thumb|De linkerkant is de Neustraße in Herzogenrath, Duitsland, de rechterkant is de Nieuwstraat in Kerkrade, Nederland. De Nieuwstraat in Kerkrade, ofwel de Neustraße in Herzogenrath, scheidt deze twee nauw verbonden steden en vormt tevens de rijksgrens tussen Nederland en Duitsland. Tot de liberalisering van het grensverkeer was dit een centrum van Nederlands-Duitse grenssmokkel. Pas na tientallen jaren van protesten vanuit de bevolking werd er afgezien van een grensafscheiding in het midden van de straat.
Verloop thumb|Rotonde met het standbeeld Wachter (door Jo Ramakers, 1991) aan het begin van de Nieuwstraat in het zuiden. De Nieuwstraat is ongeveer twee kilometer lang.Google Street View veröffentlicht Bilder der Neustraße in Herzogenrath, Herzogenrath Online. De straat begint vanaf de Roermonder Straße, de weg die Aken met Herzogenrath verbindt. De Nieuwstraat loopt van zuid naar noord, langs de grens tussen beide landen, en eindigt bij het Eurode Park, waar het Eurode Business Center is gevestigd.
Geschiedenis Ontstaan van de Nieuwstraat In 1104 werden Herzogenrath (betekenis: "de rooiing van de hertog") en Burg Rode voor het eerst bij geschrifte vermeld. Kort daarna werd in het gebied een kerk gebouwd en ontstond er een tweede stadscentrum: Kerkrade, de "kerk op de rooiing". In 1282 werden de intussen aan elkaar gegroeide nederzettingen voor het eerst samen vermeld als Land van 's-Hertogenrade. Al in deze tijd werd er in dit gebied steenkool gewonnen, waardoor de welvaart van het gebied werd gegarandeerd. De landerijen en kolenmijnen waren in het bezit van de abdij Rolduc.
Om de afzet van de kolen die in de bedrijven gewonnen werden te vergroten, begonnen de monniken van het klooster in opdracht van abt Chaineux vanaf 1760 met de uitbreiding en bestrating van het regionale wegennet.Fanz Büttgenbach: Geschichtliches über die Entwicklung des 800jährigen Steinkohlenbergbaus an der Worm 1113 – 1898, 1898, Ignaz Schweitzer, Aachen, p. 13Stadsarchief Herzogenrath: Die Neustraße - Geschichte einer Straße, p. 2. Op 25 januari 1783 deed de abt het voorstel aan de Staten van Limburg en de Landen van Overmaas om in het Land van 's-Hertogenrade twee heerbanen op kosten van de abdij aan te leggen, mits hij het recht kreeg om op deze heerbanen tol te heffen. Op 22 mei 1783 kreeg hij bij keizerlijk octrooi de vergunning voor de aanleg van twee heerbanen op kosten van Rolduc. Het gedeelte van de weg lopende van Pannesheide tot aan Herzogenrath werd algemeen bekend als de "Nieuwstraat".
Op 1 oktober 1795, na de annexatie van de Zuidelijke Nederlanden door de Fransen, werden de Oostenrijkse delen van de voormalige Landen van Overmaas bij het departement Nedermaas ondergebracht, zodat de Nieuwstraat geheel binnen dit departement kwam te liggen. Na de nederlaag van Napoleon in 1814 aanvaardde koning Willem I op 1 augustus 1814 het bewind over de voormalige Oostenrijkse Nederlanden, waardoor ook de hele Nieuwstraat met het gedeelte van Kerkrade gelegen tussen de Nieuwstraat en het riviertje de Worm onder Nederlands bewind kwam te staan.
Grens zonder barrières Als gevolg van het Congres van Wenen werd de landsgrens tussen Pruisen en de Nederlanden opnieuw vastgesteld. Op 26 juni 1816 werd het Traktaat van Aken gesloten tussen de Pruisische koning Frederik Willem III en de Nederlandse koning Willem I. Het riviertje de Worm, dat door de stad Herzogenrath/Kerkrade stroomde, en de Nieuwstraat werden als belangrijke handelswegen aangezien en zo als nieuwe natuurlijke grenzen aangewezen.Stadsarchief Herzogenrath: Herzogenrath - ein Stadtprofil, p. 102. Hierdoor werd de stad in tweeën gesplitst. Het oostelijke deel moest als Herzogenrath een zelfstandige gemeente van Pruisen worden, het westelijke deel bleef als Kerkrade tot de Nederlanden behoren.
De Nieuwstraat was nu officieel de landsgrens en zo werd er een streep getrokken door de stad die tot dan bij elkaar hoorde. Er bleef echter een levendige economische en culturele uitwisseling tussen de twee zijden van de Nieuwstraat bestaan, waaraan ook de 50 extra douanebeambten die er in maart 1821 werden gestationeerd niets konden veranderen.
Oorlog en hekken: de eerste zichtbare scheiding Pas na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog gaf keizer Wilhelm II opdracht tot het plaatsen van een 332 km lang hekwerk tussen het bezette België en Nederland. Te veel Duitse soldaten waren over de open grens naar Nederland gedeserteerd en de smokkel was uit de hand gelopen. In de gehele Nieuwstraat werd ook een hekwerk van prikkeldraad aangebracht, een van twee meter hoog. Voor de eerste keer kwam er een fysieke grens in de straat. Een jaar later, in 1916, werd aan de kant van Kerkrade een tweede afrastering geplaatst om de Duitse smokkelaars tegen te houden. Er werd direct tegen de gevels van de Nederlandse huizen draadgaas aangebracht. Beide afrasteringen werden in 1918 weggehaald en door grenspalen vervangen, die alleen nog de grens markeerden. Maar waar voorheen de hele Nieuwstraat Duits grondgebied was, werd de grens nu in opdracht van de Franse bezetters naar het midden van de weg verplaatst.
Al in 1923 ontstonden er geschillen tussen beide landen over het precieze verloop van de grens in de Nieuwstraat. Nadat het geschil niet kon worden beslecht, werd er een Nederlands-Duitse commissie ingeschakeld om het precieze grensverloop te verduidelijken. In de commissie zaten onder andere de burgemeesters van Kerkrade en Herzogenrath. Op 29 november 1930 kwamen ze tot de oplossing dat de straat in het geheel aan Duitsland toebehoorde. Dit veranderde echter niets aan het smokkelprobleem. De douanebeambten weigerden het bevel om op kinderen te schieten op te volgen, waardoor de smokkel een populaire activiteit werd voor de kinderen die er woonden. De douane reageerde door te laten weten dat de smokkel niet alleen betekent dat kinderen van school wegblijven, maar ook gevolgen kan hebben voor de gezondheid. Vleeswaren die op het lichaam werden gedragen zouden snel bederven en de koffie zou de huid van kinderen blijvend zwart maken.Der Kleinschmuggel an der holländischen Grenze, in Merksteiner Nachrichten op 8 augustus 1932.
In het nationaalsocialistische Duitsland nam de Gestapo de controle over de grens aan de Nieuwstraat over en nam zijn intrek in een eigen gebouw. Omdat het bevel om te schieten nu weer strikt werd gehandhaafd, kwamen de smokkel en de grensoverschrijdende uitwisseling tussen de steden tot stilstand. In 1938, tijdens de bouw van de Westwall, brachten de Duitsers langs de tramlijn Aken–Merkstein op de Nieuwstraat een twee meter hoge grensversperring aan. Ook van Nederlandse zijde werden er afrasteringen geplaatst. Na de Duitse bezetting van Nederland op 10 mei 1940 werden de afscheidingen niet afgebroken, de stad bleef gescheiden en door verschillende besturen bestuurd.
De Nieuwstraat als smokkelcentrum na de Tweede Wereldoorlog thumb|Douanebeambten bij de smokkeltunnel in de Nieuwstraat (1950)
Na de bevrijding van Kerkrade sloopten de bewoners de afscheidingen, maar de geallieerden plaatsten direct een nieuwe prikkeldraadversperring van 2,30 meter hoog. Op 23 april 1949 voerden de Nederlanders een unilaterale grenscorrectie door, waardoor het wegdek van de Nieuwstraat bij Nederland werd gevoegd. Er werd vervolgens in het midden van de Nieuwstraat een prikkeldraadversperring van bijna 2 meter hoogte gebouwd. De smokkel in de Nieuwstraat, die sinds het einde van de oorlog weer in opkomst was, moest onder controle worden gebracht. Reeds de eerste sacramentsprocessie na de oorlog op 8 juli ging de geschiedenis in als de smokkelprocessie. Talrijke Kerkraders gebruikten de processie om hun familie en vrienden goederen toe te stoppen.Trees, Wolfgang: Schmuggler, Zöllner und die Kaffeepanzer - Die wilden Nachkriegsjahre an der deutschen Westgrenze. Triangel Verlag, Aachen 2002, p. 404 Alleen al in 1947 werden 6878 Duitse kinderen door Nederlandse douaniers opgepakt en over de grens teruggestuurd.Trees, Wolfgang: Schmuggler, Zöllner und die Kaffeepanzer - Die wilden Nachkriegsjahre an der deutschen Westgrenze. Triangel Verlag, Aachen 2002, p. 405 Dit was slechts matig succesvol. Vooral kinderen speelden aan beide kanten van de afscheiding met elkaar, ze gooiden bijvoorbeeld ballen naar elkaar over het obstakel heen. Pas langzaam ontdekten de autoriteiten dat veel van deze ballen eigenlijk ballonnen of sokken waren, gevuld met smokkelwaar (meestal koffiebonen), die de kinderen na ontvangst snel verwisselden.
In maart 1950 werd door grondwerkers een diep gat onder het trottoir van de Nieuwstraat ontdekt. Aanvankelijk dacht men aan een uitspoeling, maar al snel bleek dat smokkelaars vanuit een droge put op een Duitse boerderij een 70 meter lange tunnel onder de straat hadden gegraven. De tunnel had een diameter van 60 tot 80 cm, een lengte van meer dan 60 meter en lag een meter onder het wegdek. De smokkelroute had nooit kunnen werken, omdat de weg onjuist was berekend. De tunnelbouwers waren te vroeg naar boven gaan graven, waardoor ze niet bij de beoogde woning aan de Nederlandse zijde uitkwamen.Der zweite Blick - Die Neustrasse - Wie zwischen Herzogenrath und Kerkrade eine Staatsgrenze unsichtbar wurde, in: Merian Aachen, Jahreszeiten Verlag, Hamburg 2010, p. 108. Hoewel duidelijk was dat de tunnel naar het huis van een Kerkraadse mijnwerker had moeten leiden en veel bewoners aan beide zijden van de straat waarschijnlijk de identiteit van de smokkelaars kenden, is geen van de tunnelbouwers ooit ontdekt of gearresteerd. De smokkel nam zodanig toe dat Aken als het gat in het westen bekendstond.Das Loch im Westen, Niederlande.net van de Westfälische Wilhelms Universiteit in Münster De Geallieerde Controleraad verbood vervolgens het passeren van alle grensovergangen in Zuid-Limburg buiten de stad Vaals. Uiteindelijk hebben de verlaging van de Duitse koffiebelasting in 1953 en de ondertekening van het Verdrag van Rome de situatie versoepeld en geleid tot een sterke afname van de smokkel.
Problemen met de grens en de financiering thumb|De douanepost bij de grensovergang in de Nieuwstraat (1952) De inwoners van de twee steden beschouwden het hek als hinderlijk en werkten zoveel mogelijk samen. Op 7 februari 1954 trok er een feestelijke optocht ter gelegenheid van een gouden bruiloft door Kerkrade. Omdat het in Nederland verboden was om op zondag vóór 13 uur optochten met muzikale begeleiding op openbare plaatsen te houden,Zondagswet van 15 oktober 1953. verliep de optocht op Nederlands grondgebied geruisloos. Toen de optocht de Nieuwstraat bereikte, begon aan de andere kant van de grens op verzoek van het feestcomité de Duitse muziekkapel "Herzogenrather Kapelle Straß 1880 e.V." met het muzikaal begeleiden van de feestgangers.Festmusik zog jenseits der Grenze - Gelungener Schildbürgerstreich zur goldenen Hochzeit, in: Aachener Volkszeitung op 10 februari 1954. Ook werkten de brandweerkorpsen en ambulancediensten van beide steden samen en ondersteunden zij elkaar tijdens grote acties.
In 1954 boden de Nederlandse autoriteiten een vernieuwing van de afscheiding aan als de Duitsers deels meebetaalden. Het aanbod werd afgewezen. De stad Herzogenrath hoopte nog altijd op het intrekken van de Nederlandse annexaties van april 1949 en op een definitieve afbraak van de afscheiding.
Pas toen Nederland en Duitsland in 1957 beide in de Europese Economische Gemeenschap (EEG) zaten, werd er besloten om het grenshek te verlagen tot 1,20 meter. In het Grensverdrag van 8 april 1960 werd een nieuwe splitsing van de straat vastgelegd. Het verloop van de grens is daarin als volgt beschreven: