thumb|Zandmotor op de kaart (2012) thumb|Luchtfoto zandmotor (2016) miniatuur|Satellietfoto zandmotor (2017) thumb|De Argusmast, een onbemande observatietoren voor gegevensverzameling op de zandmotor
Zandmotor DeltaDuin is een in 2011 voor de kust van Nederland bij Ter Heijde aangelegde kunstmatige zandbank in de vorm van een schiereiland. Hij maakt deel uit van het Nationaal Park Hollandse Duinen.De Zandmotor, website Nationaal Park Hollandse Duinen; gearchiveerd d.d. 29 april 2026 Onder invloed van golven, wind en de stroming langs de kust naar het noorden verandert de zandbank. Het zand ervan verspreidt zich in de loop der jaren verder langs de kust. Het is een experiment in het kader van dynamisch kustbeheer met de bedoeling natuurlijke processen te gebruiken om stranden en duinen op een veilige breedte te houden. Het project werd naar aanleiding van een publieksprijsvraag voor een passende naam DeltaDuin genoemd.
Het schiereiland is aangelegd ten behoeve van de kustverdediging en het kustonderhoud door Rijkswaterstaat en de provincie Zuid-Holland. Voor de Delflandse kust tussen Ter Heijde en Kijkduin zijn het natuurlijke strand en de duinenrij relatief smal en was voorheen geregeld aanvulling van zand noodzakelijk. Het uit elders opgezogen zand gemaakte kunstwerk kreeg de vorm van een strandhaak of haakwal. Behalve het schiereiland liggen er onder water nog twee zandtoevoegingen. Naar verwachting zullen door deze ingreep in de zone tussen Hoek van Holland en Scheveningen bredere stranden en duinen ontstaan. De aanleg van deze zandmotor kostte 70 miljoen euro. Indien hij werkt zoals bedoeld zijn tot 2031 ter plaatse geen verdere zandsuppleties nodig.
Bouwen met de natuur De aanleg van een zandmotor kan worden aangemerkt als een vorm van bouwen met de natuur. Dit principe wordt sinds de jaren 1980 in Nederland gepropageerd door waterbouwkundige Ronald Waterman, wiens ideeën sterk zijn geïnspireerd door de Tsjechische ingenieur J.N. Svašek. Marcel Stive, hoogleraar kustwaterbouwkunde in Delft, wordt gezien als de bedenker van de zandmotor.Op zee wordt extra natuur gecreëerd, NRC Handelsblad, 17 januari 2011 Hij voorziet soortgelijke mogelijkheden bij de harde Noordzeedijk tussen Camperduin en Petten, de Hondsbossche zeewering. De ervaringen met de zandmotor bij Ter Heijde zijn interessant voor toekomstige projecten.
In januari 2011 begon de aannemerscombinatie Van Oord - Boskalis in opdracht van Rijkswaterstaat met de aanleg van het zandmotorproject. Door gunstige weersomstandigheden in het voorjaar verliepen de werkzaamheden voorspoedig en eind oktober was het schiereiland voltooid. Ter hoogte van natuurgebied Solleveld is aan de kust 21,5 miljoen m3 elders in de Noordzee gewonnen zand gestort. Het DeltaDuin steekt anderhalve kilometer in zee en is aan de basis twee km breed. Na de aanleg besloeg de oppervlakte 128 ha. De opgespoten zandmassa zal naar verwachting door natuurlijke processen van stroming, golven en wind in zo'n twintig jaar naar de Hollandse Noordzeestranden worden verplaatst. De zeestroom langs deze kust is altijd naar het noorden.
Het zand werd door middel van sleephopperzuigers in zee gewonnen en grotendeels met behulp van tijdelijk aangelegde persleidingen vanaf het strand opgespoten. Ook in zee net voor de zandmotor wordt zand neergelegd, zodat er door de omgeleide stromingen geen diepe geul vlak langs de zandmotor ontstaat. Andere projecten waar dit principe is toegepast maar die niet geheel voldoen aan de definitie van een zandmotor zijn de zogeheten Van Dixhoorndriehoek, die in 1971-1972 werd opgespoten met zand dat vrijkwam bij de aanleg van eerste Maasvlakte, en het Kennemerstrand bij IJmuiden.
De zandmotor bij Ter Heijde bevatte na de aanleg een strandmeer van ongeveer acht tot tien hectare en twee meter diep. Dit meer moest voorkomen dat de zandmotor ongewenste effecten had op de grondwaterstand van het nabijgelegen natuurgebied Solleveld. Het werd hoofdzakelijk gevoed door grondwater en regenwater en was in 2011 brak tot zoet. In 2021 was dit meer beduidend kleiner geworden, met name het zuidelijk deel stoof vol met zand. Er vormde zich echter een tweede meer doordat de lagune aan de noordkant van zee afgesloten raakte.
Gevolgen voor natuur en recreatie thumb|De zandmotor gezien vanuit Kijkduin (2011) thumb|Een kitesurfer in de baai met stormwind. Op de achtergrond, op de landtong, is een surveillancewagen te zien. Gewoonlijk wordt bij wijze van kustonderhoud op een aantal plaatsen ongeveer om de vijf jaar zand gestort, waardoor er geen stabiel ecosysteem kan ontstaan. Doordat bij de zandmotor in één keer een hoeveelheid zand voor circa twintig jaar is gestort kan zich zowel op land als in het water een permanent ecosysteem ontwikkelen. Dat is belangrijk voor de ontwikkeling van kwetsbare flora en fauna aan de kust. Hoewel niet duidelijk is hoe een en ander zich precies zal ontwikkelen zijn de eerste tekenen positief.
Door de werking van stroming, golven en wind zijn vorm en grootte van de zandmotor aan verandering onderhevig. Daarom is het niet geschikt voor permanente inrichting en gebruik. Het is niet precies te voorspellen hoe het zand en de stromingen zich zullen gedragen. Rijkswaterstaat en de provincie Zuid-Holland houden de zeestromingen rond de zandmotor daarom voortdurend in de gaten en stellen de veiligheidsautoriteiten en reddingsbrigades tijdig op de hoogte van veranderde risico's. In verband met de sterke stroming werd aanvankelijk een zwemverbod ingesteld in de baai en in het nauwe gedeelte. In 2014 was dat niet meer nodig. De doorgang naar de baai is door noordwaartse zandtransporten inmiddels nauwer geworden en bij laag tij doorwaadbaar. Door de getijstromenDe getijstromen zijn ter plaatse sterk asymmetrisch: vier uur stijgend en acht uur dalend tij. Zie website getijden (selecteer Scheveningen) zal deze doorgang voorlopig openblijven maar op termijn zou een flinke storm de doorgang kunnen verzanden.
Windsurfen, kitesurfen en golfsurfen zijn populair op en rond de DeltaDuin. Kitesurfen is vooral populair rond de ingang van en net buitengaats van de baai. Golfsurfers verkiezen de noordzijde buitengaats met name bij zuidwestelijke golven. Vanaf 24 november 2011AD van 14 januari 2012, Stad & Regio, Kuipers kiekt Zandmotor, bladnr. 5 is het gebied opengesteld voor het publiek en kan men overal wandelen. Boven op het nieuwe duin bij de zandmotor is een fietspad, het Zandmotorpad, aangelegd met zicht op zee. Langs dit fietspad zijn afgesloten putten waardoor zoet water in het duin geïnfiltreerd wordt en het zoute zeewater in het zand verder zeewaarts gedreven.
Het Haagse deel van de zandmotor staat open voor naturisme.
Al in de zomer van 2012 was het uiterlijk van de opgespoten zandvlakte gewijzigd. De eerste vegetatie in de vorm van onder andere zeeraket en biestarwegras verscheen. Die plantengroei bevorderde de vorming van embryonale duinen, waarbij in de overheersende windrichting lengteduinen ontstonden. Voor het nieuwe duinmeer was een zwemverbod afgekondigd, maar dat kon worden opgeheven na onderzoek van de waterkwaliteit. Het water blijft zout en bevat vrij veel algen. Het waterpeil in het meer verandert nauwelijks. Rond het meer is een natte zone van zoutig zand waardoor daar geen oeverbegroeiing komt. In het water komen veel garnalen voor. Door de werking van wind en water kreeg vanaf 2014 een nieuwe duinenrij steeds meer gestalte.
Ontwikkelingen Na de decemberstormen van 2011 De landtong was verlengd en ging over in een lange zandbank parallel aan het strand. Bij laag water was er een lange nauwe afwateringsgeul die reikte tot de strandtoegang vanuit de keerlus (ingang camping Ockenburgh, strandafslag nr. 2). Bij laag water was dit een stromende rivier, ongeveer 10 meter breed. De landtong is een verlenging van ongeveer 700 meter. De geul voerde de ebgetijstroom van de baai af. Verder zeewaarts was er een tweede zandbank ontstaan (zie beelden). In de oorspronkelijke baai was er slibafzetting door het gebrek aan stroom en is de oppervlakte modderig en slikachtig geworden.
De getijden ter plaatse hebben een lange periode van afgaand tij (9 uur) en een korte periode van opkomend tij (3 uur). In de geul blijft het water afvloeien totdat het opkomende tij het waterpeil van de lagune heeft bereikt. Dan ontstaat in de geul een korte hevige stroom naar de lagune toe. De geul is de meeste tijd een gemakkelijk doorwaadbare rivier. Wandelaars die te lang wachten met het terug oversteken bij opkomend tij, zien zich geconfronteerd met een woeste stroom. De stroom graaft bovendien diepe putten waardoor overstekers het contact met de bodem gemakkelijk kwijt raken. Het omlopen langs de lagune kost echter meer dan een halfuur waardoor sommige wandelaars het risico op een nat pak nemen en de oversteek toch wagen.
Afsluiting van de geul in mei 2012 De provincie Zuid-Holland vond de sterke stromen in de geul te gevaarlijk voor zwemmers en besloot in te grijpen voor de start van het zwemseizoen. Op maandag 7 mei zijn bulldozers aan de slag gegaan om de monding van de geul af te sluiten met een laagwaterbarrière verstevigd met stenen. Hierdoor ontstond een zijgeul die ook tijdelijk afgesloten moest worden. Om de getijstroom te kanaliseren is een nieuwe rechtstreekse afwateringsgeul gegraven die van de noordzijde van de lagune rechtstreeks naar zee loopt. Volgens een expert van technologisch instituut Deltares is er sprake van een paniekreactie van de provincie die schade toebrengt aan het experiment. thumb|Zwarte anaerobe sliblaag onder een dun laagje zand aangebracht door de wind De situatie verandert snel: Eerst waren er twee afwateringsgeulen, de nieuw afgegraven geul en de al bestaande zijgeul, die aftakt van de afgedamde geul. De nieuw gegraven geul is al grotendeels verzand en verbindt alleen bij hoogtij de lagune met de zee. In augustus 2012 was deze gegraven geul al volledig verdwenen. De zijgeul verplaatst zich aan de zeekant noordwaarts als gevolg van de heersende noordelijke stroming. De lagunemonding van de geul is gedeeltelijk dichtgeslibd waardoor de lagune bij eb niet meer volledig afwatert, er blijft nog wel een beperkte hoeveelheid water afvloeien. Het verschil in waterstand bij eb heeft als gevolg dat er een belangrijk omslagpunt is: Zodra de zeewaterstand hoger wordt dan het water in de lagune ontstaat er een zeer sterke stroom die zwemmers en geuloverstekers kan verrassen. Vanwege de risico's heeft de provincie besloten vanaf 25 augustus 2012 een zwemverbod in te stellen voor de geul. In het duinmeer en de lagune mag wel gezwommen worden.
In de lagune is er stilstaand water waar fijne sedimenten de kans hebben om te bezinken. Het oorspronkelijke zand wordt meer en meer bedekt door zwart slib. Het gedeelte dat permanent onder water staat is bedekt met zeewier.
Herfst 2012 thumb|De geulmonding in november 2012 Na de najaarsstormen is niets overgebleven van de oorspronkelijke geul in de buurt van de vroegere afdamming. De geul heeft zich zeewaarts ter hoogte van de vroegere afdamming verplaatst en er is een delta ontstaan met een stroom die rechtstreeks naar zee gaat, terwijl de andere stroom noordelijker schuin in zee gaat. De zandbank die de geul scheidt van de zee is minder hoog geworden, waardoor het inkomende tij sneller over de zandbank stroomt en er minder extreme stromen zijn.
Januari 2013 Er is een nieuwe doorbraak naar zee door het ontstaan van een geul die de lagune via een kortere route ook bij laagwater met de zee verbindt. Bij eb is de oude geul, waarvan de nieuwe een aftakking is, afgesloten. Tussen oude en nieuwe geul ligt dan een eiland dat niet te bereiken is zonder natte voeten.
Maart 2013