Breda () is een Nederlandse stadANWB Topografische Atlas Noord-Brabant (2005) - kaart 64 110-400 . in het westen van de provincie Noord-Brabant. Breda is van oudsher de voornaamste stad van West-Brabant. Het was de hoofdstad van de Baronie van Breda, waaronder onder meer ook Roosendaal, Etten-Leur en Oosterhout ressorteerden. De stad zelf is de kern van de gelijknamige gemeente, die per inwoners telde, en daarmee in grootte de derde gemeente van Noord-Brabant is en de negende gemeente van Nederland. De inwoners worden Bredanaren of Bredanaars genoemd.
De stad was eeuwenlang een belangrijke garnizoens- en vestingstad en speelt een zichtbare rol binnen de Nederlandse krijgsmacht door de aanwezigheid van de Koninklijke Militaire Academie (KMA) en het hoofdkwartier van de Koninklijke Luchtmacht. Breda is sinds 1853 de zetel van het gelijknamige bisdom. De aanwezigheid van eerst het hof van de Heren van Breda, maar later ook van voorzieningen als de Rechtbank, Kamer van koophandel, en het bisdom hebben ervoor gezorgd dat Breda van oudsher het politieke, administratieve en religieus-bestuurlijke hart van West-Brabant vormt. De stad bezit vanouds ook veel handel en industrie. Zij ligt aan een knooppunt van water-, spoor- en autowegen.
Naam
Over de herkomst van de naam Breda bestaan verschillende verklaringen. De standaardverklaring in het Vroeg Middelnederlands Woordenboek geeft hier als etymologie een samenstelling van: < Germ. *braida- 'breed' en *aχwō- 'natuurlijke waterloop inz. in het zeekleigebied' (Top.Wbk.). Deze etymologie wordt echter niet algemeen onderschreven (zie onder). Volgens het VMNW is de plaatsnaam Breda pas geattesteerd vanaf 1269.Bron Andere bronnen geven echter indirecte oudere vermeldingen.
Bijnamen thumb|De Wilhelmina Fontein is een van de vele Nassau-monumenten van de stad Breda bezit een historische band met het huis Nassau. Tot 1795 waren de burgers van Breda onderdanen van de heer van Breda, die vanaf 1403 tevens graaf van Nassau was en vanaf 1538 ook de prins van Oranje-Nassau. Sinds 1815 behoort Baron van Breda tot de historische titels van de koning(in). Daardoor is Breda niet alleen een Oranjestad, maar geldt het ook als de Nassaustad bij uitstek.
Breda heeft een belangrijke historische stadskern, die zich over de eeuwen heeft gevormd rond het Kasteel van Breda, de zetel van de heren van Breda. In de binnenstad bevinden zich, naast het Kasteel (de KMA), onder meer de gotische Onze-Lieve-Vrouwekerk, de Grote Markt, het Stadspark 'het Valkenberg', het Begijnhof, de Haven, het Spanjaardsgat, en de Prinsenkade. Vanaf het einde van de 19e eeuw kwam voor Breda ook de term Haagje van het Zuiden in zwang. Dit predicaat is voor meerdere uitleg vatbaar, maar lijkt vooral te slaan op de fraaie, bosrijke omgeving van de stad. Zowel vanwege zijn historisch stadsschoon als om die fraaie, bosrijke omgeving wordt Breda in zijn volkslied niet minder dan de Parel van het Zuiden genoemd.
Geschiedenis
miniatuur|Breda 1350 bevestigd met muren en wallen miniatuur|Diego Velázquez De overgave van Breda (Las Lanzas), 1634/35, Olieverf op doek, Museo del Prado, Madrid miniatuur|Breda in 1653 volgens Willem en Joan Blaeu Belangrijke jaartallen in de geschiedenis van Breda zijn:
1125: Eerste vermelding van de naam Breda in een oorkonde die een schenking aan de abdij van Affligem betreft en waar Arnulfus (Arnulf) en Ingelbertus (Engelbrecht) van Breda als getuigen optreden.P.C. Boeren, De heren van Breda en Schoten, p.94; E. de Marneffe, Cartulaire de l'abbaye d'Affligem, p.71, no. 40 (1125): "Ascelinus de Bruxella, et filius suus Henricus. Arnulfus et Ingelbertus de Breda." 1252: Breda koopt van de heer Hendrik IV van Schoten privileges. Deze handeling wordt door velen nog steeds gezien als het verkrijgen van stadsrechten. Breda heeft echter nooit een stadsrecht gekregen, het ontwikkelde zich geleidelijk tot een stad. Dat kwam veel voor. 1267: Op 22 maart schenkt Hendrik V van Schoten, heer van Breda, aan de Bredase begijnen de grond waarop zij zich gevestigd hebben en verleent hen toestemming daarop een kerk te bouwen en een begraafplaats aan te leggen. Deze schenking wordt aangehouden als stichting van het Bredase Begijnhof. 1327: De heer van Breda verkoopt zijn land met de stad aan de hertog van Brabant. 1350: De hertog van Brabant Jan III geeft de stad, de burcht en het land van Breda in leen aan Jan II van Polanen, een Hollandse edelman. 1350 - 1378: Jan I van Polanen, Heer van Breda 1378 - 1394: Jan II van Polanen, Heer van Breda 1403: Baronie van Breda 1449: Het Sacrament van Niervaert wordt op verzoek van Jan IV van Nassau overgebracht naar de Grote-of-Onze-Lieve-Vrouwekerk Breda.
Tussen 1450 en 1550 ontwikkelde de stad Breda zich tot een van de opmerkelijkste culturele en politieke centra van de Nederlanden. Als residentiestad van de Brabantse tak van de Nassaudynastie die sinds 1403 heren van Breda waren, kreeg de stad een bijzondere allure. De Brabantse Nassaus behoorden tot de allerhoogste adel in de Bourgondisch-Habsburgse Nederlanden en voerden in hun heerlijkheden een bijbehorende cultuurpolitiek. Dat gebeurde in Breda in elk geval (ook) in nauwe samenwerking met de stedelijke gemeenschap. De stedelijke allure van Breda kreeg vorm in bouw- en verfraaiingsprojecten, het creëren van literaire, visuele en architectonische kunstwerken en het stichten van monumenten.
1504 - 1538: Hendrik III van Nassau-Breda van Nassau, Heer van Breda 1534: Grote stadsbrand in Breda 1544 - 1567: Willem I van Oranje 1566: Beeldenstorm 1568: Begin van de Tachtigjarige Oorlog 1567 - 1576: Breda geconfisqueerd door de koning van Spanje 1576 - 1581: Willem van Oranje, deze werd in 1581 vogelvrij verklaard, waarop Breda door de Spanjaarden werd veroverd door Claudius van Berlaymont (de furie van Houtepen) 1581 - 1590: Spaanse bezetting 1590: Breda heroverd op de Spanjaarden door de list met het Turfschip van Breda 1624/1625: Beleg van Breda door Spinola 1637: Breda ten derden male heroverd door de Republiek onder leiding van Frederik Hendrik van Oranje 1646: Opening van de Illustere school en Collegium Auriacum (Breda) 1648: De Vrede van Münster maakt een einde aan de Tachtigjarige Oorlog. Tussen 1648 en 1795 vormde het Nederduits-Gereformeerde geloof de 'staatskerk' van de Republiek en was het katholieken verboden hun godsdienst in het openbaar uit te oefenen. 1667: De Vrede van Breda, het in Breda gesloten verdrag ter beëindiging van de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog 1809: Lodewijk Napoleon, de eerste koning van Holland, bezoekt Breda, tijdens zijn inspectiereis die door de departementen Brabant en Zeeland wordt gehouden. 1813: De Franse bezetting van Breda vlucht als Kozakken in de buurt verschijnen. De stad wordt bezet door Russische en Pruisische troepen. Een Frans leger onder leiding van François Roguet en Charles Lefebvre-Desnouettes komt terug om de stad weer te veroveren maar wordt teruggeslagen tijdens het Beleg van Breda, mede met hulp van Nederlandse troepen (onder andere Regiment van Phaff) en de burgerbevolking. In de tweede helft van de 19e eeuw begint voor Breda een bloeiperiode van de handel en de nijverheid. 1940 12 mei: Breda ingenomen door de Wehrmacht. bevolking wordt geëvacueerd (Vlucht uit Breda) maar keert voor het grootste deel binnen enkele weken terug 1940 17 mei: 51 gevluchten komen om bij een bombardement op Sint-Niklaas 1942 8 augustus: Joden moeten zich van de bezetters registreren, de deportaties beginnen en zijn in december voltooid 1944 13 oktober: Duivelsbruglaan 42, bombardement door Typhoons van de RAF, balans 25 doden 1944 29 oktober: Bevrijding van de stad door Poolse soldaten onder generaal Stanisław Maczek, in hele oorlog ruim 500 Bredase burgers gestorven
Tweede Wereldoorlog miniatuur|Amerikaanse piloot dankt helpers uit Breda, Polygoonjournaal 1949 miniatuur|1e Pantserdivisie (Polen), Breda, 1944 Kort na de Duitse inval - op de vroege ochtend van 10 mei 1940 - vond een massale evacuatie uit Breda plaats. Breda dreigde tussen de fronten van de oprukkende Duitsers en Fransen terecht te komen. De omstreeks 50.000 inwoners kregen op deze Eerste Pinksterdag van 12 mei 1940 het bevel de stad te evacueren en naar Antwerpen te trekken. De Bredanaars spreken zelf van ‘De Vlucht’.De evacuatie was voorbereid door Burgemeester Van Slobbe, maar begon op last of bevel van de Fransen. In het begin van de oorlog kwam er nog een Franse troepenmacht uit België naar Breda, maar bereikte de stad niet. De Duitse bezetters maakten gebruik van het grote aantal militaire bouwwerken in de stad om onder meer militairen van de snel uitbreidende Fliegerhorst Gilze-Rijen te huisvesten, onder hen enkele tientallen 'Luftwaffehelferinnen', ook wel bekend als 'Blitzmädel', die werkten bij de verbindingsdiensten. Verzetsmensen in Breda speelden een belangrijke rol bij de hulp aan geallieerde vliegers om weer in geallieerd gebied terug te komen.
Pas in 1942 verscherpte de bezetting zich, toen de bezetter begon met het registreren van Joden vanwege de geplande deportatie. Deze was in december voltooid en de ongeveer 225 Bredase Joden verdwenen naar concentratiekampen of doken onder. Breda lag pal op de luchtroute van Engeland naar Duitsland en vlak bij vliegveld Gilze-Rijen en kreeg daardoor regelmatig te maken met luchtaanvallen of bombardementen, die enkele honderden inwoners het leven kostten.
Op 4 september 1944 kondigde Radio Oranje aan, dat Breda bevrijd was, nadat op die datum ook Antwerpen bevrijd werd. Dat bericht bleek vals en werd later die dag ingetrokken. Veel bezetters en collaborateurs ontvluchtten toen de stad. Op 29 oktober 1944 werd de stad bevrijd door Poolse soldaten onder generaal Maczek. Na zijn dood in 1994 werd hij op het Pools militair ereveld begraven.
Geografie De stad Breda is omgeven door woonwijken en bedrijventerreinen. Kenmerkend voor de stad is de samenvloeiing van de Aa of Weerijs en de Mark. De rivier gaat als Mark verder. Hier liggen enkele havens aan en daar voorbij mondt ook het Markkanaal in de Mark uit. De rivieren voeden ook de singels om Breda.
Breda is verkeerstechnisch gunstig gelegen. Landelijk heeft het een directe verbinding zowel met Utrecht als met Rotterdam. Dichtbij gelegen zijn de volgende steden: in Noord-Brabant: Tilburg, Oosterhout, Roosendaal en Bergen op Zoom in Zuid-Holland: Dordrecht over de grens: Antwerpen en Turnhout.
In of dichtbij de gemeente Breda liggen de volgende dorpskernen: Bavel, Effen, Prinsenbeek, Teteringen, en Ulvenhout, daarnaast Galder (in de gemeente Alphen-Chaam), Terheijden (in de gemeente Drimmelen) en Dorst (in de gemeente Oosterhout). De dorpen Ginneken en Princenhage zijn al sinds 1942 opgenomen en geheel geïntegreerd in de stad Breda.
De buurgemeenten van Breda zijn: Alphen-Chaam, Drimmelen, Etten-Leur, Gilze en Rijen, Moerdijk, Oosterhout en Zundert in Nederland en het in België gelegen Hoogstraten. Voor West-Brabant heeft de stad een regiofunctie.
Stadsontwikkeling
miniatuur|Breda 1743, gegraveerd door B.F. Immink miniatuur|Breda 1869bron: GEMEENTE - ATLAS VAN NEDERLAND GETEKEND DOOR J. KUYPER atlas1868.nl