Stendal (officieel genaamd: Hansestadt Stendal, en bijgenaamd het hart van de Altmark en Stad van de baksteengotiek) is een plaats in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt, gelegen in de Landkreis Stendal. De stad heeft behoord tot de Hanze. De stad telt inwoners. Stendal is Kreisstadt.
Geografie Stendal ligt circa 10 kilometer westelijk van de Elbe in het zuidoosten van de landstreek Altmark. Door de stad stroomt een kleinere rivier, de Uchte, een zijrivier van de Biese.Deze heet meer stroomafwaarts Aland, en mondt bij Schnackenburg uit in de Elbe.
Naburige plaatsen Berlijn is ongeveer 100 km verder oostelijk, Hannover ligt op 150 km afstand ten westen van Stendal. De plaats ligt ongeveer 55 km ten noorden van Maagdenburg op de as Wolfsburg – Berlijn.
Plaatsen in de directe omgeving van Stendal zijn onder andere:
Tangermünde en het daartoe behorende dorpje Langensalzwedel Kläden (bij Stendal), en wat verderop: Bismark (Altmark) Rochau Eichstedt (Altmark) Hassel (bij Stendal) Gardelegen
Indeling gemeente De gemeente Stendal bestaat, volgens de versie d.d. 2 maart 2024 van artikel 19, lid 1 van de Hauptsatzung (hoofdgemeenteverordening) uit de Kernstadt en daarnaast 19 Ortschaften. Een situering van de ligging, en een kort portret van elk der Ortschaften is te vinden op de gemeentelijke website: .
Delen van de Kernstadt Altstadt Bahnhofsvorstadt Bürgerpark Nord Ost Röxe, direct ten zuidwesten van het Centraal Station Siedlung Stadtsee I, ten zuidwesten van het centrum Stadtsee II Stadtsee III Süd Südost Villenviertel
Ortschaften 1. Ortschaft Bindfelde met het gebied van de GemarkungIn het verleden zelfstandige gemeente Bindfelde; 3 km ZOten zuidoosten van het centrum van de stad. 2. Ortschaft Borstel met het gebied van de Gemarkung Borstel; Borstel is een boerendorp, 4 km ten noorden van de stad en 1½ km ten noorden van het vliegveld; aantal inwoners, peildatum 31 december 2023: 519 3. Ortschaft Buchholz met het gebied van de Gemarkung Buchholz; 9 km ZW 4. Ortschaft Dahlen (Altmark), incl. de Ortsteile Dahlen, Gohre, Dahrenstedt en Welle met het gebied van de Gemarkungen Dahlen, Dahrenstedt en Welle; 5 km ZW 5. Ortschaft Döbbelin-Tornau, met het gebied van de Gemarkungen Döbbelin en Tornau, met per 31 december 2016 respectievelijk 115 en 127 inwoners; bij Döbbelin staat het gelijknamige, in zijn huidige vorm 18e-eeuwse kasteel.Dit was sedert de 13e eeuw het stamslot van een van de takken van het adellijke geslacht Von Bismarck (tak Crevese-Döbbelin). Het adellijke landhuis is na 1990 gerestaureerd, en in beperkte mate ter bezichtiging opengesteld. De huidige eigenaars exploiteren er ook een winkel met van het landgoed afkomstige producten. Tornau bezit een schilderachtige, houten standerdmolen, waarvan de geschiedenis tot het jaar 1238 teruggaat. De twee dorpjes liggen circa 3 kilometer ten westen van de stad Stendal. 6. Ortschaft Groß Schwechten, incl. de Ortsteile Groß Schwechten, Neuendorf am Speck en Peulingen, met het gebied van de Gemarkungen Groß Schwechten, Neuendorf am Speck en Peulingen; meer dan 10 km ten noord-noordwesten van de eigenlijke stad vandaan 7. Ortschaft Heeren met het gebied van de Gemarkung Heeren; 8 km ZZO 8. Ortschaft Insel (Altmark), met het gebied van de Gemarkung Insel; 9 km WZW; tot en met 2023 behoorden Döbbelin en Tornau tot deze Ortschaft, maar werden er in 2024 van afgesplitst. 9. Ortschaft Jarchau met het gebied van de Gemarkung Jarchau; 6 km NO 10. Ortschaft Möringen, incl. de Ortsteile Möringen en Klein Möringen, met het gebied van de Gemarkung Möringen; 8 km W 11. Ortschaft Nahrstedt met het gebied van de Gemarkung Nahrstedt; 12 km W 12. Ortschaft Staats met het gebied van de Gemarkung Staats; 18 km WZW 13. Ortschaft Staffelde, incl. de Ortsteile Staffelde en Arnim, met het gebied van de Gemarkung Staffelde; 7 km O 14. Ortschaft Uchtspringe, incl. de Ortsteile Uchtspringe, Börgitz en Wilhelmshof, met het gebied van de Gemarkungen Uchtspringe en Wilhelmshof; ruim 20 km ten westen van de eigenlijke stad vandaan 15. Ortschaft Uenglingen met het gebied van de Gemarkung Uenglingen; 3 km WNW 16. Ortschaft Vinzelberg met het gebied van de Gemarkung Vinzelberg; 16 km W 17. Ortschaft Volgfelde met het gebied van de Gemarkung Volgfelde; 17 km W 18. Ortschaft Wahrburg, direct ten westen van de stad; dit dorp, dat al sinds 1950 tot de gemeente Stendal behoort, had per 31 december 2023 1.130 inwoners. 19. Ortschaft Wittenmoor, incl. de Ortsteile Wittenmoor en Vollenschier, met het gebied van de Gemarkung Wittenmoor; 3 km ten ZO van Vinzelberg.
Economie en verkeer Ten zuidoosten van het centrum en het station, in de richting van Bindfelde, ligt een groot industrieterrein. Aan de west- en noordoostkant van de stad liggen twee kleinere bedrijventerreinen, waar vooral midden- en kleinbedrijven gevestigd zijn.
Belangrijke ondernemingen De economie van de stad wordt gedomineerd door enkele bedrijven, die ten dele uit de agrarische sector zijn ontstaan: Milchwerke "Mittelelbe" GmbH, ten zuidoosten van de binnenstad, omstreeks 1950 ontstaan als een DDR- bedrijf, een VEB; een van de belangrijkste producenten van melkpoeder van Duitsland, ook producente van babyvoeding Stendaler Landbäckerei GmbH, een regionale keten van bakkerswinkels Altmärker Fleisch- und Wurstwaren GmbH, een regionale keten van slagerswinkels Alstom, onderhoudswerkplaats voor spoorwegmaterieel
Economisch belangrijke instellingen Wellicht de belangrijkste bron van werkgelegenheid in de gemeente is de gezondheidszorg. In de gemeente staan verscheidene ziekenhuizen en andere instellingen op dit gebied, waaronder die voor de geestelijke gezondheidszorg te Uchtspringe.
Stendal beschikt sinds 1991 over een met de stad Maagdenburg gedeelde hogeschool, de Hochschule Magdeburg-Stendal. Men kan er onder andere economie, psychologie en pedagogiek studeren. Er is veel aandacht voor Rehabilitation, terugkeer in de maatschappij na een handicap, verslaving of na een periode, doorgebracht in de gevangenis of psychiatrische instelling.
In een voormalige kazerne is een justitieel centrum gevestigd, met o.a. een Amtsgericht, een Arbeitsgericht en een belangrijk kantoor van het kadaster.
De voormalige Kerncentrale Stendal, die nooit is afgebouwd, staat in de gemeente Arneburg, circa 15 km ten noordoosten van Stendal, aan de Elbe.
Infrastructuur
Bij Stendal kruisen de in een boog om het oosten van de stad heen lopende Bundesstraße 189 (Maagdenburg - Wittenberge) en de Bundesstraße 188 (Rathenow - Gardelegen) elkaar.
Er is voorzien in een verlenging van Bundesautobahn 14 (bijgenaamd Altmark-Autobahn) van Maagdenburg over Stendal naar Schwerin. Volgens de in 2024Medio 2024 klaar tot Lüderitz (bij Stendal). Van daar af nog 12 km noordoostwaarts over de B 189 tot Stendal. bekende stand van zaken moet deze Autobahn in 2026 voor het verkeer worden vrijgegeven.
Stendal is een belangrijk spoorwegenknooppunt tussen Hannover en Berlijn (zie: Spoorlijn Berlijn - Lehrte), maar ook tussen Station WittenbergeVan hier kan men, met overstap te Ludwigslust, verder reizen naar o.a. Schwerin Hauptbahnhof. en Maagdenburg. Station Stendal Hauptbahnhof is een intercity-station. De regionale treinen van Stendal naar Uelzen en Tangermünde vertrekken ook hiervandaan.
In 1998 werd de spoorlijn Berlijn - Oebisfelde geopend, die grotendeels hetzelfde traject volgt als de Spoorlijn Berlijn - Lehrte. Dit is echter een hogesnelheidslijn, die niet door Stendal rijdt. Ten oosten van station Möringen (Altm) begint een apart stuk van deze lijn, de Südumfahrung Stendal, waarvoor van 1991-1992 veel juridische problemen moesten worden opgelost, tot het aannemen van aparte wetgeving aan toe.
Vóór het centraal station, dat ongeveer 500 m ten zuiden van de binnenstad is gesitueerd, ligt een busstation. Hiervandaan vertrekken enige stads- en streekbuslijnen, o.a. van Stendalbus. Sommige daarvan rijden alleen als belbus (Anrufbus).
De luchthaven Stendal (ICAO-code: EDOV) is het drukst bezochte vliegveld van Saksen-Anhalt. Behalve voor zweefvliegen en andere sportvliegerij wordt de luchthaven ook gebruikt door zakenvliegtuigen, Bundespolizei (vroeger Bundesgrenzschutz) en de Bundeswehr.In 2007 zijn de Nederlandse kampioenschappen zweefvliegen gehouden op de luchthaven van Stendal. Dit NK was van 18 t/m 27 mei. Het vliegveld heeft een geasfalteerde start- en landingsbaan, die 1.997 m lang en 52 m breed is, en ook een graspiste (700 x 40 m). Het vliegveld ligt 2½ km ten noordwesten van het stadscentrum, niet ver van de B 189.
Geschiedenis Zie ook de artikelen over de afzonderlijke Ortschaften. Bij een aantal dorpjes in de gemeente Stendal zijn archeologische vondsten gedaan, zowel uit de Jonge Steentijd als uit de Bronstijd en de periode, waarin het Romeinse Rijk zich tot in West-Europa uitstrekte.
In 1022 zou Stendal als bezit van het Michaeliskloster (Bisdom Hildesheim) voor het eerst in een document zijn vermeld, als Dorf Steinedal. Onderzoek in 1973 wees uit, dat dit stuk een vervalsing uit de 12e eeuw is. De markgraaf Albrecht de Beer van Brandenburg verleende in 1160 het Dorf Steinedal stads- en marktrechten. Bijzonder is, dat aan de Markt in de stad reeds in 1188 een 50 meter breed, stenen winkelpand stond. In 2016 werden de fundamenten ervan bij opgravingen in de stad teruggevonden. Stendal was de voornaamste stad van de Mark Brandenburg binnen de Hanze.Lidmaatschap van de Hanze gedocumenteerd van 1358-1518. In het gehele gebied ontstonden dorpen rondom kerkjes, die in de 12e eeuw gebouwd werden.
In 1518 trad Stendal samen met Berlijn, Brandenburg, Frankfurt en Salzwedel uit de Hanze. (2019): De Hanze: De eerste Europese handelsmacht, Uitgeverij Omniboek, Utrecht. , p. 138
Ten tijde van de Reformatie, rond 1539In 1530 werd een protestants godsdienstoproer nog door de katholieke overheid onderdrukt., ging het gebied van Stendal massaal over tot de evangelisch-lutherse gezindte. Tot op vandaag is een grote meerderheid van de (weinige) christenen in de gemeente deze kerk toegedaan. De hierna vermelde kerkgebouwen in de gemeente Stendal zijn, tenzij anders vermeld, ook evangelisch-luthers.
In 1682 kwamen in Stendal meer dan 1.200 mensen om het leven door een pestepidemie.
Stendal werd in 1640 een garnizoensstad, dit bleef tot 1994 gehandhaafd.Vanaf 1715 totdat dit in 1806 door de Fransen onder Napoleon verslagen werd, een regiment infanterie; vanaf 1884 een regiment huzaren; vanaf 1935 de Luftwaffe; in de DDR-periode de Grenztruppen der DDR en een pantserdivisie van de Groep van Sovjetstrijdkrachten in Duitsland. In dat jaar vertrokken de laatste Russische troepen uit de voormalige DDR.
Het spoortraject Maagdenburg – Stendal – Wittenberge werd in 1849 geopend. Met de bouw van het Centraal Station van Stendal werd in 1869 begonnen. In 1871 werd het station opgeleverd. Twee jaar later, in 1873, begon de bouw van een onderhoudswerkplaats (Ausbesserungswerk) voor spoorwegmaterieel (deze bestaat thans nog als Werk Stendal, voorheen van de Deutsche Bahn AG, in twee fasen, in 2002 en 2012, geprivatiseerd door verkoop aan het Franse concern Alstom).
Berucht is de in 1934 aangelegde vliegbasis Stendal-Borstel, waar in 1936 het eerste luchtlandingsregiment van het Derde Rijk werd opgericht. Toen de beroemde Duitse bokser Max Schmeling in 1940 in militaire dienst moest, heeft hij hier parachutespringen geleerd. Tot 1992 was dit een militair vliegveld, nadien een civiel vliegveld (zie: Infrastructuur).