thumb|Bredabaan (N1) met Sint-Franciscuskerk thumb|Hof van Roosendaal thumb|Electrickfabriek Escaut thumb|Fort van Merksem thumb|Kasteel Bouckenborgh, heden cultureel centrum Merksem is een district van de Belgische stad Antwerpen. Merksem was tot 1 januari 1983 een zelfstandige gemeente.
Toponymie Het toponiem Merksem bestaat uit twee delen, namelijk "merk" (grens) en "heem" (nederzetting). Vermoed wordt dat de naam dan ook naar een Frankische grensnederzetting verwijst, behorend tot het oude bisdom Kamerijk (in het Romeinse Belgica Secunda). De tegenoverliggende nederzetting zou dan Ekeren zijn geweest behorende tot het bisdom Luik (in het Romeinse Germania Inferior). Het bovenstaande geeft aan dat de Laarsebeek met zijn benedenloop de Vosseschijn de grens vormde tussen beide Romeinse provincies.
Geschiedenis Gallo-Romeinse periode De geschiedenis van Merksem gaat terug tot in de Gallo-Romeinse tijd.
Middeleeuwen Merksem heeft eeuwenlang één geheel gevormd met Schoten en Sint-Job-in-'t-Goor. Al in de zesde of zevende eeuw (600) kwamen de eerste Frankische kolonisators zich in en rond de omgeving van de Sint-Bartholomeuskerk (Merksem) vestigen. Dit gedeelte van Merksem is het hoogste punt. Rond 750 verlegt zich de Schelde voorgoed naar de huidige bestaande bedding. Merksem en Deurne kwamen enkele kilometers van de stroom te liggen. Waar nu de "veen- en moerasstraten" liggen, onder andere Rietschoorvelden, de Biezen, Distelhoek enz. (de benamingen zeggen het zelf) lagen vroeger veenmoerassen en grote vijvers. Begin 20e eeuw kon men er nog zwemmen, nu staan er woonwijken. In 1998 en 1999 stonden deze woonwijken vol water, waarna de Verlegde Schijn uitgediept werd. Deze vijverplassen waren de stille getuigen en overblijfselen waar eertijds de Schelde liep. In mei 1561 werd Merksem van Schoten gescheiden.
De Bredabaan, nu een van de bekendste en meest bezochte winkelassen, deed al van in de middeleeuwen dienst als poort van Antwerpen naar het noorden. Vanaf 1742 werden er de eerste bareeltaksen geïnd. Nu nog heb je er de toponiemen Oude Barreel en Kleine Bareel.
Negentiende eeuw Merksem telde begin 1800 zo'n 750 inwoners en het was tot in de helft van de 19e eeuw een landelijke gemeente. Vanuit Merksem werd er stro geleverd aan de stad Antwerpen, vandaar dat de Merksemenaars nog altijd de bijnaam stroboeren hebben. Dit landelijk karakter verdween met de industrialisatie die in 1874 begon. In dat jaar werden de gronden van het "Hof van Merxem" opgekocht door de waarvan Eugene Meeus directeur was.
Deze vennootschap vroeg en kreeg de toelating om twee, met de Kempische vaart in verbinding staande nijverheidsdokken te graven. In 1891 waren er in de omgeving van "het dokske" al 16 bedrijven gevestigd. Tegenwoordig is er nog altijd veel bedrijvigheid. Heel wat firma's vinden de ligging aan het Albertkanaal een groot pluspunt. De industrialisering en de centrale ligging van het district werkten ook de bevolkingstoename in de hand.
Twintigste eeuw Tweede Wereldoorlog 1598 dagen Duitse bezetting De deelgemeente werd rond 20 mei 1940 bezet door het Duitse leger en bevrijd op 4 oktober 1944. Gedurende 1598 dagen werd de bevolking niet enkel getroffen door het oorlogsgebeuren, maar ook politieke vervolgingen, wegvoeren van burgers en soldaten naar krijgsgevangenen- en concentratiekampen, honger, bombardementen, ziektes en ontberingen.
Wegvoeren van de Joodse burgers Uit deze deelgemeente werd minstens één Joodse persoon weggevoerd naar concentratiekampen in Duitsland.Lieven Saerens, De Jodenvervolging in België in cijfers . Gearchiveerd op 10 september 2024.
Weerstand Vele burgers namen deel aan burgerlijke ongehoorzaamheid en gewapend verzet. Weerstanders werden naar het Auffanglager van Breendonk getransporteerd.Jan Hertogen, 2014. Breendonkgevangenen per gemeente. Gearchiveerd op 19 september 2024.
Slag om Merksem Antwerpen was al bevrijd op 4 september 1944, maar Merksem moest nog een maand bang afwachten op zijn bevrijding. De Duitsers hadden zich verschanst ten noorden van het Albertkanaal en op het dak van de "Belga" (tabaksfabriek) stond een zwaar geschut dat de Engelsen nog aan de zuidelijke kant van het kanaal en de IJzerlaan tegenhield. De bruggen over het Albertkanaal aan het Sportpaleis en de zogenaamde brug van den azijn even verder zuidwaarts, werden gedynamiteerd door de terugtrekkende Duitsers. De Engelse soldaten moesten zich verschansen en dekking zoeken achter de stenen muurrelingen van de IJzerlaanbrug en zo schoorvoetend oprukken. Nadat enkele Duitse soldaten aan de elektriciteitscentrale naast het Albertkanaal werden gedood, namen op 6 september 1944 Duitse SS-troepen bloedig wraak, door 22 arbeiders ervan een voor een door een gat in de muur naar buiten te sturen en ze langs de straatkant in koelen bloede neer te schieten. Een monument in de betreffende Straalstraat herinnert nog aan deze oorlogsmisdaad. Na de mislukte Operatie Market Garden konden de geallieerden het Albertkanaal oversteken in de nacht van 2 op 3 oktober. Uiteindelijk op 3 oktober 1944 werd Merksem bevrijd en konden de geallieerden via de Bredabaan oprukken naar het noorden. Maar niettegenstaande dat, vielen vanaf 14 oktober 1944 tot 14 maart 1945 V1- en V2-raketten op Merksem. Deze waren wel vooral bedoeld voor Antwerpen en de haven, maar Merksem en de randgemeenten kregen ook de klappen.
Op 1 januari 1983 hield de zelfstandige gemeente Merksem op te bestaan en werd ze bij Antwerpen gevoegd.
Bezienswaardigheden thumb|Eclectische en neo-Byzantijnse Sint-Franciscuskerk n.o.v. Henri Blomme (1896) thumb|Bibliotheek thumb|De Bredabaan thumb|Sint-Bartholomeuskerk thumb|Groot dok Het Kasteel Bouckenborgh met park Het Hof van Roosendael Het Fort van Merksem Tal van huizen in art-decostijl
Kerken De Sint-Bartholomeuskerk De Sint-Franciscuskerk De Sint-Jozefskerk De Onze-Lieve-Vrouw van Zeven Smartenkerk De Heilig Sacramentskerk
Industrieel erfgoed Deze oudere fabrieken geven een idee van de bedrijvigheid, vaak ten gevolge van de aanwezigheid van de haven: Bloemmolens van de Belgische boerenbond (Aveve) Elektriciteitsmaatschappij "De Schelde", opgericht 1905 De "Fabrique Nationale des tubes sans soudure" N.V. "Griffin", een ijzergieterij, gestart in 1898, gesloopt N.V. "Union", een fabriek voor margarine, oliën en vetten, gestart in 1896 Mouterij J. Dandelooy, gestart in 1883, in 1966 "Mera N.V.-Hendrix Veevoeders", fabriek van mengvoeders "Molens van Deinze en Antwerpen", gestart in 1886, bloemmolens N.V. "Rijstpellerijen N. en C. Boost", in 1902 was hier een elektriciteitscentrale voor de trammaatschappij, in 1939 kwamen de rijstpellerijen in het gebouw "Suikerraffinaderij Gebroeders Ghys", in 1912 vanuit Antwerpen naar Merksem overgebracht N.V. "Tabalux", tabaksfabriek van 1930 Bakkerij "Volkslust" van 1880
Natuur Merksem is een sterk verstedelijkte plaats. Toch zijn er een aantal parken. Zo is er een omvangrijk park rond het Kasteel Bouckenborgh. Dit kasteel is ingericht als cultuurcentrum. In het park vinden veel jeugdactiviteiten plaats en er zijn in de bossen delen waar de jeugd voluit kan spelen.
Daarnaast is er het Park van Merksem, dat op 11 oktober 1925 werd opengesteld voor het publiek.
Voorts heeft Merksem in 1977 de gronden en gebouwen opgekocht van het Fort van Merksem en daar een groene wandelzone en recreatiebuurt van gemaakt.
Merksem wordt in het zuiden begrensd door het Albertkanaal en in het westen door het Antwerpse havengebied.
Demografie Demografische ontwikkeling
Opmerking: resultaten volkstellingen op 31/12 tot en met 1970 + 01/01/1980 + 31/12/1982
Politiek Het voormalige gemeentehuis is het Districtshuis van Merksem.
Structuur Het district Merksem maakt deel uit van de stad Antwerpen. Deze ligt in het kieskanton Antwerpen (dewelke identiek is aan het provinciedistrict Antwerpen) en ligt in het kiesarrondissement Antwerpen en de kieskring Antwerpen.
Merksem Supranationaal Staat (Nationaal) Gemeenschap Gewest Provincie Arrondissement Provinciedistrict Kanton Gemeente District AdministratiefNiveau Antwerpen Antwerpen Merksem BestuurEuropese Commissie Belgische regering Vlaamse regering Deputatie GemeentebestuurDistrictscollege RaadEuropees Parlement Kamer vanvolksvertegenwoordigers Vlaams Parlement Provincieraad Gemeenteraad DistrictsraadKiesomschrijvingNederlands KiescollegeKieskring AntwerpenAntwerpen Antwerpen Antwerpen Antwerpen MerksemVerkiezing Europese Federale Vlaamse Provincieraads- Gemeenteraads- Districtsraads-
Districtscollege DistrictscollegeDistrictsvoorzitter Luc Bungeneers (N-VA)DistrictsschepenenSonja De Meyer (N-VA) Jari Frensch (N-VA) Nick Loridan (Vooruit) Sander Rottiers (Groen)
Districtsraad
De Merksemse districtsraad telt 25 zetels.
De districtsraad heeft beslissingsbevoegdheid over sport-, jeugd-, cultuur- en seniorenbeleid. Ook over de communicatie van het district, de feestelijkheden en een gedeelte van de straat- en groenwerken kan de districtsraad beslissingen nemen. Over de andere domeinen kan de districtsraad adviezen geven.
Geschiedenis Voormalige burgemeesters & districtsvoorzitters Tijdspanne Burgemeester 1800 – 1809 Jan Mertens 1809 – 1818 P.J.N. Beke 1818 – 1830 Frans Van Schevensteen 1831 – 1836 Franciscus Snels 1836 – 1890 Jacobus Franciscus Borrewater 1891 – 1919 Frans de l'Arbre 1914 – 1920 Frans Victor Roosens (waarnemend burgemeester) 1920 – 1933 Jozef Nolf (UCB) 1933 – 1941 Alfons Van Tichel 1942 – 1944 Merksem maakt deel uit van Groot-Antwerpen 1944 – 1947 Leon Cornette (waarnemend burgemeester) 1947 – 1952 Leon Cornette 1953 – 1963 Alfons Van Tichel 1963 – 1969 Gabriël Theunis (CVP) 1969 – 1976 Eduard Waghemans 1977 – 1982 Jozef Masure Tijdspanne Districtsvoorzitter 1989 – 2000 Jozef Wouters (CD&V) 2001 – 2006 Kris Janssens (VLD) 2007 – 2012 Gilbert Verstraelen (sp.a) 2013 – heden Luc Bungeneers (N-VA)
Resultaten districtsverkiezingen sinds 2000 De eerste rechtstreeks verkozen districtsraad werd verkozen op 8 oktober 2000, en startte op 1 januari 2001. Ze telde sindsdien 25 zetels.
Partij of kartel 8-10-2000Verkiezingsdatabase Binnenlandse Zaken 8-10-2006 14-10-2012 14-10-2018 13-10-2024vlaanderenkiest.be: Gegevens 2024 Stemmen / Zetels %25%25%25%25%25 PVDA1/ PVDA+20,88101,33204,68216,21115,914 SP1/ sp.a-spirit2/ sp.a-GroenA/ sp.a3/ Vooruit415,591427,622722,46A611,13310,043 Agalev1/ sp.a-GroenA/ Groen210,1212- 12,9238,622 VLD1/ Open Vld217,341514,12135,62213,9214,521 CVP1/ CD&V-N-VAB/ CD&V214,921415,40B48,06228,2226,321 VU-ID1/ CD&V-N-VAB/ N-VA24,881 141,9821137,821133,129 Vlaams Blok1/ Vlaams Belang234,631941,5321117,202417,22419,325 Team Fouad Ahidar A+- - - - 2,00 D-SA- - - 1,20- Vivant1,440- - - - WOW1,090- - - - Volkspartij- - - - 0,30Totaal stemmen 26602 26767 24898 25938 15717Opkomst % 88,76 85,75 89,4 55,7Blanco en ongeldig % 4,34 5,44 3,83 4,2 1,2 De vetjes gedrukte getallen vormen de hieruit onderhandelde bestuursmeerderheid. De grootste partij is in kleur.
Cultuur thumb|Havengebied langs het Albertkanaal thumb|Maria van Merksem thumb|Schandpaal met pomp thumb|Catershof thumb|Het Sportpaleis Wapen en vlag De beschrijving van het wapen van Merksem is "in lazuur een Sint-Bartholomeus van goud". De vlag van Merksem wordt omschreven als "twee even hoge banen van blauw en van geel, met slippen aan de vlucht".
Uitgaan Het Sportpaleis, op de grens met Deurne, is een multifunctionele evenementenhal waar verschillende evenementen, zoals concerten, sportbijeenkomsten, feesten en beurzen, worden georganiseerd. Oorspronkelijk was het gebouw voor sportwedstrijden (vooral baanwielrennen) bedoeld, maar tegenwoordig wordt het veelal gebruikt voor grote optredens van artiesten. Sinds 1985 vindt er jaarlijks de Night of the Proms plaats. Andere bekende evenementen in het Sportpaleis zijn Reverze, de Diamond Games, Nekkanacht en de Pop Poll De Luxe van Humo. Lotto Arena
Mobiliteit Openbaar vervoer Spoorwegen