thumb|Vogelgriepvirus onder de elektronenmicroscoop Vogelgriep, vogelpest of aviaire influenza is een ziekte die voorkomt bij vogels, voornamelijk hoenderachtigen, die griepachtige verschijnselen veroorzaakt, met sufheid, tranende ogen en opgezette kelen. Ook verkleurt de kam van de vogel. Sommige vogels sterven direct na de eerste besmetting. De incubatietijd bedraagt drie dagen tot twee weken. De ziekte is dodelijk voor kippen, kalkoenen, ganzen, roofvogels en eenden. Het risico dat mensen in Europa met vogelgriep besmet raken werd in 2024 “zeer klein” geacht.Rijksoverheid.nl Vogelgriep, besmetting en verschijnselen
De veroorzaker van de ziekte is een variant van het influenzavirus: het influenza A-virus. Dit virus is zeer variabel, zodat telkens nieuwe varianten ontstaan. Virussen vermenigvuldigen in een gastheercel. In 1 op de 10.000 gevallen kan door kleine foutjes in het vermenigvuldigingsproces (mutaties) een virus ontstaan dat anders, en mogelijk gevaarlijker, is dan het oorspronkelijke virus. Dit mutatieproces bij virussen heet antigene drift. Bij influenza A-virussen komt ook reassortment voor waarbij verschillende virussen genetisch materiaal met elkaar uitwisselen, genaamd antigene shift. Een laagpathogeen aviair influenzavirus kan muteren tot een hoogpathogeen virus dat een zeer besmettelijke, dodelijke variant voor de meeste vogelsoorten vormt.
De ziekte heeft niets te maken met de pest die in de middeleeuwen in Europa voorkwam.
Vatbare diersoorten en mensen Dieren Vogels die vatbaar zijn voor vogelgriep zijn: kippen, kalkoenen, parelhoenders, eenden, ganzen, pauwen, duiven met uitzondering van postduiven, kwartels, fazanten, patrijzen en roofvogels. Wilde watervogels kunnen besmet zijn, maar worden meestal niet ziek. Ook loopvogels zoals struisvogels, emoes en nandoes kunnen worden besmet.
Ook zoogdieren, waaronder mensen, kunnen door het vogelgriepvirus worden besmet. Tijdens de vogelgriepuitbraak in 2003 in Nederland bleek dat ook bij varkens de aanwezigheid van antistoffen tegen het vogelgriepvirus kan worden aangetoond. Dit bleek het geval te zijn op gemengde boerenbedrijven, met zowel varkens als kippen. Er waren toen nog geen aanwijzingen dat varkens het vogelgriepvirus verder verspreidden. Op 1 december 2025 overleden in Nederland de eerste huiskatten aan de ziekte: 8 kittens uit een nest aan de ziekte.Voor het eerst Nederlandse kitten besmet met vogelgriep
Op 16 februari 2004 werd in Bangkok (Thailand) bekendgemaakt dat een luipaard aan het H5N1-virus was bezweken en dat een tijger aan het herstellen was van een infectie met het virus.
In oktober 2023 werd een dode ijsbeer ontdekt nabij Utqiaġvik (VS), die bij nader onderzoek aan vogelgriep bleek te zijn gestorven.Vogelgriep treft voor het eerst ijsbeer op Noordpool: "Hier hebben we geen handleiding voor", VRT.be, 3 januari 2024, geraadpleegd 3 januari 2024
Ook nertsen en vossen kunnen besmet worden. Om die reden werden in 2023 dieren op 13 bedrijven in de Finse bontindustrie geruimd.
In maart 2024 werden er vogelgriepinfecties waargenomen bij melkkoeien in de Verenigde Staten in de staten Texas, New Mexico en Kansas. De zieke koeien, meestal oudere, begonnen minder te eten en melk te geven. Maar zij stierven niet aan de ziekte en leken het in eerste instantie ook niet aan elkaar over te dragen. Omdat steeds meer kuddes in meerdere staten besmet raakten, lijkt het er inmiddels op dat er toch een mechanisme is dat voor overdracht tussen koeien zorgt via een tussenstap zoals melkmachines of ratten. Ook zijn er sporen van het virus in consumentenmelk gevonden met behulp van een PCR-test. Of dit actieve virusdeeltjes zijn, valt niet vast te stellen. Pasteuriseren lijkt voldoende om het virus uit te schakelen, want het is tot nu toe niet gelukt om levensvatbare virussen te kweken op de melk. Uit onderzoek in Nature van 8 juli bleek dat het virus zich bij koeien ook bindt aan receptoren in de hogere luchtwegen, wat erop wijst dat het virus zodanig muteert dat het ook voor mensen steeds meer een risico vormt. Onderzoek onder fretten wijst vooralsnog op een lage besmettelijkheid via ademdruppels.
Mensen Er zijn gevallen bekend in de Verenigde Staten van een paard en een aantal mensen. De ziekteverschijnselen waren daarbij vrij mild. In Hongkong trad een ernstigere besmetting op. In 1997 overleden zes slachtoffers aan besmetting met de H5-variant. Ook kan het virus bij mensen een oogontsteking (conjunctivitis) veroorzaken, die overgedragen kan worden van mens op mens.
Overleden dierenarts Op 17 april 2003 overleed in het Jeroen Bosch Ziekenhuis in 's-Hertogenbosch een 57-jarige dierenarts aan een ernstige longontsteking. In de longen van deze dierenarts werd het vogelgriepvirus aangetoond. Omdat er geen andere mogelijke verklaring is gevonden voor het ziektebeeld, is er een sterke aanwijzing dat de man is overleden aan de gevolgen van infectie met het vogelgriepvirus. De man had op basis van de heersende richtlijnen van de Nederlandse overheid geen antivirale geneesmiddelen (bijvoorbeeld Tamiflu) ingenomen, hoewel hij werkzaamheden had verricht op een besmet bedrijf. Daarom is besloten de antivirale middelen ook bij kort contact met besmette vogels voor te schrijven.
Naar aanleiding van dat sterfgeval is door de Nederlandse rijksoverheid een commissie ingesteld onder leiding van Ben Bot. Deze commissie constateerde dat het overlijden van de dierenarts een ongelukkige samenloop van omstandigheden was, en dat de dierenarts zich strikt gehouden had aan de regels die op dat moment voor hem golden. De commissie constateerde ook dat de diverse instanties hebben gedaan wat op dat moment aangewezen leek. De dierenarts had geen (zichtbare) bindvliesontsteking gekregen, wat verder elk van de ruimers (ca. 100) die besmet zijn geraakt met het aviaire virus wel had. De dierenarts maakte op 2 april deel uit van een specialistenteam van de Rijksdienst voor de keuring van Vee en Vlees (RVV). Het team onderzocht een (later bevestigde) melding van een verdenking van aviaire influenza ('vogelpest') bij een pluimveebedrijf te Teeffelen. Teeffelen lag buiten het toezichtsgebied (=crisisgebied) dat door het ministerie van LNV was vastgesteld. Alleen binnen het toezichtsgebied golden speciale regels, zoals het preventief slikken van de virusremmer Tamiflu door ruimers (dierenartsen, vangers en rapers van de kippen etc.) van besmette en verdachte stallen. Deze dierenarts is na de eerste griepverschijnselen getest op de vogelgriep, maar de eerste test was negatief. Een tweede test die later werd uitgevoerd was wel positief, maar toen was het al te laat voor een behandeling.
Verspreiding Verspreiding in de omgeving van besmette boerderijen komt het meest voor, zo bleek uit onderzoek in 2014. Het virus kan zich verspreiden door de lucht, via direct contact tussen vogels en indirect via bijvoorbeeld uitwerpselen en transportmiddelen. Het vogelgriepvirus komt van nature in de milde vorm voor bij watervogels zoals wilde eenden. Sommige van deze milde varianten kunnen zich in pluimvee tot zogenaamde hoogpathogene vormen ontwikkelen, die ook voor de mens gevaarlijk kunnen zijn.Onderzoek aan wilde eenden laat zien: trekvogels brengen geen vogelgriep maar krijgen het hier, Nederlands Instituut voor Ecologie, 6 oktober 2014 Men denkt dat het virus in uitwerpselen ongeveer 100 dagen in leven kan blijven. Verspreiding via eieren is ook mogelijk, maar alleen omdat soms mest aan het ei kan plakken.
De Vogelbescherming claimde rond 2014 dat het niet bewezen was dat trekvogels een (grote) rol spelen bij de verspreiding van de vogelgriep. Volgens Vogelbescherming Nederland is het waarschijnlijker dat het transport van besmet pluimvee, of vlees van pluimvee en eenden, het virus verspreidt. Onderzoek aan wilde eenden heeft laten zien dat trekvogels geen vogelgriep brengen, maar het in Nederland oplopen.Onderzoek aan wilde eenden laat zien: trekvogels brengen geen vogelgriep maar krijgen het hier. Het uitrijden van kippenmest op graslanden waar wilde vogels foerageren, kan daarvan een oorzaak zijn. Deze bevindingen werden in 2014 ondersteund door de resultaten van een langlopend onderzoek in België.Trekvogels verspreiden vogelgriep niet, natuurbericht.be, 2014
Rond 2025 werd in Nederland gezien dat veel vogelgriep voorkomt bij watervogels, vooral de vogels die in een kolonie broeden. Er werd toen zelfs gesproken van een pandemie onder watervogels.
Wetenschappers van het Nederlandse Erasmus Universitair Medisch Centrum hebben onderzoek gedaan naar de uitbraken van vogelgriep. Uit dit onderzoek blijkt dat de meeste uitbraken van vogelgriep in de winter van 2005-2006 plaatsvonden aan de rand van een koufront. Een koufront is een gebied waar de maximumtemperatuur tussen de 0 en de 2 graden Celsius ligt. Dit is de ideale temperatuur voor de verspreiding van een griepvirus. Bovendien bevinden zich juist in die gebieden veel trekvogels, omdat grote stukken water bij die temperatuur niet bevriezen, zodat de vogels hun voedsel in het water kunnen vinden. De vogels vliegen met de rand van het koudefront mee. De combinatie van de ideale temperatuur en het grote aantal gastheren geeft het griepvirus alle kansen om zich te verspreiden. Omdat de plaats van een koufront goed is te voorspellen, kan de locatie van een uitbraak van vogelgriep in een vroeg stadium voorspeld worden, verwachten de wetenschappers.'Vogelgriep verspreidt zich aan rand van koufront', www.degrotegriepmeting.nl Varianten gevaarlijk voor de mens Alle vogelgriepvirussen behoren tot het grieptype A uit de virusfamilie Orthomyxoviridae. Grieptype A wordt verdeeld in subtypen volgens de proteïne-uitsteeksels hemagglutinine (H) en neuraminidase (N) vanuit de centrale viruskern. Er zijn 16 H-typen, elk met 9 N-subtypen, waardoor er in totaal 144 verschillende combinaties mogelijk zijn. "Hx" verwijst naar het type hemagglutinine in de eiwitmantel en "Nx" naar het type neuraminidase. Het betreft in beide gevallen antigenen die een rol spelen bij respectievelijk binding aan de celmembraan en het loskomen van nieuw geproduceerde virussen uit een geïnfecteerde cel.
VariantBeschrijvingH1N1De Spaanse griep van 1918 was H1N1, als gevolg waarvan ergens tussen de 20 en 40 miljoen mensen kwamen te overlijden.H2N2Verantwoordelijk voor de Aziatische griep van 1957 en 1958 waardoor ten minste 1 miljoen mensen omkwamen.H3N2Veroorzaakte de epidemie van 1968 en 1969, de Hongkonggriep, met 750.000 doden.H5N1Sinds 1997 zijn tientallen miljoenen vogels aan deze vorm gestorven, en meer dan 100 mensen zijn positief bevonden op het virus, van wie ongeveer de helft eraan gestorven is.H5N8In 2020 zijn enkele medewerkers van een Russisch pluimveebedrijf positief getest. Zij hadden milde klachten.H7N2Brak uit bij kippen in de Verenigde Staten in 2002, 44 mensen werden positief bevonden op het virus.H7N3In februari 2004 werd deze vorm vastgesteld in Noord-Amerika, twee mensen werden positief bevonden op het virus.H7N7In 2003 werden 89 mensen positief bevonden op het virus in Nederland. Er was één dode.H7N9In 2013 voor het eerst bij mensen vastgesteld.H9N2Drie infecties bekend bij mensen in China en Hongkong.H10N7In 2004 is in Egypte voor het eerst H10N7 bij mensen vastgesteld. Twee kinderen van een pluimveehandelaar werden ziek.
Vogelgriepepidemieën