De geschiedenis van de geneeskunde gaat terug tot de prehistorie. Tijdens de geschiedenis van de mensheid ontwikkelde geneeskunde zich in verschillende beschavingen en culturen onafhankelijk, elk met eigen opvattingen over zaken als geboorte, dood, ziektes en genezing. In oude tijden werden ziektes vaak toegeschreven aan metafysica, zoals het werk van demonen en andere kwaadaardige wezens, of aan de interventie van een god of goden. Ook tegenwoordig kijkt men in verschillende culturen vaak nog anders tegen geneeskunde aan.
Prehistorie miniatuur|Schedel van een vrouw uit 3500 v.Chr. met een gat dat getuigt van schedeltrepanatie in een museum te Lausanne Er zijn geen geschreven bronnen die kunnen bevestigen wanneer de mens zich voor het eerst serieus bezig is gaan houden met het behandelen of voorkomen van ziektes. Het is ook niet met zekerheid te zeggen hoe de eerste geneeskunde eruitzag. Wel is bekend dat in de prehistorie men al planten en kruiden gebruikte als natuurlijk medicijn. Ook werden al primitieve behandelmethodes toegepast zoals schedeltrepanatie, en geloofde men al in het bestaan van bovennatuurlijke wezens die voor ziekte en genezing zouden kunnen zorgen.
Bij prehistorische stammen werd geneeskunst vaak overgelaten aan speciale personen, zoals sjamanen.
Oudheid Egypte
In het Oude Egypte ontwikkelde men een kennis van verschillende medicijnen en behandelmethodes. Herodotos omschreef de Egyptenaren als “de gezondste mensen, na de Libiërs” (Engelse vertaling) Volgens Herodotos waren artsen elk gespecialiseerd in één enkele ziekte. Hoewel de Oud-Egyptische geneeskunde nog altijd zwaar leunde op een geloof in het bovennatuurlijke, ontwikkelde het zich in de loop van de tijd toch tot een bruikbare vorm van geneeskunde op het gebied van anatomie, gezondheid en klinische diagnoses.
De oudste bekende arts komt uit Egypte: Hesire. Hij was arts voor farao Djoser in de 27e eeuw v.Chr.
Mesopotamië De Sumerische beschaving kende een vorm van geneeskunst gebaseerd op sterrenkunde. De sterren zouden volgens hun leer van invloed zijn op het leven van mensen, en bijgevolg ook op hun ziektes. De Sumeriërs beschikten over enkele, grotendeels foutieve fysiologische begrippen. Ziekten werden gezien als een straf van de goden of het gevolg van een demonische tussenkomst. Bezweringen, gebeden en offers waren dus zeker zo belangrijk als de voorgeschreven geneesmiddelen, die konden bestaan uit mineralen, dierlijke producten of plantenextracten.De geneeskunde in kronieken, II, De oosterse periode, HMG, 1988
Ook de Assyriërs en de Babyloniërs hielden zich bezig met geneeskunst. De oudste Babylonische geschriften over geneeskunde dateren uit de Babylon I-dynastie. Het meest uitgebreide Babylonische medische geschrift, is het Diagnostisch Handboek, geschreven door Esagil-kin-apli uit Borsippa, Vrijwel tegelijk met de Oud-Egyptische geneeskunst introduceerden de Babyloniërs het concept van diagnoses, prognoses, lichamelijk onderzoek en het voorschrijven van medicijnen. Daarnaast omschrijft het Diagnostisch Handboek methodes voor het toepassen van therapie en etiologie, en het gebruik van logica bij het stellen van diagnoses. De tekst bevat ook een lijst van medische symptomen.H. F.J. Horstmanshoff, Marten Stol, Cornelis Tilburg (2004), Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine, p. 97-98, Brill Publishers,
Het Diagnostisch Handboek was gebaseerd op een reeks axioma’s en aannames, waaronder de stelling dat men de ziekte van een patiënt kan vaststellen via inspectie van de symptomen.H. F.J. Horstmanshoff, Marten Stol, Cornelis Tilburg (2004), Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine, p. 99, Brill Publishers, De Babyloniërs konden onder andere beroertes, koorts en aandoeningen aan de ogen, oren, huid en hart van elkaar onderscheiden. De lever als collector van het bloed werd gezien als het voornaamste orgaan.
De Codex Hammurabi bevatte afzonderlijke bepalingen voor artsen, met onder andere tarieven voor behandelingen en ingrepen en sancties tegen nalatige artsen.
India De Atharvaveda, een heilig geschrift uit het hindoeïsme daterend uit de vroege ijzertijd, omvat de oudste Indische omschrijving van geneeskunst. Ook deze geneeskunst was gebaseerd op een geloof in het bovennatuurlijke en omvatte behandelingen als exorcisme. Het geschrift bevat een opsomming van ziekten en symptomen. Verder omschrijft de Atharvaveda het gebruik van kruiden als behandeling voor uiteenlopende kwalen.
In het eerste millennium voor Chr. werd in India het eerste wetenschappelijke systeem voor geneeskunst samengesteld: de Ayurveda. De bekendste geschriften uit de Ayurveda behoren tot de leer van Charaka (Taxila, 1e of 2e eeuw n.Chr.) en Sushruta (Varanasi, 5e eeuw n.Chr.). De Ayurveda borduurde verder op het gebruik van kruiden, aangevuld met nieuwe kennis over therapieën en nosologie. Sushruta's medische geschriften omvatten 184 hoofdstukken, waarin 1120 kwalen worden omschreven, waaronder lichamelijke en psychische aandoeningen. Zijn werk omschrijft ook 125 geneeskundige instrumenten, 300 procedures, en verdeelt de menselijke geneeskunst in 8 categorieën: kāyācikitsā (interne geneeskunde), śalyacikitsā (chirurgie), śālākyacikitsā (oog-, oor-, neus- en keelaandoeningen), kaumārabhṛtya (pediatrie), bhūtavidyā (geestelijke geneeskunde), agada tantra (toxicologie), rasāyana (ouderdom) en vājīkaraṇa (vruchtbaarheid, vooral voor mannen).
Een alternatieve vorm van geneeskunst uit het oude India is Uani. Deze bloeide vooral op tijdens de sultanaatperiodes en de tijd van het Mogolrijk.
China
China ontwikkelde ook al vroeg een grote kennis op het gebied van geneeskunst. Veel van de oude Chinese geneeskunde komt voort uit de observaties en behandelingen van zieken, uitgevoerd door taoïstische artsen. Het belangrijkste geschrift uit de oud-Chinese geneeskunst is de Huangdi neijing, bestaande uit twee boeken: de Suwen 素問 en de Lingshu 靈樞. De Neijing werd lange tijd toegeschreven aan de legendarische “gele keizer” Huang Di, maar dat wordt door Chinese geleerden betwijfeld. Het ligt meer voor de hand dat de Neijing werd geschreven in de Periode van de Strijdende Staten.Unschuld (2003), 1.
Tijdens de Oostelijke Han-dynastie schreef Zhang Zhongjing een medisch geschrift genaamd Shang Han Lun.
Grieken en Romeinen miniatuur|Het Corpus Hippocraticum, een verzameling van meer dan 60 oude medische werken uit Griekenland, (onterecht) toegeschreven aan Hippocrates
Scholen De oudste bekende Griekse medische school, werd geopend in Cnidus in 700 v.Chr. Hier werd onder andere het eerste anatomische werk uit Griekenland geschreven. De Oud-Griekse geneeskunst was vooral gebaseerd op het geloof in de klassieke elementen vuur, water, aarde en lucht.
Goden Asklepios was in het oude Griekenland de god van de geneeskunst en stond in veel behandelwijzen centraal.Risse, G.B., Mending bodies, saving souls: a history of hospitals, Oxford University Press, 1990. p. 56 Epidauros, de plaats waar hij geboren zou zijn, bevatte een kuuroord en was waarschijnlijk een van de eerste georganiseerde ziekenhuizen waarvan men het bestaan kent.
Belangrijke figuren Een belangrijke figuur in de Oud-Griekse geneeskunst was de arts Hippocrates van Kos, die wordt beschouwd als de oprichter van de moderne geneeskunst.Hippocrates: The "Greek Miracle" in Medicine. Gearchiveerd op 7 maart 2023.The Father of Modern Medicine: Hippocrates Het Corpus Hippocraticum is een verzameling van meer dan 60 oude geschriften over geneeskunst, mogelijk allemaal van de hand van Hippocrates en zijn studenten. Hippocrates bedacht onder andere de Eed van Hippocrates, die hedendaagse artsen nog afleggen. Hippocrates en zijn volgelingen waren de eersten die veel ziektes en de behandelingen daarvoor omschreven. Zo omschreef hij al trommelstokvingers en legde een verband tussen dit verschijnsel en longaandoeningen.
Hippocrates begon ziektes in te delen in categorieën die men vandaag de dag nog altijd hanteert, zoals "acuut", "chronisch", "endemisch" en "epidemie".Garrison, 1966Martí-Ibáñez, 1961 Hippocrates was zijn tijd vooruit omdat hij niet zomaar aannam dat ziektes door een bovennatuurlijke macht werden veroorzaakt. Zelf hanteerde hij vooral de sappenleer om ziektes te verklaren. Volgens Hippocrates bevatte het menselijk lichaam vier soorten lichaamssappen: bloed, slijm, gele en zwarte gal. Een verstoring van de balans tussen deze sappen zou ziektes veroorzaken.
De Grieks-Romeinse arts Claudius Galenus was een van de bekendste artsen uit de oudheid. Hij hield zich al bezig met hersen- en oogchirurgie. Zijn geschriften werden in het middeleeuwse Europa belangrijke werken voor artsen, met name nadat Andreas Vesalius veel van Galenus’ werken vertaalde in het Latijn.Dear, Peter, Revolutionizing the Sciences: European Knowledge and Its Ambitions, 1500-1700, Princeton, NJ, Princeton University Press (2001), p. 37-39 Een andere bekende arts uit de Grieks-Romeinse tijd was Aulus Cornelius Celsus. Hij schreef een van de eerste medische encyclopedieën over de Romeinse en Alexandrijnse geneeskunde, die nog tot in de 18e eeuw door artsen werd gebruikt.
Andere artsen waar werken of fragmenten van bewaard zijn, zijn Soranus, Scribonius Largus, Rufus van Efeze, Aretaeus van Cappadocië, Paulus van Aegina, Caelius Aurelianus, Diokles van Carystus, Dioscorides en Marcellus.
Gereedschap De Romeinen kenden al verschillende instrumenten voor geneeskunde, waaronder enkele speciaal voor vrouwen.Surgical Instruments from Ancient Rome Zo gebruikten ze al pincetten, scalpels en scharen, en waren ze bekend met methodes als hechten en cataractextractie.The Romans carried out cataract ops, BBC. Gearchiveerd op 7 juni 2023.
Middeleeuwen Islamitische wereld miniatuur|Een Arabisch manuscript uit 1200, getiteld Anatomie van het oog, door al-Mutadibih Perzië profiteerde vanwege zijn centrale ligging van de ontwikkelingen op het gebied van geneeskunde in zowel Griekenland als India. De eerste generatie van Perzische artsen werd opgeleid in de Academie van Gondesjapoer., in Morelon Rashed, 1996, pagina's 985–1007Peter Barrett (2004), Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding, p. 18, Continuum International Publishing Group, .
Tijdens het gouden tijdperk van de islamitische beschaving droegen moslimartsen sterk bij aan de ontwikkeling van de geneeskunst. Ze hielden zich onder andere bezig met anatomie, oogheelkunde, farmacologie, fysiologie en chirurgie. De islamitische geneeskunst borduurde verder op invloeden uit zowel de Oud-Indische als Oud-Griekse geneeskunst.Amber Haque (2004), Psychology from Islamic Perspective: Contributions of Early Muslim Scholars and Challenges to Contemporary Muslim Psychologists, Journal of Religion and Health 43 (4), p. 357-377 Zo werden 129 werken van Claudius Galenus in het Arabisch vertaald door Hunayn ibn Ishaq en zijn assistenten.
Muhammad ibn Zakarīya Rāzi, ook bekend als Rhazes, was de eerste arts die ethanol gebruikte. Abu al-Qasim al-Zahravi wordt beschouwd als de vader van de moderne chirurgie.A. Martin-Araguz, C. Bustamante-Martinez, Ajo V. Fernandez-Armayor, J. M. Moreno-Martinez (2002). "Neuroscience in al-Andalus and its influence on medieval scholastic medicine", Revista de neurología 34 (9), p. 877-892. Hij schreef onder andere de Kitab al-Tasrif (1000), een 30 delen tellende encyclopedie die tot de 17e eeuw zowel aan islamitische als Europese medische scholen werd gebruikt als lesmateriaal.