Het in Neder-Silezië gesitueerde Groß-Rosen was tijdens de Tweede Wereldoorlog een Duits concentratiekamp. Destijds behoorde het stadje Groß-Rosen tot Duitsland. Sinds 1945 behoort het tot Polen en heet Rogoźnica.
In 1940 fungeerde Groß-Rosen nog als satellietkamp voor de regio Sachsenhausen. Het jaar daarop werd het kamp door de nazi's omgevormd tot concentratiekamp, waar voornamelijk Joden werden vastgehouden. De locatie was door Albert Speer gekozen wegens het ter plaatse voorkomen van graniet dat nodig was voor de bouw van de nieuwe hoofdstad Germania.
Politieke gevangenen In 1942 werd Groß-Rosen aangewezen als Nacht und Nebel-kamp. Er zijn toen enige tientallen Nederlandse politieke gevangenen, voornamelijk communisten, om het leven gekomen. In 1969 werden in Nederland de 109 Nederlandse overlevenden van de Nacht und Nebel-actie die naar Natzweiler in Frankrijk waren gedeporteerd gedecoreerd met het Borstkruis van de Stichting Vriendenkring van oud-Natzweilers, ook wel "Nacht-und-Nebel-Herdenkingskruis van de Stichting Vriendenkring van oud-Natzweilers 1940-1945-kruis" genoemd. Voor de Nederlandse overlevenden van Groß-Rosen werd geen decoratie ingesteld.
Uithongeren Bij binnenkomst kregen de Nederlanders te horen dat Groß-Rosen 'neunzig Tage' betekende. Dat is Duits voor 90 dagen. Dit was volgens het SS programma in ieder werkkamp hetzelfde. Daarmee werd bedoeld dat door de SS verwacht werd dat de voor slavenarbeid ingedeelde gevangenen maximaal negentig dagen in leven bleven. In de praktijk stierven de meeste Nederlanders binnen enkele weken, maar een aantal bleef drie tot vier maanden in leven, één zelfs zes maanden. In augustus 1942 veranderde het beleid in dat men de gevangenen langer in leven wilde houden om ze als slaven in de oorlogsindustrie te kunnen gebruiken. Degenen die te zwak waren om te werken, maar nog te lang in leven dreigden te blijven, werden met zogenaamde Invalidentransporten naar Dachau afgevoerd, waar de totaal uitgemergelde mensen (40 kg) zowel bij gevangenen als SS-bewaking grote verbijstering wekten. Door deze transporten hebben enkele Nederlanders deze periode in dit kamp overleefd. Vanaf 1943 zijn enige honderden Nederlandse Joden in Groß-Rosen om het leven gekomen. Aan het eind van de oorlog kwamen er gevangenen uit andere geëvacueerde kampen, zoals Joden uit Auschwitz, in Groß-Rosen. Ondanks het korte verblijf was dit voor velen de meest dramatische periode van hun gevangenschap.
Dwangarbeid De gevangenen in het kamp moesten op diverse manieren dwangarbeid verrichten.
Steengroeve Groß-Rosen wordt van de grote concentratiekampen wel beschouwd als een van de wreedste kampen, aangezien de kans om het te overleven aanzienlijk lager lag dan in veel andere kampen. Overigens werd in de steengroeve nauw samengewerkt met Duitse burgers. Die burgers konden met eigen ogen de dagelijkse doden ten gevolge van knuppelpartijen en de zeer snelle lichamelijke aftakeling ten gevolge van het hongerdieet waarnemen. Iemand die in de steengroeve te werk werd gesteld leefde niet langer dan vijf weken.
Siemens In de tweede helft van 1944 verschenen in het kamp werkplaatsen voor het bedrijf Siemens und Halske uit Berlijn. Het kantoor en magazijn van dit bedrijf was in het SS-gedeelte van het kamp. Voor Siemens werkten vlak voor de evacuatie van het kamp 425 gevangenen en zestien burgers.
Blaupunkt In de werkplaats voor Blaupunkt werden spoelen gewikkeld en gesoldeerd. De arbeiders kregen daarvoor een opleiding van twee weken. Er werkten dertig tot tweehonderd personen.
Weverij In de weverij werkten de mensen in twee ploegen van elk twaalf uur. Verzwakte gevangenen werden hier te werk gesteld.
Bekende gevangenen Jules Bastin Louis Begault Albert Bos Adolf De Jaegere Alfons Grégoir Dick Groenteman Emmanuel Jooris David Koker Marian Kołodziej Paul Löbe Jules Lootens Karel Roelandts Shlomo Selinger Jan Sinnige Klaas Smith Henri Story Henk op den Velde Paulus van Wandelen Leon Weintraub Gerda Weissmann Klein
Buitenkampen Het kamp had op den duur circa zestig buitenkampen (zogenaamde Außenlager), verspreid over Neder-Silezië in toenmalig oostelijk Duitsland en het nabijgelegen Sudetenland. In totaal werden bijna 125.000 mensen in Groß-Rosen gevangen gehouden. Door de zware lichamelijke arbeid in de steengroeve en de slechte behandeling qua voeding en gezondheidszorg stierven 40.000 van hen, voordat het concentratiekamp op 14 februari 1945 door het Rode Leger bevrijd werd.
Außenlager - toenmalige naam (land)Tegenwoordige naam (land)Geocoördinaten Aslau (DE) Osła (PL) 51.317, 15.75 Bautzen (DE) Bautzen (DE) 51.180968, 14.428116 Bernsdorf (CS) Bernartice (okres Písek) (CZ) 49.370289, 14.37747 Birnbäumel (DE) Gruszeczka (PL) 51.4738989064778, 17.1640777587891 Görlitz (DE) Görlitz (DE) 51.153139, 14.975297 Bad Warmbrunn (DE) Cieplice Śląskie-Zdrój (PL) 50.870066, 15.684884 Bolkenhain (DE) Bolków (PL) 50.921559, 16.11436 Brandhofen (DE) Spohla (DE) 51.404795, 14.2678 Breslau-Lissa (DE) Wroclaw (PL) 51.11, 17.03 Breslau I und II (DE) Wroclaw (PL) 51.11, 17.03 Breslau-Hundsfeld (DE) Wroclaw (PL) 51.11, 17.03 Brieg (DE) Brzeg (PL) 50.849998, 17.469999 Brünnlitz (CS) Brněnec (CZ) 49.6234444202973, 16.5248966217041 Bunzlau I und II (DE) Boleslawiec (PL) 51.259998, 15.56 Christianstadt (DE) Krzystkowice (PL) 51.798953, 15.235579 Dyhernfurth I und II (DE) Brzeg Dolny (PL) 51.27, 16.739999 Dörnhau (Riese) (DE) Kolcach (PL) 50.6646961949819, 16.3946914672852 Erlenbusch (Riese) (DE) Olszyncu (PL) 50.717, 16.367 Falkenberg (Riese) (DE) Sokoleč (PL) 50.65, 16.46 Freiburg (DE) Świebodzice (PL) 50.86, 16.329999 Friedland (DE) Mieroszów (PL) 50.66849, 16.200605 Fünfteichen (DE) Miloszyce (PL) 51.0526176322973, 17.3134231567383 Fürstenstein (Riese) (DE) Ksiaz (PL) 52.63, 18.25 Gabersdorf (CS) Libec (CZ) 50.5857162430775, 15.9473419189453 Gablonz (CS) Jablonec nad Nisou (CZ) 50.729999, 15.159999 Gassen (DE) Jasień (PL) 51.7523272717487, 15.0107574462891 Gebhardsdorf (DE) Giebultów (PL) 50.15, 19.88 Geppersdorf (DE) Milęcice (PL) 51.01559, 15.52761 Grafenort (DE) Gorzanów (PL) 50.353415, 16.568302 Grulich (DE) Kraliky (CZ) 50.080001, 16.77 Gräben (DE) Grabina/Strzegom (PL) 50.960089142779, 16.3459610939026 Großkoschen (DE) Großkoschen (DE) 51.494406, 14.064268 Grünberg II (DE) Zielona Góra (PL) 51.939998, 15.489999 Grünberg I (DE) Zielona Góra (PL) 51.939998, 15.489999 Guben (DE) Guben (DE) 51.95224, 14.714819 Halbau (DE) Iłowa (PL) 51.49683, 15.19736 Halbstadt (CS) Meziměstí (CZ) 50.619998, 16.25 Hartmannsdorf (DE) Miloszow (PL) 51.0055460846572, 15.2485084533691 Hirschberg (DE) Jelenia Góra (PL) 50.909999, 15.729999 Hohenelbe Vrchlabí (CZ) 50.619998, 15.609999 Kaltwasser (Riese) (DE) Zimna Wódka (PL) 50.433, 18.317 Kamenz (DE) Kamenz (DE) 51.268215, 14.09391 Kittlitztreben (DE) Kotlicki Trebin (PL) 51.38, 15.6 Klein-Radisch (DE) Klein-Radisch (DE) 51.342024, 14.645495 Kleinschönau / Zittau (DE) Sieniawka (PL) 50.8972949294088, 14.8447608947754 Kratzau (CS) Chrastava (CZ) 50.819999, 14.97 Kurzbach (DE) Bukowice (powiat Milicki) (PL) 51.3956980631563, 17.3681831359863 Kunnerwitz (DE) Kunnerwitz (DE) 51.1179364451665, 14.9362993240356 Landeshut (DE) Kamienna Góra (PL) 50.79, 16.03 Langenbielau I (DE) Bielawa (PL) 50.689998, 16.61 Langenbielau II (DE) Bielawa (PL) 50.689998, 16.61 Lärche (Riese) (DE) Glinica (PL) 50.733, 16.333Lauban (DE) Giebultow (PL) 50.15, 19.88 Libau (DE) Lubawka (PL) 50.70697, 15.99748 Ludwigsdorf (DE) Bojanice (PL) 50.7772869007486, 16.5024948120117 Mittelsteine (DE) Scinawka Srednia (PL) 50.52, 16.5 Märzbachtal (Riese) (DE) Głuszyca (PL) 50.6800901249347, 16.4125442504883 Merzdorf (DE) Marciszów (PL) 50.8451884330723, 16.0269927978516 Morchenstern (CS) Smržovka (CZ) 50.740001, 15.239999 Niederoderwitz (DE) Niederoderwitz (DE) 50.9523712294541, 14.7244262695312 Niesky (DE) Niesky (DE) 51.2962760949399, 14.8219299316406 Neusalz an der Oder (DE) Nova Sol (PL) 51.810001, 15.71 Neuhammer (DE) Nowa Kuznia (PL) 51.393100666418, 15.8197975158691 Ober Altstadt (CS) Horní Staré Mesto / Trutnov (CZ) 50.569999, 15.899999 Oberwüstegiersdorf (Riese) (DE) Gluszyca Gorna (PL) 50.66, 16.38 Peterswaldau (DE) Pieszyce (PL) 50.720001, 16.59 Parschnitz (CS) Trutnov (CZ) 51.2962760949399, 14.8219299316406 Reichenau (CS) Rychnov u Jablonce nad Nisou (CZ) 50.6849302821149, 15.1480865478516 Rennersdorf (DE) Rennersdorf (DE) 51.0182633534823, 14.7887992858887 Rauscha (DE) Ruszów (PL) 51.412793, 15.17469 Sackisch (DE) Zakrze (PL) 50.43333, 16.25 Schatzlar (CS) Žacléř (CZ) 50.6644785767519, 15.9087181091309Schlesiersee (DE) Slawa (PL) 51.882271, 16.078831 St. Georgenthal (CS) Jiřetín pod Jedlovou (CZ) 50.9947431179034, 14.5661544799805 Säuferwassertal des Baches Klobia (Riese) / Kaltwasser (DE) Zimna (PL) 50.433, 14.317 Tannhausen und Zentralrevier (Riese) (DE) Jedlinka (PL) 50.7, 16.37 Treskau (DE) Owińska (PL) 52.51, 16.98 Waldenburg (DE) Wałbrzych (PL) 50.779998, 16.28 Weißwasser / Lausitz (DE) Weißwasser (DE) 51.502306, 14.634685 Weißwasser / Mähren (DE) Bila Voda (CZ) 50.0200937192332, 16.7460823059082 Wiesau (DE) Łąka (PL) 51.2992814807878, 15.5706310272217 Wolfsberg / Wüstewaltersdorf (Riese) (DE) Walim (PL) 50.6981973660456, 16.4417266845703 Wüstenröhrsdorf (Gräfisch-Röhrsdorf) (DE) Rędziny (powiat Częstochowski) (PL) 50.68, 19.86 Wüstewaltersdorf (Riese) (DE) Walim (PL) 50.6981973660456, 16.4417266845703 Wüstegiersdorf (Riese) (DE) Głuszyca (PL) 50.66, 16.38 Zillerthal-Erdmannsdorf (DE) Mysłakowice (PL) 50.85, 15.77
Literatuur Er zijn twee boeken van Nederlanders met een verslag over hun verblijf in Groß-Rosen in 1942: W.L. Harthoorn, Verboden te sterven. (communist en NN-gevangene) J. Teunissen, Mijn belevenissen in de Duitse concentratiekampen. (lid van De Geuzen, geen NN-gevangene)
Zie ook Lijst van naziconcentratiekampen
Externe links Groß-Rosenmuseum in Rogoźnica (In Pools, Duits en Engels) bundesrecht.juris.de