200px|right
Het Marvel Cinematic Universe (afgekort MCU, te vertalen als "Marvels cinematisch universum") is een Amerikaanse mediafranchise en gedeeld universum dat oorspronkelijk bestond uit superheldenfilms gemaakt door Marvel Studios. Inmiddels bevat het ook series, specials, kortfilms en boeken die deel uitmaken van dezelfde continuïteit. Al deze content is nauw met elkaar verbonden door middel van terugkerende personages, organisaties, voorwerpen en locaties. Het MCU is gebaseerd op de strips van Marvel Comics waar de verhalen ook met elkaar verbonden zijn.
De films en series van het MCU zijn gegroepeerd in Fases, waarvan de eerste drie samen de Infinity Saga vormen. Fase vier, vijf en zes vormen samen de Multiverse Saga. Het MCU ging van start met Iron Man (2008) en opende zo Fase één, die ten einde liep met The Avengers (2012). Avengers: Infinity War (2018) en Avengers: Endgame (2019) vormden de climax van de Infinity Saga, waarvoor Marvel Studios 23 langspeelfilms en enkele kortfilms maakte. Marvel Television maakte tijdens deze saga enkele series die te zien waren op televisie, of via streamingservices die losjes verbonden waren met de films, zoals Agents of S.H.I.E.L.D. (2013-2020) en Daredevil (2015-2018).
Vanaf fase vier, in de Multiverse Saga, maakte Marvel Studios zijn eigen series, die nauwer verbonden waren met de films. WandaVision (2021) was hiervan de eerste en Black Widow (2021) was de eerste langspeelfilm van deze saga. De saga en fase zes lopen ten einde met Avengers: Secret Wars (2027), wat de veertigste MCU-film zal zijn. Tegen het einde van de saga zal Marvel Studios zelf ook achttien series hebben uitgebracht, waarvan de meeste bestaan uit één seizoen en live-action zijn. De animatiereeksen spelen zich af in een ander universum dan de films en series, maar tonen vaak wel sterke gelijkenissen ermee. Doorheen de Multiverse Saga brengt Marvel Studios ook enkele ‘Special Presentations’ uit op streamingservice Disney+, waarop hun series exclusief te zien zijn.
De filmreeks bracht ruim 30 miljard Amerikaanse dollar op en staat daarmee op de eerste plaats in de lijst van succesvolste filmreeksen.Marvel Cinematic Universe Movies at the Box Office Box Office Mojo Geraadpleegd op 2 mei 2019. Gearchiveerd op 29 mei 2019. Dit was de eerste filmreeks die, in 2016, meer dan 10 miljard Amerikaanse dollar opbracht. In mei 2019 werd de mijlpaal verlegd door als eerste filmreeks meer dan 20 miljard Amerikaanse dollar op te halen en in juli 2024 was het de eerste filmreeks die de 30 miljard passeerde. Alle films en series zijn afkomstig van producent Kevin Feige. De franchise werd aanvankelijk warm ontvangen door de pers. Tijdens de Multiverse Saga ontstond er echter meer verdeeldheid hierover, waarbij de MCU content als minder consistent wordt gezien. Dit wordt deels toegewijd aan de plotselinge toename van de hoeveelheid films en series die Marvel Studios uitbrengt. Het gedeelde universum heeft ertoe geleid dat de franchise als vooruitstrevend werd gepercipieerd, wat ertoe leidde dat veel andere filmstudio’s het succes van het MCU probeerden na te bootsen.
Geschiedenis
De Infinity Saga films Nadat Marvel verschillende films maakte in samenwerking met onder meer 20th Century Fox en New Line Cinema ontstond het plan om onafhankelijk films te maken met distributie door Paramount Pictures. Marvel verdiende zeer weinig aan die samenwerkingen en wou ook meer artistieke controle hebben over films die gebaseerd werden op hun personages. Verschillende filmstudio’s waren in het bezit van de filmrechten op Marvelpersonages, zoals Spider-Man, Blade en de X-Men. Avi Arad, hoofd van Marvel Entertainments filmafdeling, richtte met Marvel Studios een onafhankelijke filmstudio op. Zijn rechterhand, Kevin Feige, besefte dat de studio de rechten van alle Avengerleden bezat. Feige zag zichzelf als een ‘fanboy’ van de strips en zag een filmuniversum voor zich zoals dat in de strips ook bestond.
Marvel zamelde geld in en plande onder leiding van Kevin Feige solofilms over enkele leden van de Avengers om deze daarna te laten samenkomen in een cross-over film. Feige stelde een groep van zes mensen samen die vertrouwd waren met de strips om samen mee controle over de films te houden: Louis D’Esposito, Dan Buckley, Joe Quesada, Michael Bendis, Alan Fine en hijzelf. De naam Marvel Cinematic Universe kwam tot stand en films werden gegroepeerd in Fases. Met Iron Man verscheen in 2008 de eerste film van Marvel Studios, als opener van zowel Fase één als de Infinity Saga, een benaming die retroactief werd opgelegd.
In december 2009 kocht de Walt Disney Company Marvel Entertainment voor vier miljard dollar, waarna de films via hun werden gedistribueerd en niet langer via Paramount Studios. Tegen 2015 maakte Marvel Studios integraal deel uit van Disney Studios en rapporteerde Feige aan het hoofd van Walt Disney Studios Alan F. Horn in plaats van aan de CEO van Marvel Entertainment Isaac Perlmutter. Kevin Feige’s raad besliste over de belangrijkste creatieve keuzes in het MCU, waarbij ze samen het geheel naar een hoger niveau tilden. In 2017 gaf Feige aan dat Avengers: Endgame (2019) een kantelpunt in het MCU zou zijn, waarna er een nieuwe periode in de franchise zou beginnen. Later gaf hij aan dat die film het einde van Fase drie zou vormen, maar deze werd nog opgevolgd door Spider-Man: Far From Home (2019). Deze film vormde het echte einde van de Fase en Infinity Saga.
Naast de 23 langspeelfilms omvat de Infinity Saga ook acht kortfilms, waaronder vijf ‘One Shots’ en drie ‘Team Thor’ videos.
Marvel Television series tijdens de Infinity Saga Marvel Television werd opgericht in juni 2010 onder leiding van Jeph Loeb met het plan om een eerste serie in het MCU te maken tegen 2012. Agents of S.H.I.E.L.D. verscheen als eerste op de zender ABC, opgevolgd door Agent Carter en Inhumans. De series liepen voor respectievelijk zeven, twee en één seizoen(en). In 2013 maakte Marvel Television een deal met streamingservice Netflix om reeksen te maken over Daredevil, Jessica Jones, Luke Cage en Iron Fist, die uiteindelijk samenkwamen in de miniserie The Defenders (2017) en nog werd aangevuld met een reeks over The Punisher nadat hij in het tweede seizoen van Daredevil verscheen. Netflix maakte in totaal veertien seizoenen van de zogenaamde Defenders Saga. Later volgden er ook nog twee seizoenen van Cloak & Dagger, drie seizoenen van Legion en twee van The Gifted op televisie en drie seizoenen van Runaways en eentje van Helstrom op streaming. De series hadden wisselend succes op vlak van zowel kijkcijfers als ontvangst van de pers.
In oktober 2019 viel de beslissing dat Marvel Television ook moest rapporteren aan Kevin Feige en twee maand later werd Marvel Television deel van Marvel Studios. Alle lopende series kwamen op die manier ten einde en in 2021 kwam met WandaVision de eerste serie van Marvel Studios op Disney+. Marvel Studios focust op nieuwe series, maar bracht in 2025 met Daredevil: Born Again een serie uit die verder bouwt op een reeks van Marvel Television. De serie is niet alleen een vervolg op Daredevil, maar bevat ook belangrijke personages uit de bredere Defenders Saga die door Netflix werd gemaakt.
De Multiverse Saga In juli 2019 kondigde Kevin Feige niet alleen films aan voor Fase vier, maar ook verschillende series en de animatiereeks What If...?. Voor deze reeks werd er met Marvel Studios Animation een kleine deelstudio opgericht die later ook aan andere reeksen zou werken. In 2022 deelde Feige dat de komende tien jaar van het MCU creatief uitgewerkt werden en gaf hij een blik op enkele films en series van Fase vijf en zes. Marvel Studios focuste op meer uiteenlopende films en series, waardoor niet elke Fase een Avengersfilm meer zou bevatten. De Multiverse Saga zou echter wel samenkomen in Avengers: Kang Dynasty en Avengers: Secret Wars, waarin Kang The Conqueror als grote vijand fungeerde nadat verschillende versies ervan in eerdere films en series te zien waren. Door het wisselende succes van deze saga en de rechtszaak tegen Kang-acteur Jonathan Majors werd Kang Dynasty geschrapt. De Saga werd herwerkt naar een nieuwe overkoepelende verhaallijn en antagonist. Kang Dynasty werd vervangen door Avengers: Doomsday, waarin Doctor Doom als vijand fungeert. De film wordt alsnog opgevolgd door een herwerkte versie van Avengers: Secret Wars, het slot van de Multiverse Saga.
In 2023 gaf Disney CEO Bob Iger toe dat de Marvel Studios de twee voorgaande jaren te hard inzette op kwantiteit in plaats van kwaliteit, waardoor de focus van de saga soms zoek was en niet elk project de gewenste resultaten opleverde. Zowel Iger als Kevin Feige gaven in de daaropvolgende jaren aan dat het nodig om de hoeveelheid output terug te draaien en terug meer te focussen op kwaliteit om op die manier aan de verwachtingen te voldoen. Iger omschreef Thunderbolts* (2025) als een voorbeeld van Marvel Studios die zich herpakte.
Nadat Disney 21st Century Fox overkocht keerden de filmrechten van de Fantastic Four en de X-Men terug naar Marvel Studios. Hierdoor konden deze personages vanaf dan opduiken in het MCU. Dit leidde ertoe dat enkele acteurs uit films gemaakte door die filmstudio opdoken in het MCU als hetzelfde personage. Als eerste verscheen Patrick Steward in Doctor Strange in the Multiverse of Madness (2022) als een versie van Professor Charles Xavier uit een ander universum dan de X-Men films. Deadpool & Wolverine (2024) werd door Feige omschreven als eerste film die de X-Men personages uit het Fox-tijdperk echt gebruikte door het gretigere gebruik van bekende personages uit films die niet door Marvel Studios werden gemaakt. Avengers: Doomsday (2026) bevat ook veel van deze personages, naast belangrijke personages die wel afkomstig zijn uit het MCU.
De Multiverse Saga bestaat uit zeventien films, veertien live-action series, vier animatieseries, drie specials en tien I Am Groot-kortfilms.
Volgende saga In 2025 gaf Kevin Feige aan al grondig bezig te zijn met de volgende saga, waarvan de films uit Fase zes het grondwerk al leggen. De saga zou voor een groot deel focussen op Mutants en de X-Men.
Werking Marvel Studios zorgde er al sinds het begin voor dat de regisseurs openstonden voor een gedeeld universum, waarbij scenes in hun films latere verhaallijnen opzetten. De filmstudio heeft doorgaans een idee van welke richting ze uit wil gaan, maar laat het aan de regisseurs van de films over hoe dit gebeurt. Feige is vaak nauw betrokken bij de ontwikkeling van films en series, wat soms leidt tot herwerkingen en aanpassingen.
In 2012 legde Marvel Studios met Joss Whedon een deal vast voor de eerste twee Avengerfilms, waarbij de regisseur ook inspraak had bij de films die ertussen zouden verschijnen. Whedon hielp ook bij het ontwikkelen van Agents of S.H.I.E.L.D. als eerste serie in het MCU. In 2017 legde James Gunn als regisseur van Guardians of the Galaxy (2014) de basis voor de komende MCU-films door de inclusie van de kosmos, Thanos en de Infinity Stones. Thanos en de Infinity Stones werden cruciaal in Avengers: Infinity War (2018) en Avengers: Endgame (2019) waardoor de regisseurs en schrijvers van die film samenwerkten met de makers van andere films uit deze Fase. Op deze manier werd het verhaal van Fase drie als hoogtepunt van de Infinity Saga naar een hoger niveau getild.
Aanvankelijk maakte Marvel Studios deals met acteurs voor verschillende films, waarbij er contracten voor drie tot negen films werden vastgelegd. Tijdens de Multiverse Saga werd dit minder het geval, waarbij sommige belangrijke acteurs voor één project intekenden.
Films