thumb|250px|De continentaal Europese gebieden van lidstaten van de Europese Unie (Europese Gemeenschappen voor 1993), op volgorde van toetreding en uittredingDe uitbreiding van de Europese Unie is het proces waarbij nieuwe staten toetreden tot de Europese Unie en wordt ook Europese eenwording genoemd. Dit drukt tevens de intensivering van de samenwerking tussen EU-lidstaten uit, dat na de Tweede Wereldoorlog een leidend beginsel werd voor grote delen van de Europese bevolking en vooraanstaande personen uit politiek, bedrijfsleven, wetenschap en cultuur.

Het territorium van de Europese Unie en zijn voorlopers is verschillende keren uitgebreid door toetreding van lidstaten en groeide naar 28 leden in 2013. Anno 2023 zijn er negen staten als kandidaatlid toegelaten, die in verschillende stadia van het toetredingsproces zitten.

De toetreding van nieuwe lidstaten tot de EU vereist het in overeenstemming brengen van de nationale wet- en regelgeving met het zogenaamde Unie-acquis. Deze implementatie wordt gedaan aan de hand van de Criteria van Kopenhagen, waar elk kandidaat-lidstaat aan moet voldoen. Op deze regels zijn door enkele landen uitzonderingen bedongen voordat ze toetraden. Dit wordt ook wel een opt-out regeling genoemd.

Achtergrond thumb|250px|Het proces van de Europese integratie begon na de Tweede Wereldoorlog met de oprichting in 1951 van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) door België, de Bondsrepubliek Duitsland, Frankrijk, Italië, Luxemburg en Nederland. De EGKS werd in 1958 opgevolgd door de Europese Economische Gemeenschap (EEG) en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, bestaande uit dezelfde zes staten. Met de ratificatie van het Verdrag van Maastricht in 1993 werd de Europese Unie (EU) opgericht en werden de bestaande Europese Gemeenschappen hierin ondergebracht.

Uitbreiding In 1973 werd de Europese Gemeenschap voor het eerst uitgebreid met de toetreding van drie landen, te weten Denemarken, Ierland en het Verenigd Koninkrijk. Sindsdien is het Europese samenwerkingsverband met enige regelmaat uitgebreid. In 2004 vond de grootste uitbreiding in een keer plaats, toen tien landen toetraden. Dit was een direct gevolg van de val van het communisme en het IJzeren Gordijn in de periode 1989-1991, toen een deel van het Oostblok en een drietal voormalige sovjetrepublieken lid wilden worden van de Europese Unie. Op 31 januari 2020 verliet voor de eerste keer een lidstaat de EU. Na een referendum in 2016 besloot het Verenigd Koninkrijk uit te treden, wat in 2020 zijn beslag had.

Proces en criteria van toetreding Artikel 49 van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) bepaalt dat "elke Europese staat die de in artikel 2 bedoelde waarden eerbiedigt en zich ertoe verbindt deze uit te dragen, kan verzoeken lid te worden van de Unie". In een nadere juridische toelichting op dit artikel stelt de EU dat er "geen eenduidige interpretatie van dat criterium" is en dat dit zowel in "geografische, culturele of politieke termen" kan worden gelezen. In de praktijk betekent dit dat landen die bij de Raad van Europa zijn aangesloten lid kunnen worden.

Wanneer een land lidmaatschap van de EU heeft aangevraagd wordt dit voorgelegd aan de Europese Raad, de vergadering van regeringsleiders van de lidstaten. De Europese Commissie geeft een formeel advies, maar de Raad beslist uiteindelijk per unanimiteit om de aanvraag al dan niet in behandeling te nemen en het land kandidaatsstatus te verlenen. Er kunnen ook aanvullende voorwaarden worden gesteld alvorens het land daadwerkelijk deze status krijgt. Bij een positief besluit kan het proces van toetreding worden begonnen.

Sinds 1993 liggen de belangrijkste voorwaarden vast in de Criteria van Kopenhagen waaraan een kandidaat-lid moet voldoen alvorens het toe kan treden. In meer dan dertig hoofdstukken staan kaders voor de democratische rechtsstaat met respect voor de grondwet, wetten, justitie en rechterlijke macht en daarmee samenhangende burgerlijke vrijheden en instituten alsmede het eerbiedigen van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.

Kandidaat-lidstaten moeten hun nationale wet- en regelgeving in overeenstemming brengen met het zogenaamde Unie-acquis, het samenstel aan Europese wet- en regelgeving, EU-standaarden en jurisprudentie van EU-rechters. Daarnaast moeten ze een functionerende markteconomie hebben en het vermogen hebben om de verplichtingen van het lidmaatschap te onderschrijven en uit te voeren, met name de doelstellingen van een politieke, economische en monetaire unie.

Het openen van individuele of geclusterde hoofdstukken van de Criteria van Kopenhagen is een besluit van de Europese Raad van regeringsleiders op basis van unanimiteit. Ook de afsluiting van deze hoofdstukken gaat via de Europese Raad. Wanneer dit proces is doorlopen neemt de Europese Raad een definitief besluit over toetreding, ook weer op basis van unanimiteit. Sinds het Verdrag van Maastricht van 1992 moet ook het Europees Parlement instemmen met de toetreding van een nieuw lid en moet elke lidstaat de toetreding binnenlands ratificeren.

Geopolitieke ontwikkelingen en uitbreiding Door een aantal geopolitieke ontwikkelingen, waaronder de oorlog in Oekraïne en het presidentschap van Donald Trump, veranderde in een aantal landen het publieke debat over hun betrekkingen met de Europese Unie. Groenland was ooit als deel van Denemarken lid van de unie en daar wees een peiling in 2025 uit dat veel inwoners bij de EU willen horen. Ook in Canada werd over lidmaatschap gesproken, al valt Canada buiten mogelijke uitbreiding van de EU. IJsland heeft een aanvraag in 2015 ingetrokken, maar wil uiterlijk in 2027 een referendum over toetreding houden.

Uitbreiding in het verleden Jaar van toetreding en uittreding en de betreffende lidstaten die in dat jaar toetraden of uittraden:

Afkorting DetailsKaart EEG-6(1958-1972)In 1958 wordt de Europese Economische Gemeenschap (EEG) opgericht door België, West-Duitsland, Frankrijk, Italië, Luxemburg en Nederland, omdat deze lidstaten van de in 1952 opgerichte Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) op meer economische terreinen wilden gaan samenwerken. In 1962 werd Algerije onafhankelijk van lidstaat Frankrijk. Tot die tijd was Algerije een integraal onderdeel van de Franse staat en viel daarmee binnen de reikwijdte van de EEG. De onafhankelijkheid betekende dat Algerije buiten de EEG viel en ook geen lid kon worden omdat het niet in Europa ligt. 130px EG-9(1973-1980) Op 22 januari 1972 worden in Brussel de verdragen tot toetreding van Denemarken (incl. Groenland), Ierland, Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk ondertekend. Denemarken, Ierland en het Verenigd Koninkrijk treden per 1 januari 1973 toe. Noorwegen treedt niet toe omdat een meerderheid van haar burgers in een referendum tegen het lidmaatschap stemde. 130px EG-10(1981-1985) In 1981 treedt Griekenland toe tot de EG. Hiermee wordt de Griekse transitie van een dictatuur naar een democratische rechtsstaat bevestigd. In 1982 gaven de inwoners van Groenland in een referendum aan dat ze niet langer onderdeel wilden zijn van de EG. Op 1 februari 1985 stapte het eiland eruit. 130px EG-12(1986-1993) In 1986 treden Portugal en Spanje toe tot de EG. Dit is een bevestiging van de democratische transitie van beide landen na decennialange dictatuur. Een jaar eerder besluit Groenland, dat van Denemarken in 1979 autonomie heeft gekregen, in een referendum uit de EG te stappen. 130px EU-12(1993-1994) Na de val van de muur, wordt in 1990 de Duitse Democratische Republiek met de Bondsrepubliek Duitsland verenigd en het grondgebied van de toenmalige DDR maakt voortaan deel uit van de Europese Gemeenschappen. Voorafgaand aan ratificatie van het Verdrag van Maastricht (1992), maken Denemarken, het Verenigd Koninkrijk en Ierland voorbehouden op de overdracht van nationale bevoegdheden op de Unie ('opt-out' bepalingen). 130px EU-15(1995-2004) In 1995 treden Finland, Oostenrijk en Zweden toe tot de EU. 130px EU-25(2004-2006) Op 1 mei 2004 treden Cyprus, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Malta, Polen, Slovenië, Slowakije en Tsjechië toe tot de Europese Unie. 130px EU-27(2007 - 2013) In 2007 treden Bulgarije en Roemenië toe tot de EU (zie toetreding van Bulgarije en Roemenië tot de Europese Unie). 130px EU-28(2013 - 2020) Op 1 juli 2013 treedt Kroatië toe tot de EU (zie Toetreding van Kroatië tot de Europese Unie). 130px EU-27(2020 - heden) Op 1 februari 2020 trad het Verenigd Koninkrijk uit de EU (zie Brexit). 130px Noot: Behalve anders vermeld werden alle landen lid op 1 januari van hun toetredingsjaar.

Uitbreiding in de toekomst Overzicht van de aspirant- en kandidaatleden en hun status in het toetredingsproces. Turkije Noord-Macedonië Albanië Montenegro Servië Bosnië en Herzegovina Kosovo Moldavië Oekraïne Georgië Begin onderhandelingen EU-associatieovereenkomst 1959 2000 2003 2005 2005 2005 2013 2010 2007 2010 EU-associatieovereenkomst handtekening 1963 2001 2006 2007 2008 2008 2015 2014 2014 2014 EU-associatieovereenkomst treedt in werking 1963 2004 2009 2010 2013 2015 2016 2016 2017 2016 Aanvraag lidmaatschap 1959 en 1987 2004 2009 2008 2009 2016 2022 2022 2022 2022 Kandidaat-status ontvangen 1999 2005 2014 2010 2012 2022 2022 2022 2023 Begin toetredingsonderhandelingen 2005(Bevroren) 2022 2022 2012 2014 2024 2024

Kandidaat-lidstaten thumb|De Europese Commissie, die een centrale rol speelt in het uitbreidingsproces. Hieronder een overzicht van de kandidaat-lidstaten.

Albanië

Albanië vroeg op 24 april 2009 officieel het lidmaatschap aan van de Europese Unie, wat positief ontvangen werd. De Europese Commissie gaf in reactie aan dat het land eerst in voldoende mate aan criteria moest voldoen om de kandidaatstelling toegekend te krijgen. Dit werd in juni 2014 toegekend. Op 24 maart 2020 bereikte de Europese Raad een "politiek akkoord" om de toetredingsonderhandelingen te beginnen, die in juli 2022 daadwerkelijk begonnen.

Bosnië en Herzegovina

Het Balkanland Bosnië en Herzegovina kreeg van de EU te horen gekregen dat ze op termijn lid kunnen worden van de EU. Op 15 februari 2016 diende Bosnië en Herzegovina een aanvraag tot het lidmaatschap in. In 2022 herhaalde de Europese Raad dat het land een 14-tal kernprioriteiten dient uit te voeren als conditie voor het verlenen van de kandidaat-status en het beginnen van de toetredingsonderhandelingen, maar op 13 december 2022 werd de kandidaat-status dan toch gegeven. Hoofdreden was een gelijke behandeling met Oekraïne en Moldavië die de gebruikelijke procedure niet hoefden te doorlopen. De Europese Raad besloot op 14 december 2023 dat toetredingsgesprekken zouden kunnen beginnen zodra aan een reeks eisen wordt voldaan.

Georgië

Georgië gaf na de Rozenrevolutie in 2003 aan toe te willen treden tot de Europese Unie, maar de EU reageerde terughoudend hierop. Met de introductie van het Oostelijk Partnerschap en het traject naar een associatie- en vrijhandelsverdrag werden de EU-relaties met het land verder versterkt. Kort na de Russische annexatie van de Krim in 2014 werd het associatie- en vrijhandelsverdrag getekend dat in 2016 geheel in werking trad. In 2017 volgde het visumvrij reizen met de Schengenzone. Ondanks deze stappen naar verdere integratie met de EU, werd tot in maart 2022 het perspectief op lidmaatschap geweigerd aan het 'Geassocieerde Trio' Georgië, Oekraïne en Moldavië.