De slimste mens, tot 2009 uitgezonden als De Slimste, is een Nederlands televisieprogramma. Het is een quizprogramma waarin meer of minder bekende Nederlanders vooral wordt gevraagd naar associaties met een onderwerp.
Concept Elke aflevering wordt gespeeld met drie kandidaten, zowel bekende als wat minder bekende Nederlanders. Speciaal aan de quiz is dat de kandidaten zeer associatief moeten denken. De rondes bestaan uit verschillende soorten vragen, waarbij bijvoorbeeld vier of vijf antwoorden gegeven moeten worden op een vraag, verbanden moeten worden gezocht, trefwoorden moeten worden gegeven bij een filmpje over gebeurtenissen uit de recente geschiedenis of puzzels gemaakt. Door vragen goed te beantwoorden kunnen seconden gewonnen worden, maar deze seconden gaan er weer af door na te denken. Als een kandidaat 'stop' of 'pas' zegt en nog niet alle antwoorden zijn gegeven, dan mogen de andere kandidaten proberen de andere antwoorden te geven, waarbij degene met het laagste aantal seconden altijd als eerste aan de beurt is. Zodra alle kandidaten aan de beurt zijn geweest en niet alle antwoorden zijn gegeven worden de niet gegeven antwoorden doorgelopen.
Na vijf ronden wordt bekeken wie de meeste seconden over heeft. Deze persoon is dan 'De slimste mens van de dag' en gaat sowieso door naar de volgende aflevering. De overige twee kandidaten spelen tegen elkaar in de dagfinale. Degene die (door het geven van goede antwoorden) de tijd van de ander op nul weet te zetten, wint en gaat ook door naar de volgende aflevering. De verliezer valt af en wordt vervangen door een nieuwe deelnemer.
In de laatste week van uitzending komen de deelnemers met de meeste deelnames terug. De volgorde hangt af van het aantal deelnames en overwinningen. Zo komt de persoon met de meeste deelnames en daarbij de meeste overwinningen pas in de allerlaatste aflevering terug, zodat de kans op de eindoverwinning groter is. In geval van gelijke afleveringen en dagoverwinningen telt men alle seconden aan het einde van de afleveringen bij elkaar op. In de allerlaatste aflevering valt de deelnemer met het minste aantal seconden af en spelen de overige twee kandidaten de finale. Degene die dan de tijd van de ander op nul weet te zetten, wordt tot 'de slimste mens' gekroond.
Kandidaten Kandidaten worden geselecteerd op of ze goed uit hun woorden komen en bijvoorbeeld aardig of interessant zijn. Ook komt het voor dat kandidaten zichzelf aanmelden. De ideale kandidaat weet veel, is gevat, relaxt en kan goed vertellen. Tijdens een opnamedag worden twee à drie afleveringen opgenomen en kandidaten krijgen een vaste onkostenvergoeding van 250 euro per aflevering.
Ze krijgen in de periode vóór de opnames tips over de verschillende spelrondes en vullen een vragenlijst in met 35 vragen, waarmee de presentator tussen de vragen/rondes door een gesprek kan aangaan met de kandidaten.
Elke kandidaat kan maximaal zeven afleveringen achter elkaar meedoen (de finaleweek niet meegeteld) en daarom is er meestal per aflevering één nieuwe kandidaat, maar soms ook twee. Bij de eerste uitzending is de stoelindeling willekeurig.
Een nieuwe kandidaat Linkerstoel: nieuwe kandidaat Middelste stoel: winnaar van de finale van de vorige aflevering Rechterstoel: kandidaat die de vorige aflevering dagwinnaar was.
Twee nieuwe kandidaten Linkerstoel: nieuwe kandidaat 1 Middelste stoel: nieuwe kandidaat 2 Rechterstoel: enige overgebleven kandidaat, ongeacht of deze de vorige aflevering aan het eind van ronde 5 de meeste seconden had.
Spelronden 3 6 9 (seizoen 1 - heden) Deze eerste ronde bevat vijftien vragen. De eerste vraag wordt gesteld aan de nieuwkomer (of de persoon in de nieuwkomersstoel). Heeft deze de vraag goed, mag hij/zij de volgende vraag ook beantwoorden. Bij een fout antwoord is de volgende deelnemer aan de beurt. Zo gaat het door tot de vijftien vragen gesteld zijn. De naam van de ronde slaat op de puntenverdeling: slechts bij het goed beantwoorden van de 3de, de 6de, de 9de, de 12de en de 15de vraag kunnen de deelnemers punten (10 seconden) verdienen. Een van de vragen is een luistervraag. Er wordt dan een geluidsfragment afgespeeld, waarover een vraag wordt gesteld. Men krijgt aan de start 60 seconden. In deze ronde kan men nog geen seconden verliezen. Wel is er een maximum bedenktijd.
Open Deur (seizoen 1 - heden) In de tweede ronde worden de vragen gesteld door drie bekende Nederlanders. Vooraf zijn bij hen filmpjes opgenomen waarin zij de vraag stellen. De kandidaat met de minste seconden mag als eerste kiezen van wie hij/zij de vraag wil horen. De vraag eindigt altijd met "Wat weet u eigenlijk van...?". De kandidaat noemt vervolgens op wat hij/zij van het onderwerp weet en hoopt daarmee ook de vier antwoorden te geven die de programmamakers bedacht hebben. Met ieder overeenkomend antwoord verdient de kandidaat 20 seconden. Als een kandidaat niet alle antwoorden heeft genoemd, mag de volgende kandidaat het ook nog proberen aan te vullen. Vanaf ronde 2 gaat ook de tijd lopen.
Puzzel (seizoen 1 - heden) In de puzzelronde wordt een raster getoond met drie bij vier hokjes met dus een totaal van twaalf hokjes. In elk hokje staat een woord of omschrijving. Er horen telkens vier omschrijvingen bij elkaar en samen vormen zij één omschrijving voor een woord dat gezocht wordt.
Voorbeeld: in een aflevering stonden de volgende termen in de hokjes: Wijn; Schikking; Sponsje; Papier; Schindler's; Liesbeth; Bedrog; Graan; Machine; 1x6=6, 2x6=12 enz.; Verzin een; Tennis.
Groep 1 van bij elkaar horende omschrijvingen: Schindler's; Bedrog; Liesbeth; Verzin een; Het antwoord dat dan gegeven moest worden, was List.
Groep 2 van bij elkaar horende omschrijvingen: Wijn; Schikking; 1x6=6, 2x6=12, enz.; Tennis. Het antwoord dat dan gegeven moest worden, was Tafel.
Groep 3 van bij elkaar horende omschrijvingen: Sponsje; Papier; Graan; Machine. Het antwoord dat dan gegeven moest worden, was Schuur.
Ook in deze ronde begint de kandidaat met de minste seconden en ook in deze ronde mag de volgende kandidaat het nog proberen aan te vullen als het de kandidaat zelf niet lukt alle antwoorden te geven. Met ieder goed antwoord zijn 30 seconden te winnen.
Galerij (seizoen 7 - heden) In deze ronde zijn er voor iedere kandidaat acht afbeeldingen met een overkoepelend thema. Het thema valt alleen te achterhalen aan de hand van de afbeeldingen. De kandidaat begint met het roepen van associaties die hij/zij heeft bij de afbeeldingen en dient zo te achterhalen welk antwoord gezocht wordt. In de laatste aflevering van het kalenderjaar vormden de galerijen tot 2024 een jaaroverzicht van het afgelopen jaar, met nieuwsfeiten, personen die zijn overleden en andere zaken die als belangrijk werden beschouwd. Dit jaaroverzicht was als volgt opgebouwd:
Galerij 1: 8 sportgebeurtenissen van het afgelopen jaar (in 2023 vervangen door 8 prijswinnaars uit dat jaar)
Galerij 2: 8 nieuwsfeiten van het afgelopen jaar
Galerij 3: 8 personen die het afgelopen jaar zijn overleden
In de week voorafgaand aan de Olympische Zomerspelen 2024 werd een galerij getoond met acht sportpictogrammen, zoals die worden gebruikt tijdens de Olympische Spelen later die maand.
Ook in deze ronde begint de kandidaat met de minste seconden en ook in deze ronde mag de volgende kandidaat het nog proberen aan te vullen als het de kandidaat zelf niet lukt alle antwoorden te geven. De volgende kandidaat die het probeert met dezelfde galerij, hoeft zijn/haar antwoorden niet meer te koppelen aan de afbeeldingen. Hij/zij mag alles roepen wat hij denkt dat een goed antwoord zou kunnen zijn. Met ieder goed antwoord zijn 15 seconden te winnen.
Ingelijst (seizoen 1 - 6) Voordat de galerij zijn intrede deed, was de vierde ronde een lijstjesronde waarin de kandidaten om beurten één antwoord moesten geven op een vraag. Bij een antwoord dat niet opgenomen was in de lijst viel de kandidaat af. Ook kon een kandidaat passen als hij/zij niks meer wist wat op de lijst stond. De kandidaat viel dan eveneens af. Op het laatst mocht de overgebleven kandidaat de lijst afmaken. Zodra ook deze kandidaat een antwoord gaf dat niet op de lijst stond of paste of alle antwoorden op de lijst waren gegeven, eindigde het spel en werden eventuele niet gegeven antwoorden doorgelopen.
Het Collectieve Geheugen (seizoen 1, seizoen 15 - heden) / Collectief Geheugen (seizoen 2 - 14) In de laatste ronde voor de finale krijgt iedere kandidaat een filmfragment te zien. Ook hierbij dient de kandidaat associaties te noemen die hij/zij bij het filmfragment heeft en zo te proberen de antwoorden te geven die ook de programmamakers bedacht hebben; de kandidaat noemt dus alles op wat hij/zij weet over het getoonde.
Ook in deze ronde begint de kandidaat met de minste seconden en ook in deze ronde mag de volgende kandidaat het nog proberen aan te vullen als het de kandidaat zelf niet lukt alle antwoorden te geven. In deze ronde is het gevolg voor de puntentelling daarvan echter groter dan in de andere rondes: met het eerste goede antwoord zijn 10 seconden te verdienen, maar met het tweede 20, met het derde 30, met het vierde 40 en met het vijfde 50. Om deze reden wordt in deze ronde na elk fragment de tussenstand bekendgemaakt.
De kandidaat met de meeste seconden aan het einde van deze ronde, is 'De slimste van de dag'. De andere twee kandidaten strijden tegen elkaar in de finale.
In de allerlaatste uitzending, waarin de eindwinnaar wordt bepaald, gaat het iets anders. De kandidaat met de minste seconden valt hier af (en is derde geworden), de overigen strijden in de finale om de eindoverwinning.
Drie keer was er na deze ronde een gelijke stand. Dat was in de zomers van 2014 en 2023. In 2014 stonden Erik Dijkstra en Timur Perlin bovenaan met 254 seconden en in 2023 stonden eerst Dwight van van de Vijver en Leon Mazairac bovenaan met 371 seconden en minder dan een week later Jeroom Snelders en Renée Kapitein met 260 seconden. In alle drie de gevallen werd een benaderingsvraag gesteld. Degene die het dichtst bij het juiste antwoord zat werd de 'Slimste van de dag'.
Finale In de (dag)finale krijgen de kandidaten een vraag die altijd start met "Wat weet je van...". Deze ronde lijkt vervolgens wat betreft de beantwoording op de ronden Open Deur en Collectief Geheugen. Er wordt bij elke vraag gezocht naar vijf goede antwoorden. De vraag wordt steeds gesteld aan de kandidaat met het minste aantal seconden. Voor elk goed antwoord dat een kandidaat geeft, gaan er bij de andere kandidaat 20 seconden af. Dit gaat door tot een van de kandidaten geen seconden meer over heeft; deze gaat dan niet mee naar de volgende aflevering. In de allerlaatste aflevering is degene die de ander op 0 seconden zet de "slimste mens".
Een veelgebruikte, maar ook controversiële tactiek in deze ronde is het "tactisch" laten verstrijken van de tijd. Een kandidaat laat als hij/zij als tweede aan de beurt is en de ander nog maar weinig seconden heeft, zonder goede antwoorden te geven de seconden wegtikken en past zodra hij/zij minder seconden heeft dan de ander, zodat hij/zij bij de volgende vraag als eerste aan de beurt komt en de ander weg kan spelen door het vereiste aantal goede antwoorden te geven. Roelof de Vries werd in 2018 seizoenswinnaar met deze tactiek en Tim Hartog gebruikte in januari 2024 deze tactiek om de finale-aflevering te halen.
Populariteit De slimste mens was de eerste drie seizoenen bij Tien en RTL 4 nog geen groot succes. Pas nadat het programma naar Nederland 2 verhuisde, gingen de kijkcijfers omhoog. In 2016 lag het gemiddeld aantal kijkers boven de een miljoen,Jaarrapport Kijkonderzoek 2016. Gearchiveerd op 3 februari 2023. en vanaf 2022 keken regelmatig meer dan twee miljoen mensen.Kijkonderzoek 9 januari 2023. Gearchiveerd op 2 juni 2023. Volgens dagblad de Volkskrant was het anno 2023 de best bekeken tv-quiz van de afgelopen tien jaar.