thumb|Ontbossing op Tasmanië thumb|Jaarlijkse ontbossing thumb|Jaarlijkse netto verandering in bosoppervlakte
Ontbossing is het verdwijnen van bos door handelingen van mensen voor commerciële doeleinden, of om land te winnen voor landbouw of voor nederzettingen. Ontbossing is het meest geconcentreerd in tropische regenwouden.Bradford, Alina. (4 March 2015) Deforestation: Facts, Causes & Effects. Live Science. Retrieved 13 November 2016. Ongeveer 31% van het landoppervlak op aarde is momenteel bedekt met bossen.Deforestation | Threats | WWF. Worldwildlife.org. Retrieved 13 November 2016. Dit is een derde minder dan de bosbedekking voor de uitvinding van de landbouw, waarbij de helft van dat verlies in de vorige eeuw plaatsvond. Tussen de 15 miljoen en 18 miljoen hectare bos, een gebied zo groot als Bangladesh, wordt elk jaar vernietigd. Gemiddeld worden er 2.400 bomen per minuut gekapt.
Oorzaken thumb|Oorzaken van tropische ontbossing Het bos staat op veel plaatsen in de wereld onder druk door sociaaleconomische, politieke of andere factoren.Den Ouden, J., Muys, B., Mohren, G., & Verheyen, K. (2010). Bosecologie en bosbeheer. In: Acco. Directe oorzaken van ontbossing zijn: 1) omvorming naar ander landgebruik, en 2) niet-duurzame exploitatie. Omvorming van bos naar landbouw en veeteelt is verreweg de grootste oorzaak van ontbossing. Ook het aanleggen van infrastructuur en bebouwing gaat vaak blijvend ten koste van bos. Voorts kunnen mijnbouw en oliewinning leiden tot ontbossing, als het bos daarbij blijvend wordt beschadigd of weggehaald. Daarnaast is niet-duurzame houtproductie ook vaak een oorzaak voor ontbossing. Dit kan betekenen dat het herbeboste gebied na verloop van tijd opnieuw gekapt wordt. Bovendien is de oogst van brandhout een van de grote oorzaken van ontbossing. In veel delen van de wereld wordt hiervoor nog natuurlijk bos gekapt.
Aan deze directe oorzaken liggen indirecte oorzaken ten grondslag. Dit zijn vaak complexe processen waarbij diverse factoren meespelen, zoals privatisering, toegang tot land, land- en gebruiksrechten, corruptie, lage status en machtspositie van bosbewoners etc. Deze processen verlopen vaak geleidelijk, in stadia waarin het oorspronkelijke bosecosysteem langzamerhand degradeert en ten slotte plaatsmaakt voor ander landgebruik.Verolme, H. J., & Moussa, J. (1999). Addressing the underlying causes of deforestation and forest degradation: case studies, analysis and policy recommendations: Biodiversity Action Network. Dit proces heeft door de eeuwen heen wereldwijd plaatsgevonden.
Gevolgen thumb|Per capita CO2-emissies van ontbossing voor voedselproductie Ontbossing kan verstrekkende negatieve gevolgen hebben. Dieren en planten (waarvan vele nog niet of nauwelijks onderzocht en beschreven zijn) kunnen verdwijnen en gehele ecosystemen kunnen ontregeld en uitgeroeid worden. Ontbossing is de oorzaak van erosie en draagt bij aan de opwarming van de Aarde. In het Amazonebekken is het regenwoud de natuurlijke habitat van verschillende indianenstammen.
Ontbossing kan ook leiden tot overstromingen van rivieren. De wortels van de bomen die voorheen het regenwater (en de vruchtbare bovenlaag) vasthielden doen dat na ontbossing niet meer. Hierdoor zal het water direct langs de hellingen naar de rivier toe stromen. Als er veel regen valt kan de rivier deze grote hoeveelheden water niet meer aan en zal de rivier stroomafwaarts buiten haar oevers treden. Bovendien neemt de hoeveelheid verdamping af omdat water meteen wegstroomt. Hierdoor kan ook de neerslaghoeveelheid afnemen.
Door het verdwijnen van bomen wordt, wanneer het hard en langdurig geregend heeft, ook de dunne bovenlaag van vruchtbare grond weggespoeld. De grond wordt dan niet meer bij elkaar gehouden door de wortels van de bomen. Ook dit draagt bij tot overstromingen, omdat de weggespoelde grond de rivierbedding opvult.
Het resultaat is een kaal, rotsachtig landschap waar bijna niets meer kan groeien, doorsneden met erosiegeulen. Wanneer de klimatologische omstandigheden zich ervoor lenen, is het zelfs mogelijk dat er verwoestijning optreedt.
Zoöloog Peter Daszak heeft aangetoond dat 31 procent van de nieuwe infectieziekten gelinkt kan worden aan de aantasting van tropisch bos voor mijnbouw, landbouw en verstedelijking. Ontbossing vergroot zo onrechtstreeks het risico op het ontstaan van een pandemie.
Maatregelen start=515|thumb|Professor bosbeheer Bart Muys over maatregelen om ontbossing tegen te gaan - Universiteit van Vlaanderen Vanwege de toenemende onrust over het tempo van ontbossing in vele tropische landen, startte men in 1976 met een lange reeks onderhandelingen als onderdeel van het Programma voor Grondstoffen tijdens de vierde zitting van de UNCTAD. De uiteindelijke uitkomst van die onderhandelingen was de overeenkomst ITTA, 1983 die onder andere de oprichting en het werk van de International Tropical Timber Organization (ITTO) regelde. In 1994 werd het vervolgverdrag ITTA, 1994 gesloten.
In de Europese Unie geldt onder meer de Verordening Nr. 995/2010 inzake de houthandel ("EUTR, European Union Timber Regulation")Verordening 995/2010 van 20 oktober 2010 bedoeld om illegale houtkap en handel binnen de EU te bestrijden, en tegelijk de ontbossing buiten de EU tegen te gaan. Op 29 juni 2023 werd besloten dat de EUTR vervangen werd door de rechtsopvolger, de EUDR, de Europese regulering voor Ontbossingsvrije producten.'Regulation (EU) 2023/1115 of the European Parliament and of the Council of 31 May 2023 on the making available on the Union market and the export from the Union of certain commodities and products associated with deforestation and forest degradation' Deze zal op 30 december 2024 in werking treden.
Deze regelingen maken de import in de EU van producten direct gelieerd aan ontbossing moeilijker. Maar het is nog steeds niet voldoende gezien het feit dat de Europese financiele sector nog steeds op massale wijze het ontbossen ondersteunt met leningen en/of investeringen, zoals blijkt uit het rapport Bankrolling Ecosystem Destruction. De Nederlandse financiële sector met Rabobank voorop verstrekte miljarden euro’s aan bedrijven in sectoren die een bedreiging vormen voor de natuur .'Rapport: Rabobank, ING en ABN AMRO verstrekten miljarden euro’s aan bedrijven in sectoren die een bedreiging vormen voor de natuur'
Monitoring thumb|De oorzaken van ontbossing kunnen geïdentificeerd worden met satellietbeelden
Monitoring van ontbossing gebeurt voornamelijk door het vergelijken van satellietbeelden. Een van de belangrijkste observaties gebeurt in het Landsat Science programma van NASA. Andere initiatieven zijn: Global Forest Watch, een interactief instrument van het World Resources Institute om per land en per jaar de netto-ontbossing te analyseren. Ook de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) publiceerde een rapport, The state of the world's forests. De Forest Declaration Assessment, een associatie die de collectieve vooruitgang naar wereldwijde bosdoelstellingen beoordeelt.forestdeclaration.org/
Ontbossing in de geschiedenis Prehistorie en Oudheid Ontbossing kwam al in de prehistorie voor, zij het op beperkte schaal. Historische voorbeelden van grootschaliger ontbossing zijn bekend uit de Mayabeschaving, en in het Romeinse Keizerrijk, vanwege overmatig gebruik van hout voor land-, mijn- en scheepsbouw, en voor brandstof.
Middeleeuwen In de middeleeuwse Nederlanden hadden lokale gemeenschappen nog rechten in sommige bossen, bijvoorbeeld om hout te sprokkelen of vee te laten grazen. Maar ook reeds toen werden rijke bosgebieden ingepalmd voor de jacht, zoals het Haagse bos, of verhandeld als privé-eigendom, zoals het Buggenhoutbos. Vanaf de late middeleeuwen, en zeker in de vroegmoderne tijd, schoten de houtprijzen omhoog en werd de lokale bevolking steeds meer geweerd uit de bossen. De bosbouw werd geïntensiveerd, en kwam onder het gezag van de regionale overheid. Zo zijn in Duitsland bosbouwverordeningen uit de 16e eeuw bewaard, zoals de Hohenlohische Forstordnung uit 1579 van graaf Wolfgang II van Hohenlohe, uitgevaardigd vanwege de overexploitatie van de bossen in de streek.
Ontbossingsbeleid in de Moderne Tijd (vanaf 1750) thumb|Ontbossing in elk decennium sinds 1700 thumb|Bosareaal per werelddeel, 1990-2010. De totale bosoppervlakte omvatte in 2020 nog ruim 30% van het aardoppervlak.
Volgens het Wereldnatuurfonds verdween begin 21e eeuw elk jaar 6,5 miljoen hectare natuurlijk bos, wat overeenkomt met 17 voetbalvelden per minuut. Volgens de Wereldbank bedroeg aan het begin van de 20e eeuw het bosgebied van de Aarde ongeveer 50 miljoen vierkante kilometer. Dit is sindsdien teruggelopen tot minder dan 40 miljoen km2. Van 1990 tot 2016 verloor de Aarde 1,3 miljoen km2, een oppervlakte, groter dan Zuid-Afrika. Het grootste deel van deze daling werd veroorzaakt door de groeiende vraag naar bos- en papierproducten, evenals naar landbouwgrond. Slechts de helft van het ontboste gebied wordt gecompenseerd door nieuwe bossen of bosgroei. Naast de rechtstreeks door de mens veroorzaakte ontbossing worden bossen ook getroffen door klimaatverandering, met toenemende risico's van stormen en ziekten. Het Kyoto-protocol poogde ontbossing te voorkomen, maar hield geen concrete acties in om dit te verwezenlijken.
De ontbossing versnelde vooral in de tropische streken, maar ook in het hoge noorden is de ontbossing aanzienlijk. Massale ontbossing komt onder meer voor in: het Braziliaanse Amazoneregenwoud het Indonesische regenwoud de Congolese regenwouden de boreale wouden van het hoge noorden, verspreid over grote delen van Scandinavië, Canada, Rusland en Mongolië.
Per land / regio Europese Unie De Europese Unie lanceerde in 2005 een "vergunningensysteem voor de invoer van hout in de Europese Gemeenschap", het EU FLEGT-actieplan, om illegale houtkap tegen te gaan, evenals de sociale, economische en milieuschade die het veroorzaakt. In het verlengde van het FLEGT-plan werd in 2010 de "Houtverordening" uitgevaardigd, om het op de Europese markt brengen van illegaal gewonnen hout (en producten van dergelijk hout) te verbieden. In oktober 2024 besloot de Europese Commissie echter de uitvoeringsdatum van de EU-ontbossingsverordening 2023/1115Verordening (EU) 2023/1115 (…) van 31 mei 2023 betreffende het op de markt van de Unie aanbieden en de uitvoer uit de Unie van bepaalde grondstoffen en producten die met ontbossing en bosdegradatie verband houden, en tot intrekking van Verordening (EU) nr. 995/2010 met een jaar uit te stellen tot 30 december 2025 en later, “op verzoek van mondiale partners”. Raadsvoorzitter Charles Michel gaf in dat verband toe “dat de EU moet ophouden ontwikkelingslanden de les te lezen. EU-partnerlanden die deelnamen aan de Brics-top van oktober 2024 wilden een boodschap sturen.”
Brazilië thumb|Kaart van ontbossing (rood) in Brazilië, van 2002 tot 2008
In Brazilië wordt de ontbossing veroorzaakt door de overheid zelf. Onder president Dilma Rousseff in 2014 is het budget van de bescherming tegen ontbossing sterk verminderd. Hierdoor vindt er sinds 2014 veel illegale boskap plaats. Dit allemaal om plaats te maken voor veeteelt en de teelt van sojabonen. Samen met een groeiende economie in Brazilië en een vraag naar hout en andere producten verloopt deze ontbossing steeds sneller. Dit brengt nadelen met zich mee: de leefgebieden van vele plant- en diersoorten worden weggekapt en de CO₂ die eeuwenlang was opgeslagen in de grond komt weer vrij in de atmosfeer, wat ook nadelige gevolgen heeft voor het klimaat.
Indonesië