834: jonger synoniem Ichthyosaurus communis Ichthyosaurus chiropolyostinus Hawkins, 1834: nomen dubium Ichthyosaurus chiroligostinus Hawkins, 1834: jonger synoniem Temnodontosaurus platyodon Ichthyosaurus chirostrongulostinus Hawkins, 1834: jonger synoniem Leptonectes Ichthyosaurus strongylostinus Hawkins, 1834: jonger synoniem Leptonectes Ichthyosaurus acutirostris Owen, 1840: geldige soort, apart nog onbenoemd geslacht Ichthyosaurus thyreospondylus Owen, 1840: nomen dubium, materiaal is verloren gegaan Ichthyosaurus trigonus Owen, 1840: = Macropterygius Ichthyosaurus lonchiodon Owen, 1840: jonger synoniem Temnodentosaurus platyodon Ichthyosaurus latimanus Owen, 1840: jonger synoniem Ichthyosaurus communis Ichthyosaurus giganteus Leach vide Owen, 1840: nomen nudum Ichthyosaurus trigonodon Theodori, 1843: = Temnodontosaurus trigonodon Ichthyosaurus campylodon Carter, 1846: = Pervushovisaurus Ichthyosaurus fischeri Rouillier, 1847: synoniem Pervushovisaurus Ichthyosaurus longirostris Mantell, 1848: = Eurhinosaurus longirostris Ichthyoaurus thyreospondylus Owen, 1849: nomen dubium Ichthyosaurus atavus Quenstedt, 1851-52 = Contectopalatus Ichthyosaurus longipennis Mantell, 1851 Ichthyosaurus microdon Wagner, 1852 Ichthyosaurus posthumus Wagner, 1852: nomen dubium Ichthyosaurus leptospondylus Wagner, 1853: = Aegirosaurus Ichthyosaurus kurskensis Eichwald, 1853: nomen dubium Ichthyosaurus hexagonus Theodori, 1854: nomen dubium Ichthyosaurus sinuatus Theodori, 1854: nomen dubium Ichthyosaurus ingens Theodori, 1854: nomen dubium Ichthyosaurus planartus Theodori, 1854: nomen dubium Ichthyosaurus crassicostatus Theodori, 1854: nomen dubium Ichthyosaurus macrophthalamus Theodori, 1854: species indertermata Ichthyosaurus nasimowii Fahrenkohl, 1856: nomen dubium Ichthyosaurus quadriscissus Quenstedt, 1858: = Stenopterygius Ichthyosaurus triscissus Quenstedt, 1858: jonger synoniem Stenopterygius Ichthyosaurus zollerianus Quenstedt, 1858: nomen dubium Ichthyosaurus amalthei Quenstedt, 1858: nomen dubium Ichthyosaurus posthumus Quenstedt, 1858: nomen dubium Ichthyosaurus cuvieri Valenciennes, 1861 Ichthyosaurus normanniae Valenciennes, 1861 Ichthyosaurus leucoptraeus Burmeister & Giebel, 1862: nomen dubium Ichthyosaurus strombecki Meyer, 1862: nomen dubium Ichthyosaurus brachyspondylus Owen, 1865: nomen dubium Ichthyosaurus lacunosae Quenstedt, 1867: nomen dubium Ichthyosaurus chalarodeirus Seeley, 1869: nomen nudum, het type is de wervel CAMSM J29777 Ichthyosaurus hygrodeirus Seeley, 1869: nomen nudum, het type is de wervel CAMSM J29780 Ichthyosaurus megalodeirus Seeley, 1869: nomen nudum, syntypen zijn CAMSM J65710–J65765 Ichthyosaurus doughtyi Seeley, 1869: nomen nudum Ichthyosaurus platymerus Seeley, 1869: nomen nudum Ichthyosaurus bonneyi Seeley, 1869: nomen nudum Ichthyosaurus australis MCoy, 1869: = Longirostria Ichthyosaurus angustidens Seeley, 1869: nomen nudum Ichthyosaurus marchio Sandberger, 1870: nomen dubium Ichthyosaurus advena Phillips, 1871: nomen nudum Ichthyosaurus aequalis Phillips, 1871: nomen dubium Ichthyosaurus dilatatus Phillips, 1871: nomen dubium Ichthyosaurus ovalis Phillips, 1871: nomen dubium Ichthyosaurus enthekiodon Hulke, 1871: = Nannopterygius Ichthyosaurus gaudensis Hulke, 1871: = Nannopterygius gaudensis Ichthyosaurus nordenskioldii Hulke, 1873: nomen dubium Ichthyosaurus polaris Hulke, 1873: = Pessosaurus Ichthyosaurus australis Hector, 1874: = Eosaurus australis Ichthyosaurus rheticus Sauvage, 1876: nomen dubium Ichthyosaurus crassimanus Tate & Blake, 1876: = Temnodontosaurus crassimanus Ichthyosaurus longipes Wurstemberger, 1876: jonger synoniem Stenopterygius Ichthyosaurus ascissus Wurstemberger, 1876: nomen dubium Ichthyosaurus biscissus Wurstemberger, 1876: nomen dubium Ichthyosaurus indicus Lydekker, 1879: nomen dubium Ichthyosaurus zetlandicus Seeley, 1880: = Temnodontosaurus zetlandicus Ichthyosaurus breviceps Owen, 1881: geldige soort Ichthyosaurus latifrons Owen, 1881: jonger synoniem van Stenopterygius triscissus Ichthyosaurus longifrons Owen, 1881: jonger synoniem van Stenopterygius triscissus Ichthyosaurus campylodon Kipriyanov, 1881 non Carter 1846 Ichthyosaurus playtodon Seemann, 1882: nomen dubium Ichthyosaurus polyptychodon Koken, 1883: nomen dubium Ichthyosaurus hildesiensis Koken, 1883: nomen dubium Ichthyosaurus fortimanus Owen, 1884: = Protoichthyosaurus fortimanus Ichthyosaurus longimanus Owen, 1884: nomen dubium Ichthyosaurus aduncus Quenstedt, 1885: nomen dubium Ichthyosaurus pottsi Hector, 1886 Ichthyosaurus cornalianus Bassani, 1886: = Mixosaurus Ichthyosaurus conybeari Lydekker, 1888: geldige soort Ichthyosaurus ceramensis Martin, 1888: nomen dubium ?Ichthyosaurus marathonensis Etheridge, 1888: synoniem van Longirostria Ichthyosaurus latifrons Koenig, 1889: jonger synoniem Eurhinosaurus Ichthyosaurus quenstedti Zittel, 1890: nomen dubium Ichthyosaurus torulosi Quenstedt, 1891: nomen dubium Ichthyosaurus atavus Fraas, 1891, partim: nomen dubium Ichthyosaurus ingens Fraas, 1891: nomen dubium Ichthyosaurus arietis Fraas, 1891: nomen dubium Ichthyosaurus psilonoti Fraas, 1891: nomen dubium Ichthyosaurus numismalis Fraas, 1892: nomen dubium Ichthyosaurus burgundiae Gaudry, 1892: = Temnodontosaurus burgundiae Ichthyosaurus bodenbenderi Dames, 1893: nomen dubium Ichthyosaurus immanis Philippi, 1895: nomen dubium Ichthyosauurus bambergensis Bauer, 1901: nomen dubium Ichthyosaurus extremus Boulenger, 1904: = Brachypterygius Ichthyosaurus platydactylus Broili, 1907: = Platypterygius Ichthyosaurus kokeni Broili, 1908: nomen dubium Ichthyosaurus steleodon Bogolobov, 1909 Ichthyosaurus brunsvicensis Broili, 1909: nomen dubium Ichthyosaurus acutirostris Fraas, 1913 non Owen, 1840: nomen dubium Ichthyosaurus megacephalus Drevermann, 1914: jonger synoniem Stenopterygius Ichthyosaurus crassicostatus Drevermann, 1922: jonger synoniem Stenopterygius Ichthyosaurus californicus Camp, 1942: nomen dubium Ichthyosaurus franciscanus Camp, 1942: nomen dubium Ichthyosaurus (Platypterygius) hercynicus Kuhn, 1946: non Platypterygius Huene 1922 Ichthyosaurus (Platypterygius) kiprijanoffi Kuhn, 1946: non Platypterygius Huene 1922 Ichthyosaurus inexpectatus Rusconi, 1948: nomen dubium Ichthyosaurus saladensis Rusconi, 1948: nomen dubium Ichthyosaurus sanjuanensis Rusconi, 1948: nomen dubium Ichthyosaurus incessus Huene, 1949: jonger synoniem Stenopterygius Ichthyosaurus janiceps McGowan, 1996: = Macgowania Ichthyosaurus prostaxalis (Appleby, 1979) Maisch & Hungerbuhler, 1997: = Protoichthyosaurus prostaxalis Appleby, 1979 Ichthyosaurus prosostealis (Appleby, 1979) Maisch & Hungerbuhler, 1997: = Protoichthyosaurus prosostealis Appleby, 1979 Ichthyosaurus anningae Lomax & Massare, 2015: geldige soort Ichthyosaurus larkini Lomax & Massare, 2017: geldige soort Ichthyosaurus somersetenesis Lomax & Massare, 2017: geldige soort
Beschrijving thumb|I. communis in grootte vergeleken met een mens Ichthyosaurussoorten waren anderhalf tot drie meter lang, met een gewicht rond de vijftig kilogram. Ze hadden een lange, scherpe snuit. Ze waren gebouwd om snel te kunnen zwemmen, net als de hedendaagse tonijn zich voortstuwend met alleen de staart.