De Derde Mitridatische Oorlog (73 - 63 v.Chr.) was de laatste, de langste en de beslissende oorlog tussen de Romeinse Republiek en het koninkrijk Pontus onder leiding van koning Mithridates VI. De oorlog eindigde met de definitieve nederlaag van Mithridates VI en zijn koninkrijk werd als provincie opgenomen in het Romeinse Rijk.
Voorgeschiedenis Na de plotselinge dood van Mithridates V van Pontus kregen zijn zoons Mithridates VI, Mithridates Chrestus en vrouw Laodice VI de macht over het koninkrijk Pontus., The Poison King: The Life and Legend of Mithradates, Rome's Deadliest Enemy, Princeton, 2009, p. 68. Pas in het jaar 113 v.Chr. kreeg Mithridates de alleenmacht over het koninkrijk en trouwde hij met zijn zus Laodice om zijn koningschap veilig te stellen.
Mithridates VI werd omschreven als een kundig en ambitieus man met een opmerkelijke fysieke kracht en geestelijk uithoudingsvermogen., Cicero, Amsterdam, 2010, p. 63. Nadat Mithridates de macht gekregen had over het schiereiland Krim, verlegde hij zijn aandacht voor het uitbreiden van zijn grenzen naar het zuiden. Bij het veroveren van de landstreek Paphlagonië stuitte hij op koning Nicomedes IV van Bithynië, een bondgenoot van Rome.
Eerste oorlogen met Rome Nicomedes verklaarde op aanraden van zijn Romeinse adviseurs in het jaar 89 v.Chr. de oorlog aan Mithridates, maar de Pontische koning wist de Bithynische en Romeinse troepen te verslaan. Het jaar daarop wist Mithridates met weinig moeite de Romeinen uit Klein-Azië te verdrijven. Mithridates wist tot Griekenland door te dringen, voordat hij door Sulla tot staan werd gebracht. Na een reeks nederlagen tegen de Romeinen te hebben geleden, sloten Sulla en Mithridates in 85 v.Chr. het Verdrag van Dardanos.Appianus, Mithridatius 56 (= Historia Romana XII 56).
Mithridates keerde terug naar zijn koninkrijk, maar de vrede hield niet lang aan. In 83 v.Chr. viel de Romeinse legaat Lucius Licinius Murena Pontus binnen vanwege de herbewapening van de Pontische troepen. Mithridates was al snel in staat om het binnenvallende leger te verslaan. Toen Sulla dit nieuws vernam, riep hij direct Murena terug, waardoor hij de vrede tussen beide staten wist te herstellen.
Aanloop naar een nieuwe oorlog Na het beëindigen van de Tweede Mithridatische Oorlog in 81 v.Chr. was de relatie tussen de Romeinse Republiek en het koninkrijk Pontus niet optimaal. Die werd al snel onder druk gezet toen Mithridates VI een alliantie aanging met Quintus Sertorius, een Romeinse rebellenleider in wat nu Spanje is. Mithridates stuurde geld en een vloot naar Sertorius. In ruil kwam Marcus Marius naar Pontus toe om het Pontische leger te trainen en te hervormen., Lucullus. A Life, Londen - New York, 1992, p. 63. Deze alliantie vormde al gauw een bedreiging voor de Romeinse Republiek. Ook voerde Mithridates onderhandelingen met Spartacus voor een alliantie, maar Marcus Licinius Crassus Dives wist het slavenleger in Italia te verslaan,, Cicero, Amsterdam, 2010, p. 106. waardoor een mogelijke bondgenoot voor Mithridates werd uitgeschakeld. Toch was Mithridates in staat om een nieuw bondgenootschap te vormen. Hij vond in koning Tigranes II van Armenië een betrouwbare bondgenoot. Door deze alliantie kreeg de koning van Pontus een machtige positie in Klein-Azië.
thumb|De dood van Spartacus, een van de bondgenoten van Mithridates, een ets van Hermann Vogel. In 74 v.Chr. leidde Sertorius een grote opstand tegen Rome vanuit Spanje. Bijna tegelijkertijd begon ook Mithridates zijn troepen te mobiliseren om de Romeinse gebieden in te nemen. De Romeinse senaat stuurde Pompeius Magnus om de opstand van Sertorius neer te slaan. Sertorius stierf al snel: hij werd vermoord door zijn vrienden.Plutarchus, Pompeius 20.2. Voor het commando om de strijd tegen Mithridates op te nemen, waren vele kandidaten.Plutarchus, Lucullus 5-6. In zijn strijd voor het commando tegen Mithridates had Lucullus een grote tegenstander in Publius Cornelius Cethegus. Uiteindelijk besloot Lucullus met hem en G. Aurelius Cotta een verbond. Zo kreeg Cotta de provincie Bithynië en Lucullus Cilicië en daarmee het commando tegen Mithridates., Lucullus. A Life, Londen - New York, 1992, p. 70.
Verwarring over aanvangsdatum oorlog Over het jaar waarin de Derde Mithridatische Oorlog uitbrak, is jarenlang discussie gevoerd onder historici. Die duurde voort tot de jaren 80 van de twintigste eeuw. De Canadees Thomas Robert Broughton was de mening toegedaan dat de oorlog in 74 v.Chr. uitbrak. Andere historici waren van mening dat de oorlog een jaar later is begonnen.
Een definitieve doorbraak werd gevonden in het werk Pro Cluentio van Marcus Tullius Cicero. Hierin meldde Cicero dat Lucullus ten tijde van de rechtszaak eind 74 nog steeds aanwezig was in Rome en nog in functie was in zijn ambt als Consul van Rome., The Day of the outbreak of the Third Mithridatic War, in Phoenix 38 (1984), pp. 12-18. Hiermee werd uiteindelijk uitgewezen dat de oorlog met Rome in 73 v.Chr. begon en niet het jaar daarvoor. links|thumb|Lucius Licinius Lucullus
Verloop van de oorlog De eerste actie in de oorlog werd ondernomen door Cotta. Hij zeilde met de Romeinse vloot naar de Zwarte Zee om het koninkrijk Pontus over zee aan te vallen. Toen zijn vloot door de Bosporus voer, nabij Chalcedon, werd zijn vloot aangevallen door de Pontische vloot. Die behaalde de eerste overwinning in de oorlog. De Romeinse vloot verloor vierenzestig schepen en bijna drieduizend man., The Roman Republic and the Founder of the Empire, Oxford, I, 1923, p. 180. Cotta was gedwongen te blijven, totdat Lucullus hem kwam bevrijden. Die had hiervoor zijn eigen invasieplannen geannuleerd., Rubicon, het einde van de Romeinse republiek, Amsterdam, 2010, p. 175.
Bij de aankomst van Lucullus in Klein-Azië waren er in Cilicië vier legioenen gestationeerd, voor Lucullus had Publius Servilius Vatia Isauricus het commando over twee van deze legioenen gehad in de strijd tegen de piraten. Terwijl Lucullus bezig was met het inspecteren van zijn troepen, viel Mithridates het koninkrijk Bithynië binnen en begon de stad Cyzicus te belegeren. Lucullus wist zijn vijf legioenen snel te mobiliseren en was in staat het Pontische leger te verslaan in de slag bij Cyzicus, waarna Mithridates zich genoodzaakt zag zich terug te trekken., Lucullus. A Life, Londen - New York, 1992, p. 82. Vrijwel direct ging Lucullus in de tegenaanval. Ondertussen kreeg Licinius Lucullus hulp van zijn broer Marcus Lucullus, die in zijn functie als proconsul van Macedonië verscheidene nederzettingen van Mithridates aan de westelijke kust van de Zwarte Zee veroverde.
Romeinse invasie in Pontus Inmiddels maakte Lucullus zich op voor een invasie in Pontus. Hij wilde als eerste Pontus veroveren en hij wenste een confrontatie met Armenië te ontlopen, want hij achtte de Armenen te sterk voor zijn leger.Plutarchus, Lucullus 14.6. Lucullus gaf Cotta de opdracht om de belangrijke havenstad Heraclea Pontica te veroveren en Gaius Valerius Triarius moest de Egeïsche Zee controleren., Lucullus. A Life, Londen - New York, 1992, p. 87. Zodra Mithridates het gevaar onder ogen kreeg vluchtte hij. Inmiddels begon Lucullus de stad Amaseia te belegeren. Een ander onderdeel van zijn leger moest de stad Themiscyra aanvallen. Toen de lente van 72 v.Chr. inviel, besloot Lucullus Mithridates achterna te gaan, Murena kreeg nu het bevel over de troepen voor Amaseia. Daarop wist Lucullus Mithridates te verslaan tijdens de Slag bij Cabira. Mithridates wist te ontvluchten, ditmaal naar Armenië. Het jaar daarop viel de stad Heraclea Pontica definitief in Romeinse handen. Amaseia hield lang stand en pas na persoonlijke bemoeienis van Lucullus wist hij de stad in te nemen, maar hij wist niet te voorkomen dat de stad werd afgebrand.Plutarchus, Lucullus 19.4. In het jaar 70 v.Chr. viel ook de stad Sinop en daarmee het koninkrijk Pontus., Lucullus. A Life, Londen - New York, 1992, p. 95. Terwijl Sinop viel, werd Cotta ontdaan van zijn ambt en naar Rome gestuurd om terecht te staan voor omkoping. Cotta werd schuldig bevonden en uit de senaat gezet., The Magistrates of the Roman Republic, II, New York, 1952, pp. 127, 144. Voordat Lucullus naar Armenië vertrok, had hij stappen ondernomen om afpersing tegen te gaan in de provincie Asia en konden de steden de herstelbetalingen uitvoeren, waardoor ze binnen vier jaar schuldenvrij zouden zijn., Rubicon, het einde van de Romeinse republiek, Amsterdam, 2010, p. 180.
thumb|Tigranes II die vergezeld wordt door vier van zijn vazallen.
Romeins-Armeense oorlog Na zijn geslaagde verovering van Pontus, maakte Lucullus snel plannen om Armenië binnen te vallen. Tijdens de afwezigheid van Mithridates herorganiseerde Lucullus de Romeinse provincies in Asia, door onder andere de belasting te verlagen. Er waren voor Lucullus meerdere redenen om Armenië binnen te vallen. Ten eerste verbleef Mithridates op dat moment in Armenië; Tigranes II weigerde immers zijn schoonvader uit te leveren. Ten tweede bereikten Lucullus rapporten dat Tigranes II en Mithridates een inval in Cilicië aan het voorbereiden waren. Ten slotte werd de Romeinse onderhandelaar (Appius Claudius Pulcher) volgens de Romeinen niet met het benodigde respect behandeld. Tevens werd Tigranes niet aangesproken volgens de vorm die hij gewend was ('Koning der Koningen'), wat ook bij Tigranes voor wrevel zorgde., Lucullus. A Life, Londen - New York, 1992, pp. 103-104.
In 69 v.Chr. begon Lucullus aan de veldtocht naar Armenië. Hij ondervond al snel enige tegenslag. Hij werd door de uitdijende Eufraat gehinderd., Lucullus. A Life, Londen - New York, 1992, p. 105. Pas na een paar dagen en enkele offerandes kon hij zijn tocht voortzetten. Het Romeinse leger zette koers naar Tigranocerta, de nieuw gebouwde hoofdstad van het Armeense Rijk, om de stad te belegeren en Tigranes tot overgave te dwingen. Terwijl de stad belegerd werd verzamelde Tigranes in het Taurusgebergte een leger om de Romeinen het hoofd te kunnen bieden., Lucullus. A Life, Londen - New York, 1992, p. 107. De Armeense koning kwam met een groot leger om de stad ontzetten, maar hij moest het onderspit delven in de Slag bij Tigranocerta. Tigranes trok zich naar het noorden terug om een nieuw leger te vormen en om de stad Artaxata te beschermen. In de zomer van 68 marcheerde Lucullus op naar Artaxata en was in staat om opnieuw Tigranes te verslaan. Deze vluchtte de bergen in, maar de Romeinse legionairs weigerden hem te achtervolgen.
links|thumb|Kaart van het Armeense Rijk van Tigranes II met zijn veroveringen en vazalstaten.