Vojtěch Matyáš Jírovec (Tsjechisch later aangepaste naam van bij doop ingeschreven Adalbert (Mathias) Gyrowetz, ook: Gyrowez of Gürovetz) (Böhmisch Budweis (České Budějovice), 20 februari 1763 – Wenen, 19 maart 1850) was een Boheems componist. Hij was de zoon van de dirigent van het koor van de kathedraal in Böhmisch Budweis, České Budějovice.
Levensloop Jírovec kreeg al vroeg zangles van zijn vader en in zijn schooltijd kreeg hij lessen in muziektheorie en orgel van de organist van de kathedraal van České Budějovice, Hapanorsky, die ook componist was. Hij ging op het gymnasium bij de Piaristen en schreef in deze tijd al zijn eerste eenvoudige liedjes, meestal kerkmuziek en serenades. Hij studeerde filosofie en rechten in Praag, maar bij gebrek aan financiële steun, keerde hij terug naar huis. Al spoedig vertrok hij naar Brno en trad in dienst van de graaf Jan František Fünfkirchen op het slot Chlumec. Aldaar studeerde hij viool bij Václav Sauczek. Hij speelde in de hofkapel van het kasteel en componeerde naar het voorbeeld van Joseph Haydn zijn eerste zes symfonieën. Vooral met zijn symfonieën had hij groot succes.
Op advies en met financiële steun van graaf Troyer ging hij naar Wenen waar hij lid werd van de cirkel bij Franz Bernhard Ritter von Keeß. Daar werkte hij met de beste Weense componisten Karl Ditters von Dittersdorf, Joseph Haydn, Johann Georg Albrechtsberger en Wolfgang Amadeus Mozart. Mozart trad zelfs in 1785 op met een van de symfonieën van Jírovec. Vervolgens kreeg hij een baan als secretaire en muziekleraar bij de Venetiaanse Vorst Ruspoli. Die steunde hem en hij kon concerteren in Venetië, Bologna en in Rome geven. Toen werd hij ook erelid van het filharmonisch gezelschap in Bologna. Hij werd financieel onafhankelijker en vertrok naar Napels, waar hij twee jaar contrapunt bij Nicola Sala (1713-1801) en compositie bij Giovanni Paisiello studeerde.
Van Napels reisde hij naar Parijs, maar al spoedig (in 1789) vluchtte hij voor de revolutie naar Londen. In Londen bleef hij 3 jaar en kwam aldaar in 1791/1792 opnieuw met Joseph Haydn samen, die zijn stijl en de harmoniek van de aldaar gecomponeerde kamermuziek en symfonieën beïnvloedde.
Na een kort bezoek aan Bohemen vertrok hij in 1793 opnieuw naar Wenen, waar hij van 1804 tot 1831 kapelmeester aan het hoftheater was. In deze functie was hij er ook verantwoordelijk voor, dat elk jaar een nieuwe opera en/of een ballet gecomponeerd werd. Als componist schreef hij kerkmuziek, opera's, meer dan 60 symfonieën, strijkkwartetten en andere kamermuziek. Met een van zijn concerten voor piano en orkest debuteerde de achtjarige Frédéric Chopin.
Hij overleed op 87-jarige leeftijd in Wenen en werd op de Zentralfriedhof in de buurt van het graf van Ludwig van Beethoven en Franz Schubert begraven.
Composities Werken voor orkest 1792 Symfonie in Es groot, voor orkest, Op. 6, nr. 2 Adagio - Allegro maestoso Adagio Menuetto Rondo Symfonie in F groot, Op. 6, nr. 3 Symfonie in D groot, Op. 12, nr. 1
Missen en kerkmuziek rond 19 missen
Muziektheater Opera's Voltooid in titel aktes première libretto 1791 Semiramis (verloren gegaan) 1804 Selico (Selico und Berissa) 2 bedrijven 15 oktober 1804, Wenen, Kärntnertortheater Johann Nepomuk Hummel 1804 Tre sposi per uno/Drey Freyer für einen (samen met: Pietro Carlo Guglielmi) 2 bedrijven 29 januari 1805, Wenen, Kärntnertortheater onbekende librettist 1805-1806 Mirina, die Königin der Amazonen 3 bedrijven 27 mei 1806, Wenen, Theater an der Wien Franz-Ignaz von Holbein 1806 Agnes Sorel 3 bedrijven 4 december 1806, Wenen, Kärntnertortheater Josef Sonnleithner 1806-1807 Ida, die Büßende (oder Das Totengerippe in der Schauergruft) 4 bedrijven 26 februari 1807, Wenen, Theater an der Wien Franz-Ignaz von Holbein 1807 Die Junggesellen-Wirthschaft 1 akte 18 juni 1807, Wenen, Kärntnertortheater Georg Friedrich Treitschke 1807 Emerike (Emerika) oder Die Zurechtweisung 2 aktes 11 december 1807, Wenen, Kärntnertortheater Josef Sonnleithner 1809 Der Sammtrock 1 akte 24 november 1809, Wenen, Kärntnertortheater naar August von Kotzebue 1809-1810 Der betrogene Betrüger 1 akte 17 februari 1810, Wenen, Kärntnertortheater naar François Bernard-Valville 1811 Der Augenarzt 2 aktes 1 oktober 1811, Wenen, Kärntnertortheater Johann Emanuel Weith, naar een Frans libretto 1812 Federica ed Adolfo 2 aktes 6 april 1812 Giuseppe Rossi 1812 Das Winterquartier in Amerika 1 akte 30 oktober 1812, Wenen, Kärntnertortheater onbekende librettist 1813 Fünf sind zwei oder Domestikenstreiche(samen met: Nicolas-Marie Dalayrac, Ignaz Moscheles, Ignaz Umlauff,Joseph Drechsler, Ignaz Franz von Mosel, Ignaz von Seyfried, Joseph Weigl,François-Adrien Boïeldieu en Moritz Johann Carl Joseph Georg Graf von Dietrichstein 1 akte 20 maart 1813, Wenen, Kärntnertortheater Ignaz Franz Castelli 1813 Die Prüfung (ook bekend als: Robert oder die Prüfung; Pächter; Der Pächter Valentiae) 2 aktes 15 juli 1813, Wenen, Kärntnertortheater Franz Xaver Huber 1814 Die gute Nachricht(samen met: Ludwig van Beethoven en Johann Nepomuk Hummel) 1 akte 11 april 1814, Wenen, Kärntnertortheater Georg Friedrich Treitschke 1815 Die Ehrenpforten (samen met: Carl Maria von Weber, Joseph Weigl, Ignaz von Seyfried,Georg Friedrich Händel en Ludwig van Beethoven) 1 akte 15 juli 1815, Wenen, Kärntnertortheater Georg Friedrich Treitschke 1815-1816 Helene 3 bedrijven 15 februari 1816, Wenen, Kärntnertortheater Georg von Hofmann 1816 Die beiden Eremiten 1 akte 1816, Wenen, Kärntnertortheater onbekende librettist 1816 Der Gemahl von ungefähr 1 akte 26 september 1816, Wenen, Kärntnertortheater naar François Planard 1818 Il finto Stanislao 5 augustus 1818, Milaan, Teatro alla Scala Felice Romani 1818 Aladin oder Das Notwendige (und das Überflüssige) 1 akte 7 februari 1819, Wenen, Kärntnertortheater Ignaz Franz Castelli 1822 Das Ständchen 1 akte 7 februari 1823, Wenen, Kärntnertortheater Georg von Hofmann 1826 Des Kaisers Genesung 1 mei 1826, Wenen, Kärntnertortheater Johann Christian Mikan 1827 Der blinde Harfner 1 akte 19 december 1827, Wenen, Kärntnertortheater Johann Blum naar Michel Dieulafoy 1831 Felix und Adele 3 bedrijven 10 augustus 1831, Wenen, Kärntnertortheater Johanna Franul von Weissenthurn 1833 Hans Sachs im vorgerückten Alter 2 aktes gepland 1833 te Dresden - niet uitgevoerd onbekende librettist
Operette Voltooid in titel aktes première libretto 1808 Die Pagen des Herzogs von Vendôme 1 akte 5 augustus 1808, Wenen, Kärntnertortheater Josef Sonnleithner 1810 Das zugemauerte Fenster 1 akte 18 december 1810, Wenen, Kärntnertortheater naar August von Kotzebue 1827-1828 Der Geburtstag 1 akte 11 februari 1828, Wenen, Kärntnertortheater onbekende librettist 1828 Der dreizehnte Mantel 1 akte 12 januari 1829, Wenen, Kärntnertortheater naar Augustin Eugène Scribe
Balletten Voltooid in titel aktes première libretto choreografie 1811 Gustav Wasa 1818 Il finto Stanislao 1830 Childerich 1832 Die Brigittenau
Vocale muziek Preßfreiheit, voor zangstem en piano
Kamermuziek 1789 6 Strijkkwartetten, op. 2 1790 3 Trios, voor viool, cello en klavecimbel (of piano), op. 10 1790 Grand Trio, voor klarinet (of viool), cello en piano, op. 43 1790 6 Strijkkwartetten, op. 17 1792 3 Sonatas, voor dwarsfluit, contrabas en klavecimbel, op. 17a 1795 3 Kwartetten, voor dwarsfluit en strijktrio, op. 11 1795 3 Sonatas, voor viool (of dwarsfluit), cello en klavecimbel (of piano), op. 12 1800 3 Sonatas, voor viool, cello en piano, op. 15 1800 3 Sonatas, voor viool, cello en piano, op. 18 1800 Notturno nr. 4, voor viool, cello en piano 1800 Notturno nr. 5, voor viool, cello en piano, op. 31 1800 Notturno nr. 7, voor viool, cello en piano 1800 Kwintet, voor dwarsfluit en strijkkwartet, op. 39 1800 Notturno nr. 9, voor viool, cello en piano 1800 3 Sonatas, voor viool, cello en piano, op. 41 1800 Notturno nr. 10, voor viool, cello en piano 1800 2 Sonatas, voor viool (of dwarsfluit), cello en piano, op. 45 1800 Divertissement, voor viool (of dwarsfluit), cello en piano, op. 50 1800 3 Sonatas, voor viool (of dwarsfluit), cello en piano, op. 55 1800 Divertissement, voor viool (of dwarsfluit), cello en piano, op. 57 1801 3 Sonatas, voor viool (of dwarsfluit), cello en piano, op. 51 3 Strijkkwartetten, op. 25a 3 Strijkkwartetten, op. 30 3 Strijkkwartetten, op. 44 in G groot in Bes groot in As groot 3 Strijkkwartetten, op. 47 3 Strijkkwintetten; inclusief Kwintet in C groot (voor 2 violen, 2 altviolen en cello), op. 45 3 Strijkkwartetten, op. 56 Derde Nachtmuziek, voor dwarsfluit, viool, altviool en cello, op. 26 Kwartet in g klein, voor dwarsfluit, viool, altviool en cello, op. 19 nr. 2 Sonata in F groot Notturno in Es groot
Vernoeming In 1894 werd in de Weense wijk Penzing (14e district) de Gyrowetzgasse naar hem genoemd.
Bibliografie
Hans-Ulrich Schäfer-Lembeck: Die Darstellung des Altdeutschen in den Opern des 19. Jahrhunderts, Egelsbach: Hansel-Hohenhausen, 1995, 266 p. Guy Gosselin: L'age d'or de la vie musicale a Douai 1800-1850, Liège: Editones Mardaga, 1994, 236 ES p. Stanislav V. Klima: Skladatel Vojtech Jirovec a jizni Cechy. (Der Tonkünstler Vojtech Jirovec und Sudböhmen), Jihocesky sbornik historicky. 54 (1985), S. 183-193. William E. Hettrick: The Autobiography of Adalbert Gyrowetz (1763–1850), in: Studien zur Musikwissenschaft. 1991, 41–74. Othmar Wessely: Adalbert Gyrowetz (1/2) Adalbert Gyrowetz (2/2), in: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 7. Duncker & Humblot, Berlin 1966, S. 363 f. František Topič, František Bartoš (pref.): Vlastní životopis Vojtěcha Jírovce, 1940. Alfred Einstein (Hg.): Lebensläufe deutscher Musiker von ihnen selbst erzählt. Band III/ IV: Adalbert Gyrowetz (1763-1850). Leipzig 1915. (= Autobiographie) Carl Ferdinand Pohl: Adalbert Gyrowetz in: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 10. Duncker & Humblot, Leipzig 1879, S. 247–249.
Externe link Biografie (gearchiveerd) Korte biografie (gearchiveerd) Biografie (gearchiveerd) Partituren op de internetpagina van IMSLP
Categorie:Boheems componist Categorie:18e-eeuws componist Categorie:19e-eeuws componist Categorie:Tsjechisch componist Categorie:Tsjechisch violist