Het Gymnasium Haganum is een openbaar gymnasium in Den Haag. De school is gevestigd in een neorenaissancegebouw aan de Laan van Meerdervoort. De eerste vermelding die wijst op het bestaan van de school dateert van 1327.Onze Lieve Vrouwe Abdij te Middelburg: 585 Akte van voordracht van Bertoldus, rector scolarum te 's-Gravenhage, tot de vicarie, 1327;
Geschiedenis De eerste vermelding van een Haagse Latijnse school is in 1327. De school hoorde toen bij het Kapittel van Sint Maria en de lokalen waren gevestigd in de Hofkapel op het Binnenhof. De staf bestond uit een rector en enkele praeceptores. Omstreeks 1450 bevond de school zich tegenover de Sint-Jacobskerk aan de westzijde van de Torenstraat. Rond 1475 verrees een nieuwe school aan de Sint Jacobsstraat, die daarmee de naam Schoolstraat kreeg. Tijdens de Reformatie deed de Rooms-Katholieke Kerk de school over aan het stadsbestuur. Vanaf 1592 was de school gevestigd in de Zuilingstraat, in het oude brouw- en ziekenhuis van het Agnietenconvent, waarna in 1820 een pand in de Raamstraat (wijk t-86) werd betrokken met boven de ingang het opschrift Palladis Haganae Sedes.
De Latijnse school onderwees niet veel meer dan Latijn (de lingua franca in de wetenschappelijke wereld) en een klein beetje Grieks (de sleutel tot Bijbelstudie), maar het diploma bood toelating tot de universiteiten in de noordelijke Nederlanden, waaronder de universiteiten in Leiden, Franeker, Groningen, Utrecht en Harderwijk. In de achttiende eeuw werd de Latijnse School ook Gymnasium Haganum of Gymnasium Hagensis genoemd. Naast de Latijnse School was in Den Haag inmiddels ook de Middelbare School ontstaan, met onderricht in wiskunde, boekhouden en de moderne talen, een curriculum dat veel ouders meer aansprak dan kennis van de oude talen. In 1833 combineerde rector Caspar Bax beide schooltypen voor het eerst in een zesjarige opleiding. De combinatie bleek succesvol en op 8 oktober 1838 werd het Stedelijk Gymnasium officieel gesticht.
Deze opleiding, volgens Bax "een volledig onderwijs voor alle standen van burgers, welke een beschaafde opvoeding voor hun kinderen verlangen", bestond uit twee afdelingen; de eerste volledig gericht op toelating tot de academie (universiteit), de tweede gericht op een civiele of militaire betrekking. De gymnasiumafdeling nam de moderne talen en exacte vakken op in de lesstof. Het nieuwe schooltype kende ook tegenstanders; oud-rector Kappeyne van de Coppello gaf zijn zoon Jan, de latere minister-president, liever privé-onderricht. In de praktijk functioneerden de twee schooltypen volkomen langs elkaar heen en in 1869 werden zij fysiek weer gescheiden. Het civiel/militaire deel werd Hoogere Burgerschool (HBS) en ging naar een pand aan het Bleijenburg; het 'academische' deel, het gymnasium, werd gevestigd aan het Lage Westeinde 52, het voormalige woonhuis van de dichter Hieronymus van Alphen.
In 1879 werden er voor het eerst meisjes als leerling toegelaten. Mede hierdoor steeg jaarlijks het aantal nieuwe inschrijvingen. Het gebouw aan het Westeinde werd te klein en in 1907 werd dan ook een nieuw schoolgebouw (het huidige) betrokken aan de Laan van Meerdervoort. De groei van het aantal leerlingen maakte in 1917 de stichting van een tweede gymnasium noodzakelijk. De naam van de school veranderde daarmee in Eerste Stedelijk Gymnasium. In 1940 veranderde het Tweede Stedelijk Gymnasium zijn naam in Maerlant-Lyceum, waarna het "eerste" zijn naam veranderde in Gemeentelijk Gymnasium. Weer later, in 1946, werd de naam Gymnasium Haganum.
In 1917 werd de gymnasiale opleiding gesplitst in een letterendeel (alpha) en een exact deel (beta). Deze splitsing zou tot de invoering van de Mammoetwet in 1968 voortduren. Door die Mammoetwet kwamen de zelfstandige gymnasia in zwaar weer; de tijdgeest wilde grote "scholengemeenschappen" of "middenscholen" waar leerlingen op verschillende niveaus konden binnenstromen en afstuderen en hun diploma’s konden stapelen. Pas in de jaren negentig kwamen de zelfstandige gymnasia in rustiger vaarwater. Het Gymnasium Haganum droeg daarnaast de last van zijn monumentale gebouw en de daarmee gepaard gaande hoge onderhoudskosten. In de jaren zestig werd nog voorgesteld de school te laten fuseren en het gebouw te slopen.
Gebouw right|250px|thumb|De ingang van het gebouw anno 2005 Het Haganum is gehuisvest in een gebouw aan de Laan van Meerdervoort. Het rijksmonument werd in de jaren 1905 - 1907 in neorenaissancestijl gebouwd naar een ontwerp van de architect rijksbouwmeester Jacobus van Lokhorst, die tijdens de bouw overleed.Algemeen Handelsblad, 3 september 1907, ochtendeditie. Zijn opvolger J.A.W. Vrijman voltooide het gebouw. Het kenmerkt zich door een traditionele uitstraling met een opvallende toren. Om het gebouw binnen te komen, moet men eerst door de poort. Hierop staat de naam van de school en de grondvesting van het gebouw gegraveerd. De grond waarop de school staat, werd, evenals de gipsen beelden die de school sieren, geschonken door grondbezitter en amateurarcheoloog Adriaan Goekoop.
In schooljaar 2010-2011 is het gebouw gerenoveerd, verbouwd en uitgebreid waarvoor de school tijdelijk verhuisde naar een gebouw in de Stokroosstraat.
Het gebouw van het Haganum is niet alleen gebruikt om de school in te huisvesten. Zo wordt er jaarlijks het Haganumfestival georganiseerd, en is er een aantal films gedeeltelijk opgenomen. Kruimeltje, Pietje Bell, Afblijven en Vroeger is dood, een film die in 1987 tweemaal een Gouden Kalf behaalde met muziek van oud-student/docent Simon Burgers. In deze film treedt ook het schoolorkest van het Haganum op. Voorts maakte oud-leerling Paul Verhoeven hier een van zijn eerste films, getiteld "Feest" (1963).
Resultaten right|250px|thumb|Het Haganum rond 1910, gezien vanaf de Zoutmanstraat. De tram reed toen al voor de school langs. De school heeft goede resultaten behaald bij de eindexamens volgens Elsevier. Het Gymnasium Haganum bevindt zich volgens dit opinieblad bij de top van scholen in Nederland; in 2016 werd het Haganum aangemerkt als de beste vwo-school van de provincie Zuid-Holland.Wat zijn de beste scholen van Nederland?, Elsevier, 20 januari 2016.
Activiteiten Op vrijdagmiddag zijn er de zogenaamde vrijdagmiddagactiviteiten en nog meer op school. Dit wordt door leraren en leerlingen georganiseerd. Daarnaast neemt het Haganum deel aan Model United Nations conferenties, onder andere de The Hague International Model United Nations (THIMUN), LEMUN, MUNISH, COMUN, IMUNA en HMUN. Ook gaat het Haganum elk jaar naar een buitenlandse MUN-conferentie. Zo heeft het Haganum in het jaar 2006 een delegatie naar de Turkish International MUN in Istanboel gestuurd en in het jaar 2007 een delegatie naar de Deutsche Internationale Schule MUN in Athene. In 2008 bezochten de leerlingen Parijs om te participeren in de Paris Model United Nations, en in 2009 werd Lissabon bezocht om mee te doen aan de Iberian Model United Nations.
Leerlingen van het Haganum organiseren de HagaMUN, waaraan afgevaardigden uit landen van over heel de wereld meedoen. Meer dan honderdvijftig leerlingen zijn er bij betrokken. Momenteel zijn er 15 edities van de HagaMUN geweest.
De leerlingen van het Haganum worden automatisch lid van de Bond van Haagse Gymnasiasten, vaak afgekort met 'De Bond'. Dit is een vereniging waarvan de bestuursleden jaarlijks door de leerlingen worden gekozen, voorafgegaan door een campagne. De Bond heeft meerdere subverenigingen, zoals de schaakvereniging Chaturanga (opgericht in 1912). Het bestuur zelf organiseert ook de schoolfeesten door de feestcommissie Vivat. Een aantal maal per jaar verschijnt de schoolkrant Spectemur Agendo, kortweg Spec, die door een onafhankelijk van de Bond opererende redactie vervaardigd wordt. Daarnaast kunnen de oud-leerlingen lid worden van de alumnivereniging Socialiter, welke naam verwijst naar het eerste woord van het schoollied, dat begint met Socialiter concordia.
Rectores van het Gymnasium Haganum right|300px|thumb|Aankondiging van een oratie door oud-leerling Willem de Brauw tijdens het rectoraat van J. Kappeyne van de Coppello. Hier reeds wordt de naam Gymnasium Haganum gebruikt. Dagblad voor 's-Gravenhage, 28 februari 1828 thumb|Arnold Vinnius (rector 1619-1632) RectorPeriodeReferentiesOpmerkingenBertoldus (ook wel: Bartoud, Bartold) vermeld 1327 en 1331Onze Lieve Vrouwe Abdij te Middelburg: 585 Akte van voordracht van Bertoldus, rector scolarum te 's-Gravenhage, tot de vicarie, 1327; 1 charter, toegang 27, Regest 202; en toegang 27, inv.nr. 587Claes Ommeloop (ook wel Ommeloep) ? - 1378Dirk Voppenzoon (ook wel Voppenz.) vermeld 1378https://web.archive.org/web/20070719145304/http://www.gemeentearchief.denhaag.nl/websitehga/haagseelite/hal-o.htmWillem de Volder (ook wel: Guglielmus Gnapheus, Guiglielmus Fullonius)1522-1528Wouter van Wijk Woutersz. 1542-1571J.de Riemer, Beschrijving van 's-Gravenhage, (Versie 1973), hfdstk.XIXRombout Willemsz. Busschart (a.i.)1572Oud archief van de gemeente 's-Gravenhage, 7. Regestenlijst, 364, 1572 februari 6Cornelis Schoen (Sconeus van der Goude/Schonaeus Goudanus)1572-1574Bernardus Beyema (ook wel: Bernardinus Beyma)1578-1589Volkaert Westerholt (ook wel: Volcker Westerwolt)1589-15970350-01 Oud archief van de gemeente 's-Gravenhage, Titel XV, 6158, Reg. nos. 352 en 363Jacob van der Heyden (ook wel: Lasson of Lassonius) 1608-1619Arnold Vinnius1619-1632Johan de Vries?-?Briefwisseling van Constantijn Huygens 1608-1687, deel 4, GS24 p. 331627 conrector, later rector; overleden in 1657Dirck Wynandsz. 'Theodorus' of 'Thierry' Schuyl (Schulius)1655-1668Johannes Cock (Coccius)1668-1670Petrus Zurendonk1670-1674Louis Le Miletvermeld 1674Johannes Verweij (Phorbaeus) 1687-?https://www.historici.nl/retroboeken/vdaa/#source=aa__001biog23_01.xml&page=211&size=800&accessor=accessor_indexoverleden 1692Louis Le Miletvermeld 1674Pancras Mattheus van Maaswijk (Maasvicius) 1692-1726Dr. W.J. Dral: Tussen macht en onmacht (...), p. 39, Uitgeverij Verloren 2016, emeritaat 1726Isaac Valckenaer?-1734aangetreden 1720Rutger Ouwens1734-1769Conrad Busken Huet, Margaretha H. Schenkeveld (Vrije Universiteit te Amsterdam, Werkgroep Lidewyde); Lidewyde; Nijhoff, 1981 p. 380Simon de Leeuw1769-1798Hermanus de Booy1798-1814Dr. Johannes Kappeyne van de Coppello1816-1833Dr. Casper Bax1833-1862Dr. Laurens Reinhart Beijnen 1862-1878Dr. Johannes Rutgers 1878-1897Dr. Theodoor van Aalst1897-1919Dr. Hendrik Cannegieter Tzn.1919-1936Dr. Johannes van IJzeren (1876-1962)1936-1943Dr. J.C. Vollebregt1943-1956Dr. A.J. van Duyvendijk1956-1976Drs. C. van den Brandhof (a.i.)1976Drs. E. Bierman1976-1994Drs. G.P.Th. Kloeg1994-2014Drs. J.M. Gaasbeek-Luursema (a.i.)2014-2015Mr. Drs. J.M. ten Hove-Lugtenburg2015-2022Ir. J.W. van Poortvliet2022-
Prominente oud-docenten en oud-leerlingen thumb|Jacobus Capitein thumb|Marcellus Emants (lithografie van Theo Kerstel naar een tekening van Hendrik Haverman), 1897 thumb|Mr. P.W.A. Cort van der Linden getekend door H.J. Haverman (1902) thumb|Jan Everaerts (Janus Secundus) Pat Andrea (1942), kunstschilder Han Baudet (1891-1921), wiskundige Johan Jacob Belinfante (1874-1947), jurist, journalistH. Brugmans et al., Persoonlijkheden in het Koninkrijk der Nederlanden in woord en beeld, Nederlanders en hun werk, Amsterdam, 1938, p. 103 Frans Beelaerts van Blokland (1872-1956), minister van Buitenlandse Zaken, vice-president Raad van State Anet Bleich (1951), journalist en columnist Johan Heinrich Blum (1852-1929), docent en Tweede Kamerlid Cornelis Hendrik Boudewijn Boot (1813-1892), minister van Justitie F. Bordewijk (1884-1965), advocaat, schrijver Arno Bornkamp (1959), musicus Johannes Bosscha sr. (1797-1874), historicus, minister van Hervormde Eredienst (oud-docent) Willem Maurits de Brauw, (1810-1874), politicus Simon Burgers (1958), docent en componist (oud-docent) Conrad Busken Huet (1826-1886), schrijver Willem Byvanck (1848-1925), bibliothecaris en schrijver