thumb|Conclaaf van 1878 in de Sixtijnse Kapel. thumb|Buitenaanzicht Sixtijnse Kapel. Een conclaaf of conclave (Latijn: cum clave, met sleutel, dat wil zeggen achter gesloten deuren of achter slot en grendel) is de plaats waar de kiesgerechtigde kardinalen van de Rooms-Katholieke Kerk bijeenkomen om de paus te kiezen. Met het nodige dienstpersoneel en hun gevolg (conclavisten) zijn zij van elk contact met de buitenwereld afgesloten om zo iedere beïnvloeding te vermijden. Ook de vergadering zelf van de kardinalen en de tijdsruimte eraan besteed wordt conclaaf genoemd. Deze conclaven vinden sinds 1878 altijd plaats in de Sixtijnse Kapel in Vaticaanstad.
Geschiedenis Tot het jaar 1059 werd de paus gekozen door de geestelijke stand en het volk van Rome. In dat jaar vaardigde paus Nicolaas II de pauselijke bul In Nomine Domini uit, waarin hij bepaalde dat de kardinaal-bisschoppen de nieuwe paus zouden kiezen. De overige kardinalen moesten met dit besluit unaniem akkoord gaan. Gebeurde dat niet, dan werd een andere kandidaat gezocht. In de periode 1059-1294 werd nog niet altijd gesproken van een conclaaf, maar over een pausverkiezing, aangezien de kiesgerechtigde kardinalen niet altijd werden opgesloten. Vanaf 1294 gebeurde dit steevast wel.
De toepassing van een pausverkiezing die min of meer voldeed aan het besloten karakter van een conclaaf vond voor het eerst plaats van 16 tot 18 juli 1216, na de dood van paus Innocentius III. De bevolking van Perugia, de stad waar het College van Kardinalen zich had verzameld, besloot de kiesheren op te sluiten in het Palazzo delle Canoniche om zo een snelle verkiezing zonder inmenging van buitenaf te bewerkstelligen.Vatican History, 1216 Deze opzet slaagde, zij het dat ook de verkiezingsprocedure was aangepast: op voordracht van het gehele college werden twee kardinalen aangewezen,Kardinaal-bisschoppen Ugolino dei Conti di Segni en Guido Papareschi die een in hun ogen geschikte opvolger kozen. Deze verkiezingsvorm (Latijn: per compromissum) was in het decreet Compilationes door paus Innocentius III in 1215 vastgelegd en had tot doel de duur van de sedisvacatie tot een minimum te beperken, zoals bepaald tijdens het Vierde Lateraans Concilie.
Ook tijdens de pausverkiezing van 1241 was sprake van een gedwongen opsluiting van het kiescollege, ditmaal in het Septizonium te Rome en op last van de Romeinse senator Orsini. De condities waaronder de verkiezing werden gehouden waren slecht, veroorzaakt door de gebrekkige hygiënische omstandigheden binnen de afgesloten ruimte. In een protestbrief van de kardinalen kwam onder meer naar voren dat bewakers op het dak urineerden, wat via spleten in de overlegruimte sijpelde. De dood van kardinaal Robert Somercotes tijdens de sedisvacatie alsook de vroegtijdige dood van de gekozen paus Celestinus IV – die slechts 17 dagen paus was - zouden een rechtstreeks gevolg zijn geweest van deze omstandigheden.Vatican History, 1241
+50px Verkiezingsperiode Duur van sedisvacatie(dagen)Conclaaf van 1276 (januari)11Conclaaf van 1276 (juli)19Pausverkiezing van 127621Pausverkiezing van 1277189Pausverkiezing van 1280-1281184Pausverkiezing van 12855Pausverkiezing van 1287-1288325Pausverkiezing van 1292-1294822
De verkiezing van 1268 te Viterbo begon op 30 november en luidde de langstdurende sedisvacatie in die uiteindelijk tot 10 februari 1272 zou duren.Volgens Vatican History werd de paus op 1 september 1271 gekozen, maar Tebaldo Visconti accepteerde zijn benoeming pas op 10 februari 1272. De aanhoudende strijd tussen de Italiaanse en Fransgezinde kardinalen bracht de bevolking van Viterbo ertoe om op 8 januari 1270 de verkiezingsruimte af te sluiten van de buitenwereld. In opdracht van de burgemeester werden later aanvullende maatregelen genomen: zo werd het dak deels verwijderd en werden de kardinalen op rantsoen gezet: water en brood. Pas na de benoeming van een comité van zes kardinalen, die een kandidaat moesten voordragen, kwam de verkiezing in een stroomversnelling. Uiteindelijk werd gekozen voor een niet-kardinaal, Tebaldo Visconti, die de naam Gregorius X aannam.
Het was onder de nieuwe paus dat de voorschriften voor een te houden conclaaf in 1274 werden vastgelegd in de apostolische constitutie Ubi Periculum. Hierin werd de beslotenheid van een verkiezing beschreven, die vrij moest zijn van enige inmenging van buitenaf. De aanvullende strenge regels, die onder andere betrekking hadden op de voedselrantsoenen tijdens het conclaaf, leidden ertoe dat tijdens het eerstvolgende conclaaf van 1276 de verkiezing slechts één dag duurde.
Verzet van de kardinalen tegen de bepalingen van Ubi Periculum werd al duidelijk tijdens het pontificaat van Adrianus V, die van plan was om die constitutie te schrappen. Zijn vroegtijdige dood, namelijk na een pontificaat van slechts 37 dagen, betekende dat zijn opvolger Johannes XXI de uiteindelijke opschorting moest bekrachtigen, wat hij ook deed met de constitutie Licet van 20 september 1276. Als voornaamste reden voor afschaffing werd gegeven dat de bepalingen in Ubi Periculum voor de deelnemers ondraaglijk waren en daardoor een goede voortgang van een pausverkiezing in de weg zouden staan.Vatican History, Licet
Met uitzondering van de pausverkiezing van 1285 resulteerden de overige in lange periodes van sedisvacatie, met als dieptepunt die van 1292-1294, die 822 dagen duurde. Uiteindelijk werd ook tijdens deze verkiezing een niet-kardinaal gekozen, Pietro da Morrone, die zelf opgeroepen had tot een snelle beslissing inzake de opvolging van de paus. Een van zijn eerste (en weinige) besluiten als paus Celestinus V was de herinvoering van de constitutie Ubi Periculum, dit tot groot ongenoegen van de kardinalen. Zijn opvolger, Bonifatius VIII, zou uiteindelijk het decreet laten opnemen in het kerkelijk wetboek.
In de daaropvolgende eeuwen bleek echter dat het conclaaf niet per se een snelle pauskeuze kon garanderen. Hoewel beïnvloeding door wereldlijke leiders uitdrukkelijk verboden was, waren het juist vooral zij die via de kardinalen hun stempel probeerden te drukken op het verloop van de verkiezing van een nieuwe paus. Meest in het oog springend is daarbij de periode 1305-1378, een periode waarin alleen Franse pausen werden gekozen, doordat de zetel van het pausschap zich te Avignon bevond en onder grote invloed stond van de Franse koningen. Onder andere door de grote rivaliteit tussen de Franse kardinalen onderling zou het eerste conclaaf op Franse bodem toch het langstdurende conclaaf in de geschiedenis worden en 828 dagen duren.
Procedure De kiesgerechtigde leden van het College van Kardinalen komen bij elkaar ten vroegste vijftien dagen na het overlijden of aftreden van de vorige paus. Alleen de kardinalen die op de dag voorafgaand aan de sedisvacatie de leeftijd van tachtig jaar niet hebben bereikt, mogen aan het conclaaf deelnemen. Deze leeftijdsgrens is ingesteld door paus Paulus VI in 1975. De gekozene hoeft overigens zelf strikt genomen geen kardinaal te zijn, maar dat is sinds de verkiezing van de aartsbisschop van Bari, Bartolommeo Prignano, die de naam Urbanus VI (1378-1389) aannam, niet meer voorgekomen. Sterker nog: de gekozene hoeft zelfs nog niet gewijd te zijn; is hij geen bisschop, dan wordt hij, zodra hij het pausambt aanvaardt, direct gewijd tot bisschop (van Rome).Universi Domini Gregis, 87-90 De kans dat iemand verkozen wordt die zelf niet op dat bewuste conclaaf aanwezig was, is zo goed als nihil.
Het conclaaf en de stemming worden in beginsel geleid door de deken van het College van Kardinalen.
De sedisvacatio (Latijn voor lege stoel) is de periode tussen het overlijden (of het aftreden) van de paus en de verkiezing van een nieuwe paus. Gedurende deze periode is er feitelijk geen paus en leidt het College van Kardinalen gezamenlijk de Katholieke Kerk. In Universi Dominici Gregis, een document over de pausverkiezing uit 1996, geeft paus Johannes Paulus II aan dat het conclaaf niet eerder dan vijftien dagen na de dood van de vorige paus mag beginnen en alleen bij uitzondering later. Over de exacte termijn tussen het aftreden van een paus en de beraadslaging over diens opvolger werd niets vastgesteld, maar vooraleer die plaats mag vinden moeten wel alle stemgerechtigde kardinalen aanwezig zijn. Stemgerechtigd zijn die kardinalen die jonger zijn dan tachtig jaar. Deze kardinalen zijn evenzeer stemplichtig. Zij mogen alleen afwezig zijn bij ziekte, of door andere zwaarwegende omstandigheden, zulks ter beoordeling van het College van Kardinalen.Universi Domini Gregis, 38 Als een kardinaal door ziekte afwezig is bij het begin van het conclaaf, kan hij later alsnog worden toegelaten.Universi Domini Gregis, 83 & 88-89 Dit geldt niet voor kardinalen die dan zonder geldige reden afwezig zijn.
Voor het conclaaf komen alle stemgerechtigde kardinalen ter wereld naar Rome en maken zij onderling door stemming uit wie de nieuwe paus wordt. Deze plechtigheid vindt altijd plaats in de Sixtijnse Kapel, vlak bij de Sint-Pieter. Alle kardinalen worden opgesloten, samen met het nodige dienstpersoneel en hun gevolg, de conclavisten. De kardinalen mogen geen contact hebben met de buitenwereld. Tot 2005 verbleven de kardinalen letterlijk achter gesloten deuren. In een afgeschermd gedeelte van het Apostolisch Paleis, nabij de Sixtijnse Kapel, waren cellen ingericht, met een eenvoudig bed en een bescheiden wasgelegenheid. In 1996 kwam de Domus Sanctae Marthae (Het Huis van de Heilige Martha) gereed, een speciaal voor het conclaaf gebouwd gastenverblijf, buiten het Apostolisch Paleis. De kieskardinalen brengen daar sinds het conclaaf van 2005 de nacht door en worden 's ochtends met een bus naar de Sixtijnse Kapel gebracht. In Universi Domini Gregis (De Gehele Kudde van de Heer) heeft de paus bepaald dat de kardinalen niet benaderd mogen worden door derden tijdens dat transport. Ook werd verordend dat de televisie-, radio- en telefoonverbindingen in de Domus Sanctae Marthae onklaar gemaakt moeten worden. Daarnaast moeten de kardinalen hun telefoons, tablets en laptops inleveren om contact met de buitenwereld te voorkomen.
Tijdens de novemdiales (bij overlijden van de paus) of de dagen na het aftreden voeren de kardinalen campagne waarbij ze van gedachten wisselen over de toekomst van de Rooms-Katholieke Kerk en wie deze zal leiden. Hierbij moeten ze een eed van geheimhouding afleggen om ervoor te zorgen dat deze informatie niet uitlekt. Ook voorafgaand aan het conclaaf moeten zij deze eed afleggen.
De kardinalen beginnen de verkiezing met een Heilige Mis, genaamd Pro Eligendo Pontifice (Voor de keuze van de Pontifex) ter ere van de Heilige Geest. In deze mis wordt de Heilige Geest gesmeekt een goede keuze mogelijk te maken. Deze mis wordt rechtstreeks op tv uitgezonden en de mensen op het Sint-Pietersplein zien hem op grote schermen op het plein. Zo kunnen de mensen buiten en de mensen die niet in Rome zijn meebidden voor een goede keuze. Deze mis vindt plaats in de Sint-Pietersbasiliek.
Tijdens het in processie naar binnengaan van de Sixtijnse Kapel wordt de Litanie van alle Heiligen gereciteerd. Nadien zweren alle kardinalen individueel een eed, waarbij ze de rechterhand op de Bijbel leggen:
De formule van deze eed luidt:
De vertaling daarvan is:
Met deze eed wordt beloofd alle zaken rond het conclaaf geheim te houden. thumb|Een stembriefje waarop de keuze voor een nieuwe paus wordt aangegeven.